mannurat.com

makabulanmi gayamen ditoy sultanate of oman.

particularly ditoy sohar city.

wen, bimmakasionkami (siak, kaduak dagiti tsikitingko) ditoy ayan ni kaingungot.

ket makabulanmi ita nga abril 26. makabulanmi gayamen ditoy ket ita la a makapanablaagak iti maipapan itoy.

hmm, bisi.

ngem adunto ti ipanablaagko maipapan iti pannakaadak ken kaaddak ditoy. rugiak ita ida nga ibinsa.

diak maala ti agiblag idi damo a lawasmi ditoy ta awan internet connection. adda met ketdi sumagmamano nga internet cafe ditoy sohar ngem adda nginnginana ti kada oras a panaginternet. numona ta no siak ti nagonline ket ‘tay agnunog wenno aguper. sa adda bumbuntogna dagiti kunkunada a "broadband" a dsl a koneksionda. awan pay unay ti makuna a superpaspas a broadband ditoy (at least ditoy sohar; idiay muscat, kapitolio ti oman, addan sa talaga a broadband connectionda ‘diayen).

pagpiaanna, just recently, nai-launch ti hsdpa wenno 3.5g a data connection ti nawras, ti maysa kadagiti kangrunaan a mobile carrier ditoy. naparpardas ngem ‘tay 3g dayta hsdpa ta 3.5g ngarud. umabot iti 3.6 Mbps ti bandwidth. wireless daytoy a connection, saan a masapul ti cable wenno landline a linia. mabalinmo ti aginternet iti 3g-capable a selpon wenno iti laptopmo (babaen ti espesial nga usb hsdpa modem) ket uray ‘dinno ti ‘yanmo a sakup ti coverage, makainternet iti napaspas. isu a nagpakonektakami kadaytoy. adda nginnginana. sa ket ti bayadam ket per magabyte ti mabusbosmo a data transfer (download ken upload). ‘tay 10 gigabyte ti kada bulan ti inaplayanmi. isu, dayta, agumakan nga aginternet, uray naynayka nga ag-youtube wenno maki-videochat ken maki-voip. ayos lang, narigat nga ibusem dayta 10 gig iti makabulan. dika la ket agdi-dl, a, kadagiti dadakkel unay a files kas koma iti mp3 ken movies wenno atitiddog a videos. ngem dika met ketdi maka-dl iti kakasta. limitado, agsipud ta adu a sites ti blocked ditoy. gagangay kadagiti isp ditoy middle east, naka-filter ti kaaduan a sites a favfavorito ti dadduma, kas dagitay mahilig iti pr0nz kada warez, hehe!

hmm. ti la masarsaritak metten. inunak pay daytoy pannakapaginternetko. hmm, isu ngamin ti maysa a kangrunaan ta isu laeng ti link wenno liniak a maki-communicate kadagiti napanawak iti filipinas. a gagayyem ken dagiti projects a mostly a tamtamingen ken pagnunumuanmi online. ken kasla isu ti adda a ridawko iti outside world. kaaduanna ngamin a dagiti tattao ditoy, dagiti man nativo nga omani wenno dagiti expats a kas kadagiti filipino, agkulkulongda iti uneg ti balayda no iti aldaw. napudot ti rummuar. sa la agruruar ti tao ken aglukat ti kaaduan a business establishment no lumamiisen ti init iti malem.

adunto pay met, a, ti ipadamagko pay. kas koma iti desperado a panagsapsapulko iti bugguong kadagiti hypermarkets ditoy. kasta met ti panagbirokko iti madengdeng a saluyot. ken ti siddaawko a makasarak iti bunga ti marunggay ken mismo a pinuon ti marunggay a nakalanglangto piman, nakasamsamek, ta dida met pagan-ano ti bulongna! ken no kasanoak nga agluto iti pinakbet ditoy, piman met, a mapagan-anusan la ti patis ken nabotelia a bugguong-aramang a pagpakebbet.

kabayatanna, mabalinyo a tannawagan ti eksakto a balay a ‘yanko ita (no diyo masirip unay dita ladawan dita ngato, courtesy ti google earth).

adda pay gayam. ken adu pay. diak nairaman ida. liblibro pay latta, a. ket dagitay sumagmamano a "filipiniana" a kunkunada. wenno kunkuna ti national bookstore. ta "filipiniana" kunana iti section ti books a yan ti eskaparate dagiti libro nga authored by filipinos. wenno "philippine literature" section, kunana pay. ta elsewhere kadagiti sections, nangruna iti banda dagiti textbook, adu pay met ti books nga authored, wenno edited, ken published by filipinos (nupay adda met, siempre, manmano a libro wenno obra, a sinurat ti pinoy, nga adda kadagiti US- wenno UK-published books, kas koma iti "gangster of love" ni jessica hagedorn wenno ti "umbrella country" ni bino realuyo). dagitoy adda ditoy nga urnongko, kaaduanna ket ginatangko iti "filipiniana" wenno "philippine literature" section ti nbs.

daytay sa ket latest a "bestseller" ni misterioso (ta di ammo no sinno a talaga ’suna, kunada nga isu met la kano ni charlson ong; kunada pay nga isun sa kano ni paolo manalo) a bob ong daytoy "macarthur." diak pay masango a rugian; pinalabsak ngem naupayak ta impagarupko no kas kadagiti immuna ti estilo wenno kargana (a humor wenno satire) ngem saan (sa) met (unay) piman. hmm, makitak ket ag-attemp ita ni bob ong nga agserioso nga agnovela, literarily ken/wenno literally. ngem panagkunak, saan unay a naballigi ni ong itoy nga attemptna ket nasaysayaat laengen no agsurat iti kas iti "a b n k k b s n p l ako?!," "bakit baliktad magbasa ng libro ang mga pilipino" wenno iti "stainless longganisa."

maayatanak kadaytoy recipe book a "pulutan: from the soldier’s kitchen" dagiti agdama a detenido a "magdalo rebels" a da navy ensigns elmer cruz ken emerson rosales. natural, kas naayat met a mannangan ken no maminsan, managluto kadagiti simple ngem rock nga ilokano a makmakan, maysa daytoy a libro a must-have iti koleksionko iti recipe/food books. iti libro da cruz ken rosales, basbasaem pay la dagiti putahe, mabsogkan. wenno mawawankan ket kayatmo a padasem a lutuen ta ibulonmo man ketdi iti agyelyelo a san miguel beer a pilsen wenno light! pagsayaatanna, agpada nga ilokano dagitoy dua a "rebelde" ket adu ti authentic a luto nga ilokano a resipeda iti libro.

"containing more than 20,000 words" kano daytoy "english-tagalog ilocano vocabulary" ti di am-ammo nga autor wenno editor wenno nangurnong (awan ti nailanad a nagan ti autor. ti laeng nangipablaak: amos books, inc.) a nagaramat iti kadaanan wenno naibasar-iti-español nga ortografia ti iloko. ngem nabaknang met ken nauneg dagiti patarus ken balikas. nupay kasta, iti panangpalabasko iti "vocabulary" wenno dictionary, adda sumagmamano a kasla sagursor a nadalapusko. kas koma iti "ZEBRA, n. — kabayo na guhitan ang balat — caballo a nayurit ti labangna." apay a di koma lattan "caballo a burikan" wenno "garitan a caballo?" hell, apay di koma ketdi lattan "zebra" tapno saankan nga agpakarigat a mangpanunot no ania ti naganna (iti tagalog wenno iloko) daytoy a pinarsua a dim’ ammo no puraw a nabiag a garitan iti nangisit wenno amangan met ketdi no nangisit a nabiag a garitan iti puraw? apay ket no "tiger" ket "tigre" kunam met latta a saan ket a "burikan wenno labang a nagdakkelan a narungsot a pusa?"

adtoyda pay: "ALOUD, adv. — malakas — napigsa a timec wenno ania man a mangted iti mangngeg" (apay a di lattan napigsa?); "BARRICADE, n. — tanggulan, hadlang — naisambot a linged ken saripda cadagiti cabusor" (apay a di lattan saripda, sagiped, balangan, serra, alad wenno sarikedked? wenno apay di koma lattan barikada?). ken adu pay. ngem ala, notwithstanding, nasayaat unay ta adda manen nainayon a maysa pay a dictionary nga addaan iloko. bareng laeng no maituloy ken mairuarto dagiti dadduma pay a projecto a kas itoy ket daytayton kapkapnekan wenno talaga a comprehensivo ti adda a mairuar ken maaramat.

kabayatanna, dagiti dadduma a libro, pangted pay latta, kas koma kadagitoy poetry collections a "halugaygay sa dalampasigan" ni raul funilas, "decimal places: poems" ni ricky de ungria, "maaari: mga bago at piling tula" ni allan popa, ken "liyab sa alaala" ni roberto t. añonuevo. sa daytoy "apokripos" ni jerry gracio (magustuak ti treatmentna iti pammati ken relihion, satirikal a humorous). kaaduan kadagitoy ti nabayagen a nagatang ngem diak makompleto a basaen amin a linaonda. ken adda sabali nga ugalik no kua no poetry book ti basaek: saan a diretso a from page 1 agingga a malpas ti panagbasak kadagiti daniw according iti table of contents. saan. random ketdi ti panagbasak kadagiti makursunadaak a daniw iti koleksion. uray no kua iti antolohia wenno koleksion ti sarita a kas koma iti daytoy "pangangaluluwa at iba pang kuwento" ni jimmuel c. naval ken daytoy "bathaluman at ibang kuwento" ni domingo g. landicho. no kua, un-unaek a basaen dagiti pagarupek a napimpintas wenno kapintasan a daniw wenno sarita iti koleksion. sa into no awanen ti makuna(k) a napintas, an-anusakton a basaen dagiti natda a daniw wenno sarita, nga isunto metten ti pannakaileppasko iti libro. natural, kas met laeng no kua iti casette tape wenno cd wenno album ti maysa a kaykayatmo a kumakanta, mostly ket maymaysa pay ketdi wenno dudua wenno taltallo ti napintas wenno tagipintasem unay kadagiti kanta iti intero a koleksion wenno album (malaksid ngatan no koleksion a "selection" wenno "the very best" wenno "the best hits"). ngem adda ketdi met dagiti antolohia a kunaek a napintas amin wenno tinagipintasko amin dagiti naurnong sadiay. malagipko ita ti "bilanggo at iba pang kuwento" a koleksion dagiti sarita ti pimmusayen a tagalog a fiksionista a ni wilfredo p. virtusio (a ti nasao a libro, personal pay nga inorderko a mismo manipud iti autor idi: naiwaragawag ngamin iti liwayway magasin ti availability ti libro ket mabalin ti agorder/gumatang iti kopia manipud iti autor. nagorderak/nagbayadak thru postal money order ket impatulod met daydi apo virtusio ti kopiak babaen met la iti koreo, with matching dedication pay. ken ti nakapatpateg la unay idi, nakisinnukatak iti sumagmamano a surat [read: naki-penpal] ken ni apo virtusio, impalubosna a suratak ken suratannak ket sungbatanna ti sumagmamano nga unton ken kuriosidadko mainaig iti panagsuratan kadagidi a panawen) ken ti "sa aking panahon: 13 piling akda" ni edgardo reyes. nagustuak amin a sarita a laon dagitoy nga antolohia. napintasda amin, para kaniak. ngem ultimately, siempre, ti foremost a short story collection a pirmi a nagustuak ken magusgustuak ket maysa nga iloko anthology, awan sabali no saan a ti "bituen ti rosales" ni apo juan s.p. hidalgo, jr.

kaaduanna ti immunan a nabasak iti kolumna iti philippine star dagiti salaysay ni jose y. dalisay nga inurnongna itoy "the knowing is in the writing: notes on the practice of fiction." kinapudnona, insaveko pay ti dadduma idi manipud iti online version ti star. adu ti maammuan ken masuro itoy a kasla manual iti panagfiksion ni butch dalisay. adu dagiti bukodna a "palimed" iti panagsurat ken panagsuratan ti maammuan ditoy. particularly kaniak, dagiti paset a "thickening the plot" ken "description in fiction" adu ti maitulong ken maipalagipna nangruna siguro kadagiti agdadamo nga agsurat wenno kas kadatao a feeling-agdadamo latta a mannurat. iti bukodko a panagpaliiw, kadagiti adu a nabasakon ken mabasbasak pay laeng a gapuanan ti kaaduan a mannurat nga ilokano nga agsursurat iti iloko, kangrunaan a pagkapsutan daytoy maipapan iti plot wenno plotting ken daytoy napintek ken nasayud ken nabileg a panangiladawan iti karakter, lugar, situasion, aksion, nakem, panawen kdpy iti sarita wenno novela. adu ti mabasbasak a sarita nga iloko (kaaduan ket "prize winner" wenno "award winner" pay, a, piman) a di pay malagip met ti autor nga i-describe ti karakterna (karakterisasion, nakkong, karakterisasion). agpannuray lattan nga ibagana a babai wenno lalaki daytoy (babaen no kua iti nagan wenno pangawag a manong, manang, tata, nana, uliteg, ikit, lolo, lola) wenno lakay, baket, ubing, baro, balasang ngem dina pay maikagumaan nga iladawan ti uray langa wenno gunay ti karakter ket makaammon ti reader a mangimadyin iti isipna iti langa ken kalalanga ti basbasaenna a karakter. wenno no adda dibuho wenno ilustrasion ti sarita wenno novela, daydiay lattan ti pamalatpatan ti reader a langa wenno pamuyaan ti karakter ta sadut met nga idescribe ti autor actively wenno uray passively mainaig iti tone, mode, rhythm, setting ti sarita. pagsaritaantayto daytoy iti ad-adu bassit kadagiti next panablaags.

kabaruan a novela ni f. sionil jose daytoy "vibora!" a fiksional a panangestoria iti kabibiag ni heneral artemio ricarte. daydi met centennial literary prize winner a novela (2nd prize) ni vim nadera daytoy "(h)istoryador(a)."

napateg met a referencia kaniak daytoy "barangay: sixteenth-century philippine culture and society" ni william henry scott, nangruna iti padpadasek ken padaspadasek a bukbuklen a sumagmamano a fiksion maipapan iti nagkauna a cultura ken sociedad nangruna iti ilocos ken cagayan.

koleksion ti napipintas a salaysay maipapan iti popular culture a simngay ken rimsua gapu iti popularidad ti pelicula a "matrix" ti "exploring the matrix: visions of the cyber present: new writings on cyberpunk and cybernetic realities" nga inedit ni karen haber. sequel met ti "silence of the lambs" daytoy "hannibal" ni thomas harris. ken lastly, dagitoy "the ultimate guide to starting your own business" ken "real home ideas" a basabasaek met no kua bareng adda mapidutko maipapan iti business, siempre, ken maipapan iti house design wenno interior design.

(maikadua a paset)

PALPALIIW KADAGITI NAISALIP

Kitaentay man no kadagitoy a daniw dagiti nataengan a mannurat nga Ilokano ket adda mapili wenno maagsaw wenno madiskubretayo a nataengan a dandaniw. Wenno kas "maipagpannakkel kas obramaestra iti Literatura Ilokana" a kas kalikagum ti alagaden ti salip.

Adtoy ngarud ti sumagmamano a paliiw kadagiti naisalip a koleksion ti dandaniw (10 a daniw ti tunggal koleksion) wenno iti sumagmamano nga individual a daniw manipud iti agduduma a koleksion.

Idi rugiak ti agbasa kadagiti naisalip a dandaniw, simken a dagus kaniak daytoy a paliiw ni Herminio S. Beltran, Jr.: "Nangangaral, didaktiko, tigmak sa luha, amoy-simbahan, nakabaon sa lusak ng pag-ibig at relihiyon ang daniw o tulang Iloko." ³

Nabayagen a naibatad ni Apo Beltran dayta a paliiwna, idi pay 1986, iti nangabak a salaysayna. Ken kinapudnona, paliiwna ketdi dayta kadagiti nabasa ken inadalna a dandaniw dagiti Ilokano a mannurat sakbay ti Martial Law idi panawen ni Apo Marcos. Kasta kano ti dandaniw ken panagdandaniw iti Iloko kadagidi a panawen, ngem in-inut kano met laeng a nakaruk-at dagiti mannurat nga Ilokano kadagiti panawen iti arinunos ken kabayatan ti Linteg Militar ket nagputarda met kadagiti "modernista" ken socially-conscious a dandaniw ⁴ ket sumagmamano ti immibbet ken rimmuk-at iti "nakailubnakanda a romantisismo."

Ngem daydiay damo a paliiw ni Apo Beltran, saan nga interamente a naibbatan/inibbatan ti dadduma a mannurat nga Ilokano ket ti imasna, agingga kadagitoy, masarakan pay laeng iti adu a putar ken panagputputar dagiti mannaniw iti Iloko, nataengan man wenno ubbing a mamannurat. Nalabit, saan ken saanen nga agbaliw daytoy wenno saan ken saanen a maliklikan ti kastoy ket agtalinaeden daytoy kas gupit wenno nakaparsuaan ti panagdaniwan nga Iloko. Nupay, makapabang-ar met ketdi a maammuan nga adu metten nga Ilokano a mannaniw iti Iloko ti permanenten nga immibbet wenno nakaruk-aten itoy.

1. Mamagbaga ken mamalbalakad, romantisista ken moralista a kaskasaba

Kaaduan kadagiti naisalip ti nasurat a didaktiko wenno panangaskasaba a romantisista. Ket kas didaktiko a romantico, kaaduan a daniw wenno verso ti agtun-oy wenno naigagara a pammagbaga, pammalbalakad, paratignay, inspirational wenno ‘tay makunkuna a desideratum (plural: desiderata; kayat, masapul wenno kasapulan a bambanag) a pinalatak ti daniw a "Desiderata" ni Max Erhmann Nakalatlatak daytoy a prose poem ket masansan a makita wenno mabasatayo kadagiti poster wenno card ket no kua kadenna met daytay nalatak a "Footprints in The Sand" ni Mary Stevenson, wenno saan, daytay naindaniwan a kararag a "Serenity Prayer" ("God grant me the serenity to accept the things I cannot change, courage to change the things I can, and the wisdom to know the difference.") ni Reinhold Niebur.

Kitaentayo daytoy "Quo Vadis, Agtutubo?" manipud iti koleksion ni Val Zed (parbo a nagan ti nakisalip):

Pagturongam agtutubo?
Nawatiwat pay daliasatem
Magnaka a sikakarting
Napnuan anag ken simbeng
Sapulem uged a kaikariam
Dakulap nataba a kapanagan
Adda kadagita imam
Uged a kaikariam, masakbayam
Ngem taliawem aglawlaw
Tapno dika mayaw-awan
Adu ti dalan agtutubo
Namurumuran seba ken siit
Palab-og ken uppapay
Derrep ken sulisog
Dagitoy dagiti balangan
Panagdalliasat iti dalan
Annadam ti maitebbang
Tapno dika mayaw-awan
Umaddangka a napnuan sirmata
A mangbirok narimat nga agsama
Wen, agtutubo sapulem
Nataba a bugas masakbayam.

Kasta met dagitoy nga stanza iti "Agtangad iti barsanga" iti koleksion ni Jab Ang Lem (a nakaiparangan manen dagiti tradisional a persona a kanayon a maaramat iti Literatura Iloko, iti man daniw wenno fiksion: ‘tay lakay ken ubing, a masansan nga agapo, ket kas manamnama, mamagbaga latta ti tradisional a napnuan praktikal a sirib ken padpadas a lakay-maestro iti tradisional nga inosente nga ubing-adalan):

agsingsingpetka, apok, agadalka
a naimbag ta kasta met ti impatawidmi
iti amam uray naisalda ken nailako
amin a talon ken bangkagko
ti adal agtalinaedto latta a kinabaknang
awan ti makaagaw dayta kenka
uray lakaykanton a kas kaniak
kukuamto ti adalmo iti agnanayon.
ala, apok, ipasnekmo ti agadal
no dayta ayat, saan a malabes
kamkamatendakanto dagiti babbalasang
inton agturpos ken addan trabahom
no patiennak, saankanto nga agbabawi
kunamto a pudno ti balakad ni lolo
aglalo no makitakto pay ti panangawatmo
iti diplomam iti nadaeg nga entablado.

Saan met a pakalagidawan no kastoy wenno kakastoy ti putaren a daniw ngem gapu iti kinalataken ti desiderata style wenno tema a kas iti "Footprints…" nagbalinen dagitoy a kadawyan, kayatko a sawen, overused wenno overly exposed, nagasgas, nagagara, nadudog unayen dagitoy nga estilo ket kaaduanna a nagbalinen a cliché wenno trite wenno corny payen. Maulit-ulit, makauman, awananen bileg ken pikapik dagiti kaaduan a balikas wenno prase a mainaig kadagitoy a tema (kas iti "quo vadis," "nawatiwat a daliasaten," "uged a kaikarian," "dalan a namurumuran seba ken siit," "umaddang a napnuan sirmata," "narimat nga agsapa," "adal agtalinaed a kinabaknang nga awan makaagaw; kukua iti agnanayon," "ipasnek ti agadal," "balakad ni lolo," "diploma," "nadaeg nga entablado" etc.).

Malaksid ketdi no maikagumaanan koma nga iparang wenno ibaga iti kabarbaro nga akem, langa ken timek ken iti nasadsadia ken nasarsaranta a lengguahe, interesting ken lively ti daniw uray pay pammagbaga daytoy: bay-an nga adda ibagbagana ‘tay daniw imbes a mamagbaga laeng wenno adda bagbagbagaanna.

Kas koma iti daytoy naiduma a daniw a "Tiliwek Ti Layap" iti koleksion ni Ale Basi:

Iti kanito a dumges
Ti anniniwan ni limdo
Tiliwek ti layap
Iti dakulap ti rugso
Pagsalaek dagiti lames
Iti tapaw ti angin
Agtayabak nga agdisso
Iti rusok ti bangen.
No man ta malmesak
A mangtiliw iti layap
Ibulosko ti musika
A mangilung-aw kaniak
Pasgedak ti gartem
Iti rupa ti bulan
Iyappanko ti taraon
Iti rabaw ti dulang.
A, iti awan patinggana
A dalluyon ti biag
Sumallin-rumimbaw latta
Ti rupa ti tikag
Ngem no masiputak
A sumpeg ti didigra
Tiliwek ti layap
A pangbasnot-pangontra.

Wenno dagitoy a binnatog iti "Nagbatayak iti Ulep iti Imbaklayko a Lubong" iti met laeng koleksion ni Ale Basi:

Diak ammo no kasano ti pigsak a nangdupir
Iti dalluyon a nangirareb koma kadagiti bato
Iti teppang ti manursurdo a kabakiran ti biag.
Ti ammok: naaramidko nga inalaw
Dagiti agkarkarayam a gammagamma ken uray
Dagiti tukak a pinaragsak ti tudo: a nangsebseb
Iti kalgaw a tungpa kadagiti nasadut a ramay;
Ken nangdanum iti naatianan a basaw
A nangilili kadagiti agkakapsut a buntiek.

Maysa met laeng a desiderata dagitoy a daniw ni Ale Basi, mamagbaga ken mamalpalagip ken mamatpatalged ken mamakpakired. Ngem naidumada ta desiderata para iti bukod a bagi dagitoy ken nupay di latta maliklikan ti sumagmamano a cliché, naikkan ketdi iti naisalumina a fuerza babaen dagiti nakaranting a balikas ken panangibalikas ken nasagpawan kadagiti nabileg nga imahen a dadduma ket surealistiko iti estilo ni Federico Garcia Lorca ("pagsalaek dagiti lames iti tapaw ti angin," "pasgedak ti gartem iti rupa ti bulan") wenno iti burik dagiti primeval ken elemental a daniw-nakaparsuaan ni Pablo Neruda.

Kadagiti pay daniw a didaktiko ken estilo-desiderata, kas romantisista, adu, no di man amin, ti makuna a "moralista" wenno "moralizing" a verso nga agpanggep a mangibunannag wenno mangirikiar iti puro a kinalinteg, kinaimbag, kinasayaat, kinapintas, a kasla ketdin ti solo wenno ultimo a nakaisangratan wenno pakaisangratan ti daniw wenno panagsurat iti daniw ket tapno mangted laeng iti "moral lesson." Wenno ‘tay agreklamo ken mangbusor iti kinakillo, kinatiri, kinadakes, kinalaad. Masansan ngamin a maipagarup nga epektibo kano ti daniw no addaan ranta a mangbalakad wenno manglawlawag wenno mangibagnos. Wenno mangkonkondenar iti kinadakes ken mangitantandudo iti kinaimbag. A kasla man maiparparang wenno maiparparangarang a ti mannaniw wenno ti persona a mamagbagbaga iti daniw ket maysa a morally-upright wenno ulidan ti kinaimbag, kinasingpet, kinasayaat wenno modelo wenno autoridad ketdi ti kinasirib ken kinalinteg.

Kitaentayo dagitoy a binnatog manipud iti "Margaay Pay Diay Bantay" iti koleksion ni Raquel Roma:

Awan ngamin bileg a mataginayon
Linteg dayta ti agdama a lubong
Kas ti bulong aglaylay agluom
Matnag maisina nagtaudanna a puon.

Ita nga aldaw adda bilegmo ken turay
Aramatem koma a taklin awanan gaway
Saan a pangidadanes panggundaway
Laglagipem, margaay pay diay bantay.

Ta adda malem iti tunggal bigat
Paglintegan lubong awan makasukat
Sika ita, ngem isudanton bigat
A kas iti agus a masukansukat.

Ken kasta met kadagitoy a maudi a linlinia manipud iti koleksion a "Dandaniw ti Kinamaag" ni Futuro Arte (a nangidaniw iti nadumaduma a "kinamaag" [kinapasindayag, kunniber, pannakikamalala, pammardaya, kinabuklis, panagkusit, panagririri, kdpy a makarimon wenno immoral nga ugali ken aramid] a masarakan iti uneg ken ruar ti sangakaarrubaan, pagtaengan, ofisina, pagobraan, profesion, pampasahero a lugan, paglalabaan, kdpy) nga agpanggep a kasla agpaay a proverbio wenno kas quotable quotes iti moral a biag/panagbiag:

2.
aklonentay’ koma a maymaysa laeng ti perpekto-
nangato man inadal a tinurpos, adda latta riro

3.
agtalinaed latta a pagwadan ti adda maipakitana-
ngem iti sao pay laeng, ti aramid maitungtungkua

4.
ti dakes no mapenaan nagbungbong, agbakasion-
agbanag a kakaasi ta maikulong, agkonsumision

5.
agpaliiw a di agpampamay-an ita ta nasapa pay-
kadagiti minamaag-ugali kaopisina a pasindayaw

6.
panunoten no bassit diperensia, panagpasensia-
tapno awan ti ania man a dakes a pasamak a dumna

7.
isu, a narigat ti agsaosao awanan iti proeba-
ta kaso daytoy, a pakaibaludan iti pammardaya

8.
kasta ti biag, sapulen ti kanen iti innaldaw-
a mangted kenka iti kired, salun-at ken dayaw

10.
isu nga iwaksi ti amin a kinamaag a maikaniwas-
tapno grasia itden a naynay ti Dios a managayat

Wenno dagitoy nga angry lines iti "Bircogka, Barumbado Capay" iti koleksion ni Mr. BRH, a nupay nagibaga ken nasabrak a namagbaga, saan met nga actually namamagbaga iti nasayaat wenno umno ken limpio a balakad a pagnakman koma ti kinondenarna a birkog ken barumbado ngem ketdi ad-adda a namadakes la ngarud iti siguden a dakes:

Saan ka laeng a bircog
Barumbado ca pay
Manglimlimo agur-uray
Ti mabalinmo a luccuen
Ken idadanes ti panagbiagna.

Nalansica, managundaway
Ta amin nga aramidem
Maicaniwas ti nalinteg nga aramid
Estilom buloc, narugit
Casla carugrugit ta cararuam.

Aginaldaw awan aramidmo
No di mangloco ken mangallilaw
Baribar ti cararuam
Ket awan pagtungpalam
No di sica ken caputotam.

Manon ti ginundawayam
Tapno kinabircogmo agtultuloy
A mangracrac ti na-Diosan
Nga aramid ket dagitoy
Tawiden met laeng ti capototam.

Saan man ketdi ngata nga inranta wenno saan ketdi nga aware dagiti nagsurat a madasig kas didaktisismo wenno desiderasista ken moralista la unay ti tema wenno ti klase ti daniw ken panagdandaniwda gapu iti sabali a mentalidad mainaig iti daniw ken panagdaniw—a ti panagdaniw para kadakuada ket pammagbaga wenno pamalbalakad laeng, ket ti daniw para kadakuada ket maysa a medium wenno wagas wenno ramit a pangiwaragawag ken pangitandudo laeng iti moralidad wenno kinapintas ken kinaimbag.

Ngem no apay a daniw ti daniw ket tapno mangiparang ken mangipaay iti padas ken rikna. Ngem natural, saan met nga amin a padas ken rikna laeng maipapan iti kinasayaat ken kinalinteg. Saknapen, sakupenna amin a padas ken rikna, naimbag wenno dakes, nalinteg man wenno killo. Nga iti pannakaibunannag wenno pannakaipamutektek dagitoy a padas ken rikna, maammuan ken mabigbigtayo ti sabsabali a padpadas ken rikrikna ket iti kasta, datayo kas reader, kas audience, kas addressee, kas recipient, mabalin a matignaytayo, mabalin a maam-ammo ken mabigbigtayo a nalaing dagiti bukodtayo a padas ken rikna kas maiyasping wenno maigidiat kadagiti adu ken agduduma a padas ken rikna.

Ti mannaniw, nawaya ken addaan wayawaya, idaniw ken daniwenna amin a kayatna a daniwen ken idaniw. Wen, uray pay dagiti dina kayat koma nga idaniw ken daniwen. Agpartuat ken agiparang ken agipamutektek kadagiti barbaro wenno karkarna a padpadpadas wenno rikrikna kas wagasna a mangipaneknek wenno mangipasingked iti maysa a pudno wenno agdadata a kinapudno, naimbag man daytoy wenno dakes, kas naadaw iti biag/panagbiag. Ket ditoy a makipartisipar met ti reader/recipient a mangeddeng, mangaklon wenno mangumsi ken mangiwaksi ket babaen dagitoy a natignay wenno naabbukay kenkuana (reader) a rikna—ken padas met laengen, lalo met a limmawa wenno immuneg ti bukodna a pannakaawat wenno kapadasan iti bukodna a lubong wenno iti sapasap.

Kas ehemplo, kitaentayo daytoy daniw a "Nalpasen!" manipud iti koleksion ni Marc Jacob:

Simmarabo ti naamo nga apros ti pul-oy iti uneg
Daytoy bassit a lubong a binalkot iti artipisial
A lamiis. Ala, ket dumanonkayo, a!
Kasla dayta ti yaw-awis ti naalikaka iti pannakatikapna
Ken ti pannakatubayna a pigurin ti lakay nga Igorot
Nakasuako ken nakakalladay iti upigan.

Nagsabat dagiti maililiwan a mata
Simmaruno dagiti di mapengdan a rinnisiris
Dagiti kasla kape ken gatas a kudil
Naparnuay ti lamuyot iti isem ken arasaas a mapengdan
Ket ti bara nagkarayam a kasla aweng ti kutibeng
Kadagiti urat a nakayayusan iti bileg-rugso
Ken ragsak a nangkidag iti palalo a bitekbitek.

Daytoy ti lubong a nangidusngo iti apagbiit a panagdamsak
Kadagiti ima ken saka; sinnanggol, dinnuron, kinnepkep
Minnatmat a sarunuen dagiti banang-es
Ken panagtipon iti lanit ti bagi a galisgalis
Dagiti maipasngay a darikmat.

Nalpasen.
Tumakderka ditan ta urnosem
Dagiti naiwarawara a gargaret nga imburindias itay
Ti ingget pigsa a bagyo. Urnosem koma metten, a
Dagiti nakuso a buok a pinungot itay
Iti apagdarikmat a damsak.

Saan latta a nagkir-in daytoy nakabaag a pigurin; di mapunas
Ti isemna a kasla mangyar-arasaas iti daytoy: Nalpasen!
Wen, nalpasen ti bagyo a nangdalapus iti uneg
Daytoy bassit a lubongko!

Iti dadduma, di bumurong a kednganda daytoy a daniw kas naalas wenno bastos, immoral, gapuna a saan a napintas wenno nasayaat daytoy a mabasa ken kas maysa a daniw. Ta mabalin a ti pareha ket agkamalala, wenno agayan-ayat nga agtutubo (a mabalin pay a menor-de-edad) a di pay nagkallaysa, ti kasla limed ken agdardaras a simrek iti "siled ti basol" tapno, ania pay, inda "agbasol."

Ngem saan a basol ti daniw, saan a pakabasolan ti mannaniw, no naiparang laeng ti maysa a padas, no naiparikna laeng ti maysa a gagangay a kapadasan iti baeten ti dua nga agin-innayat wenno agpimpinnateg a nagsarak iti "bassit a lubong a binalkot ti artipisial a lamiis" ti maysa pay a denumero a siled a bambantayan ti maysa a kasla enkargado a pigurin ti maysa a lakay nga Igorot, ket sadiay, manen, "dinalapus ti bagyo" ti lubongna, iti "apagbiit a panagdamsak."

Ngem apay ngamin a ti maysa nga umuna a mapanunottayo kas reader ket daydiay dakes wenno immoral nga aramid? Nga ipatotayo a posible nga extramarital wenno premarital sex wenno relasion daytoy ket bin-ig a derrep ken kinauttog la ti adda. Ania ketdi met no legal nga agassawa a napan nag-short time iti motel daytoy a pareha, adda kad’ dakesna, awan kad’ karbenganda nga agderrep ken aguttog? Ket ania ti dakesna, ania ti immoral no daniwam, no idaniwmo, ti padas ti panagderrep ken rikna ti panaguttog?

Ngem addada ngamin parparipirip iti daniw a kas man maysa a maikurkurimed daytoy a naaramid wenno aramid ket kas man a maysa daytoy nga illicit relationship. Saan a maymaysa ti kaipapanan/paripirip ti nadakamat a "bagyo" ken "damsak" iti daniw. Simbolo ken imahen dagitoy iti adu a panangipapan ken kaipapanan ket adda iti agbasbasa ti tunggal kabukbukodan a reading wenno interpretasion.

Ket ngarud, gapu kadagitoy nga adu a nagutugot wenno naarit ken nakaritna a reaksion wenno response, naballigi daytoy a daniw kas daniw ket nagballigi met ti mannaniw a nangiparang ken nangiparangkap iti rikna ti/iti padas ken padas ti/iti rikna.

Iti bukodko a panirigan, maysa daytoy a daniw kadagiti kapintekan ken kapintasan iti amin a daniw kadagiti amin a koleksion. Nababaked dagiti imahen ken nabibileg dagiti metapora a naiparang.

Kas pangnayon, adtoy ti maysa pay a daniw a napno iti makapnek a pikapik ken naganas a metapora/parparipirip ken kangrunaanna, nasaranta ken namsek ken rhythmic/musical a vocabulario ken lengguahe, ti "Ray-aw iti Panagmaymaysak" manipud iti koleksion ni Rosa Monte:

Nayanakak a lugpi ngem kompleto ti imak
Nasuruanak nga agbasa ken agsurat, ket nagduogak
A Bannawag pagpalpaak a pakabuyaak sukog-bulan
A ladawan artista, gutad arapaap a nagayat.

Ket iti panagmaymaysak nagtaraok sutil a panunot
Narasuk panaglayag a simmarut iti iti bidang baggak
A mangtakuat gameng a naitalimeng iti saklot
Tindek a nagsaltek iti ruangan usok a nakatangep.

Natinaan nalabaga a limsot iti nalinab nga usok
Gubuay areng-eng a samiweng naep-ep a ragutok
A duayya dagiti naglantip mawaw a sippit
A nangruros sennaay ken banios anek-ek a naglumot.

Rimkuas a nabanitog iti kawayan a papag
Ranitrit naigamer iti pul-oy panagsung-ab
Ngem bellad isem iti naparmek a sipnget
A nangagsep ganagan, dam-eg a bin-i a narukit.

Salun-at namsek a busel a nainaw iti tagainep
Sabong ti sirmata nga andingay mawaw nga anek-ek
A maila iti nakaparsuaan ngem naipaidam a ragsak
Rabak parmata a nangsurdo nagduog nga arapaap.

Alikuteg nga utek a nagderrep iti darepdep
Maaddaan kapungan a diro nakas-ang a kararuak
Tapno masukog saringit, inaw a panunot kudidit
Daytoy piman a lugpi, ray-aw iti panagmaymaysak.

Manen, agreklamo la ketdi dagiti moralista ken konserbatibo. Ta ania met, daniw maipapan iti maysa a lugpi a nupay kasdit’ kasasaadna ket "kompleto met ti imana" ket ngarud maparagsakna latta nga agmaymaysa ti bagbagina iti tulong ti "sukog-bulan a ladawan artista" iti Bannawag. Ngem, manen, nagballigi ken naballigi ti mannaniw a nangiparang ken nangipabur-i iti naiduma a padas ken rikna a "mamagtaraok" met iti "sutil a panunot" ti makabasa, mangsuot iti daydiay nakaparsuaan a libido ti agbasbasa.

Mainaig met laeng daytoy iti garit a didaktiko ken moralistiko ti kaaduan a daniw. Ket addada met "angot-simbaan" wenno "nakalumlom iti lubnak ti relihion" kadagiti naisalip a dandaniw. Dagitay nangiparang iti kaaduanna ket pasimudaag wenno palnaad ken ballaag nga apokaliptiko maipapan iti kinadangkes ti/iti agdama a lubong mainaig iti kinaagum ken kinabuklis iti poder/turay ken panagraira ti gubat, kriminalidad/terorismo, immoralidad, panagabuso iti nakaparsuaan a pakaigapuan met ti adu a didigra ken kalamidad, etc.; ken ti umadani a pannakaukom dagiti managbasol ken/wenno pannakasubbot dagiti nalinteg. Wenno saan met, dagitay kadawyan a kasla literal a kasaba wenno saritaan/sarsarita maipapan iti pammati ken relihion a naadaw, siempre, iti Biblia.

Pagarigan daytoy "INRI" ni Val Zed:

Immaweng trumpita
Iti uppat a suli;
Nagkallatik pakdaar
Dua a tapi a bato
Ti tulag, nagpingki
Ti unget a kasilpo
Daydi pangta
Nailuod nga Eden…
Addaytan pilid
Um-umkis Apokalipses
Mangbirbirok anag
Uppat a letra
Iti lulonan
Lalaki
A nagkoronat’ siit…
Umaw-aweng trumpita
Manglukag nairidep
Nga arban tapno
Sapulendat’ ridaw
Pannakaisalakan;
Ta silalayaten
Kampilan
Ti ukom
A mangsentensia
Basol
Ti lubong…

Ken daytoy "Tallo a Suli" ni Raquel Roma:

AGSAPA
Agmatuon
Sumipnget;

Simbolot’ kinapudno!

Bayangbayang
Simbolot’ bileg
Di kabaelan ti tao…

Maysa, dua, tallo
Dalan pannakaammo…

Bilang nga umuna
Punganay ti pigsa…

Maikaddua, panagsagana
Maikatlo, panangibuat,
Maysa, dua, tallo!

Daytat’ padeppa
Tandat’ panagsagaba
Anak ti Tao.

Idi, ita, inton bigat
Agsapa
Agmatuon
Sumipnget…

Bileg bayangbayang
Susuon padeppa
A mangsultop
Tallo a tarumamis,
Lansa!

Wenno daytoy "Ti Literatura" manipud iti koleksion ni Rosa Monte:

Instrumento ti ayat ti Dios iti parsuana
Punganay a literatura idi binagaanna da Adan ken Eva
Liklikan maiparit a bunga iti ikut ti minuyongan
Ngem naikulboda iti sirib ti uleg a mangyawawan
Ket awit babawida a napagtalaw iti hardin ti namnama
Umuna a panagturay hustisia iti planeta a daga.

Pateg iti Dios napilina a parsua ti maikadua a literatura
Iti impalapayagna ken ni Noah agaramid daong a salakan
Dagiti imbagana a parsua, taraon ken dadduma a kasapulan
Kinatawaan ken inumsi dagiti kalugaranna ngem nagpakumbaba
Nagtudio iti bilin, awan riper ken sulit, ket naisalakan
Iti layus ti lubong, umuna nga ani supapak ti pammati.

Nayuged maikatlo a literatura, alagaden tao panagdaliasat
Sangapulo A Bilin ti Dios ken ni Moises inyawat
Pakdaar a tungpalen, kired iti sippayot sipnget
Kawar panagkakabsat a dur-as sibilisasion, ngayed ti lubong
Ngem adda latta tao nga adipen uleg a manulsulisog
A ligsay kinalinteg, gubuay pannakaitao Apo a Hesukristo.

Alpha ken Omega ti pagwadan a literatura
Uged a ruk-at kinamaag, linay iti nasimbeng a panagbiag
Ken silaw a bumangon panakaitublak, balitok a linabag
Damili iti kaman, turay ken kagimongan a talged
Sarusar nga ubbog pagsakduan sumaruno a bigat
Salun-at ken sarming a tumangkayag iti lawag.

Wenno uray daytoy "Imago Dei" manipud iti koleksion ni Angelo Romero:

Patiendaka, Dios, ngem dida patien
Dagiti balikas a sasawem. Ngamin
Agtartaray ti dara dagiti iblis
Iti anges dagiti ay-ayatem
A makikamalala kadagiti natnag a kerubin!
(Di pudno a mataykanto ngem iti kanito
A makanmo ti bunga ti kayo
Ti pudno ken palso kaskanton iti Dios-Apo!)
Kas ken Moises, iburak ti tao dagiti tapi ti bato
A makidanggay iti kanta ken sala ti diablo
A mangtakuat iti rag-o ken paraiso
Iti ashera dagiti Nietzche, Hill ken Tilton
Natayka kadi nga agpayson Dios, iti templo
Iti isip? Iti puso? Iti tagaang ti delubio?
Gapu iti kinasirib ti tao ken rigat a nakaro
A mangpatapuak kenka iti nailangitan a trono?
Dinto latta marpuog ti templo dagiti demonio
A maibunubon kadagiti pagkallasawan ti tao:
Yaalsa. Panagpapatay. Panagtakaw. Terorismo
Panagsang-at iti rangkis ti kinatangsit
Ti panangdios iti bagi. Iti bileg ken sirib
A mangburak iti puso ni Kristo Jesus
A punganay ti panagwayawaya nga umarakup
Iti rangkap ti imahenmo nga aganninaw
Iti maikatlo a mata ti sangkataoan a mangpaad
Ti kinalaad ti panaglikud ken allilaw
Wenno ti di pannakasursuro iti pudno ken umno
A maadaw kadagiti maadi-adi a pannakaikulbo
A kambas ti tagiuray a panaglupos
Iti rupam a rupak iti pasnaan ti pannubbot!

Manen, saan ketdi a pakalagidawan met no daniwan wenno idaniw ti maipapan iti pammati wenno relihion wenno ti debosion ken panagrukbab iti Dios. Ngem manen, nadudog metten ti kakastoy a tema iti daniw (aglalo iti daniw-Iloko) ket no di aluadan wenno liklikan nga aramaten dagiti maulit-ulit ken madagdagullit a balikas ken prase, kasta met dagiti kadawyan a topiko (kas koma ti maipapan iti Mannubbot, pannakaukom, ken dagiti pagaammo unayen a sarsarita wenno pakasaritaan ken paspasamak iti Biblia kas koma iti pakasaritaan da Adan ken Eva, Noe, Moises kdpy) agtinnagda a cliché wenno kas "sarsarita-idi-ugma" a makauman ken awananen iti kidag wenno bileg. Uray pay no apokaliptiko wenno mamalpaltiing/mamalballaag, agtinnag latta a moralistiko a mangaskasaba wenno mamalbalakad a kasla ‘tay sermon ti padi wenno pastor wenno ‘tay di maikaskaso a pakdaar-a-kasla-pammutbuteng ti maysa a self-appointed a doomsday prophet.

Kadagiti ehemplo a daniw iti ngato, mas naballigida koma no naidaniwda iti naindaniwan a timek a ‘tay "adda ibagbagana" imbes a basta naidaniw lattan a mamagbaga/mangaskasaba a naisurat a naimpluensiaan/naadaw a mismo kadagiti capitulo ken versiculo iti Biblia. Kayatko a sawen, agkamtudda iti naun-uneg ken nalawlawa a panangimutektek ken panangipamutektek. Saan a naan-anay ti panagaramat dagiti autor iti figurative language, nangruna kadagiti metapora ken simile ken personifikasion, tapno nasadsadia koma ti timek ti/iti daniw uray pay mangaskasaba daytoy. Kas pagarigan, saan a naindaniwan ti prase a "simbolot’ kinapudno" wenno "simbolot’ bileg" aglalo ti "tandat’ panagsagaba" ta malaksid a nadudog dagitoyen, agtutunnalda unay kas deklarasion. Saanen a nasken nga ibaga a "simbolo" wenno "tanda." Saanen a nasken nga ilawlawag wenno ibutaktak a simbolo wenno tanda ti kastoy wenno kasta a banag ta awan no kuan pagpampanunotan wenno ngalngalen ken nanamen ti reader no iburandismo metten amin a bukel ti utong, kas pagsasao.

Nabileg met dagiti rikna ken padas a yallatiw ti kasla examen de konsensia ti maysa a persona iti tao ken kinatao kas imahen wenno ladawan ti Dios iti "Imago Dei" ngem pangapsuten ti naindaniwan a takder ken timek ti/iti daniw ket ad-adda a tumpaw ti panangaskasaba gapu kadagiti naaramat a familiar a balikas mainaig iti Cristianismo ken gapu iti nakadidillaw a pannakaibalikas iti balikas ti maysa a mangaskasaba (imbes a mannaniw).

No mangasabatay’ man iti daniw, padasentay’ nga ikasaba ti daniw ti/iti kasaba, a saan ket nga idaniwtay’ lattan ti kasaba kas kasaba. Agdaniwtayo imbes a mangasaba laeng. Parimbawen ken pagtalinaedentay’ ti mannaniw iti maysa a mangaskasaba, imbes a ti mangaskasaba ti rumimbaw iti maysa a mannaniw.

Kitaentay’ daytoy "Pangngarig-Eskatolohia" a parupa a daniw manipud met laeng iti koleksion ni Angelo Romero:

Adda sang-aw iti ungkay ti bulong
Nga agtinnag inton magangon daytoy
Nga agbalin a tapok. Matabas a murdong
Ti puon ti siklo-
Ti tao nga agmauyong!
Awan ti agtedted a dara iti urat
Ti lasag a mangikari iti dam-eg nga agtapuak
Iti bituka nga apon ti kararua. Subboten kad’
Ti bagim a maisebba iti apuy ti rumisak a babak?
Ikut ti bagnet nga ulep ti apuy a lumbuak
A manguram iti law-ang a manglukat
Ti langit a taeng ti Dios. Malang-ab
Ti sabidong ti panagdamsak a di maalat-at.
Agbugsot ti lubong iti alipaga ti gubat
Iti dung-aw dagiti mangabak ken maabak;
Anglem ni Patay ti matabbiraw a linak. Tinnag
Ti rapas a puso ken dakulap.

Marpuog ti simbaan no isubo kenka ti sairo
Ti ostia ken arak ni Kristo;
Agkalangiking indulhensia ti kopa ti riro. Konsierto
Ti peke a trabahador ti Apo.
Maulit-ulit ti gubat da Kristo ken ti Diablo
Iti tay-ak dagiti natangig a puso;
Sungrodan ti bileg ti tabbaaw ti bibigmo. Agsarko
Ti panaglikud ken pannakikamalalam iti palso.

Aguggot ti langit ti agawid
Nga isip a suknalan ti sirib;
Ikawesko kenka ti kabal ti bagik. Sagitsit
Ti kararuam nga agur-uro-
Iti sangataaw nga amit!

Pangaskasaba pay laeng met ti pakabuklan daytoy a daniw. Ken maexpektar latta ti adu a cliché wenno trite ken pangapsuten a phrases ("agbalin a tapok," "tao nga agmauyong," "maisebba iti apuy," "langit a taeng ti Dios," "agbugsot ti lubong," "alipaga ti gubat," "anglem ni Patay," "ostia ken arak ni Kristo," "kopa ti riro," "peke a trabahador ti Apo," "gubat da Kristo ken ti Diablo," "natangig a puso," "tabbaaw ti bibig," "pannakikamalala iti palso," kdpy) ken ti boses-panangasaba. Ngem, at least, naikagumaan ketdi itan ti mannaniw—ti kinamannaniw ti mangaskasaba, ti rimmimbaw met. Nabileg met ti sumagmamano nga imahen ken metapora, nangruna ti adda iti maudi nga stanza: "Aguggot ti langit ti agawid/ Nga isip a suknalan ti sirib." Ken napipigsa ti kaaduan a balikas ken panangibalikas ket addaan naiduma a kidag ken kidar ti pakabuklan ti daniw.

Kakastoy met la ti dadduma pay a daniw iti sibubukel a koleksion ni Angelo Romero. Kaaduanna a nadadagem a parang ken ballaag-palnaad-palagip iti nain-apokalipsisan a pagpagteng ken ti agur-uray a gasat wenno kalak-aman ken panungpalan ti tao, ti kararua ti tao, ken ti lubong. Madlaw ketdi a batido wenno veterano a mannurat ti autor ta laklakaenna laeng ti agpartuat ken agaramat kadagiti fuersado a balikas ken autorisado a linia ken tertermino ken nagnagan iti teolohia ken filosofia tapno mayebkas iti natibong ken naallangogan dagiti verbo ti pangngarig ken pakdaar-paltiing. Madlaw ti fuerza ti kaaduan a daniw/panangidaniw saan la a babaen dagiti napili nga strong words wenno strongly worded a binnatog ngem uray pay iti pakabuklan ti tunggal daniw a namurumuran, ken bin-ig nga aggibus a maingudo, iti exclamation points (!).

Ti laeng maysa pay a masintir iti kakastoy a daniw maipapan iti pammati ken relihion, aglalo no arkosan wenno binggasan kadagiti saan a kadawyan a balbalikas wenno tertermino iti teolohia ken filosofia, nangruna no agdakamat kadagiti nagnagan dagiti teologo ken filosofo, a di agaramat ti autor iti footnotes wenno pangilawlawag, matikaw wenno maulaw ti dadduma a readers. Pagangayanna, limitado no kua ti audience ket adda laeng kasla sumagmamano a kasla nakaisangratan ti daniw, wenno sumagmamano a kasla pinili ti mannaniw a pangisangratanna iti daniwna. Ipatonto pay ketdi ti dadduma a kasla iranranta ti mannaniw a ramenan kadagiti nauuneg wenno karkarna a balikas ken termino ti daniwna tapno agparang laeng a kasla nakaun-uneg wenno di maaw-awatan ti daniw ket iti kasta makuna a napintas ti daniw (ta adu ti mamati a no di kano maaw-awatan ti maysa a daniw, kayatna a sawen, napintas kano).

Kas pagarigan kadagiti daniw ni Angelo Romero, saan a kalakala a maawatan a dagus ti gagangay a reader no ania ti "eskatolohia" wenno "soteriolohia" wenno "angelolohia" ken dadduma pay kasta met dagiti Latin words/phrases a naaramat wenno naibudi. Kasta met nga adu ti agngatangata no sinno kadi, aya, da Hill ken Tilton (nupay adu met ngatan ti makaammo ken ni Nietzche)? Kapilitan nga agsukisok ti reader iti dictionary, encyclopedia wenno internet.

Ti nalatak a daniw a "The Wasteland" ni T.S. Eliot, nairanta a narikut ken parikut a basaen/awaten ta nagaramat ni Eliot iti nakaad-adu ken agduduma a reference, tertermino ken nagnagan nangruna iti mitolohia ken filosofia kdpy. Ngem sumangkaatiddog met ti footnotes nga impasurotna tapno maaddaan iti naan-anay a pagsukisokan ti reader. Uray pay ni Balagtas iti "Florante at Laura," inanusanna ti nagipan iti footnotes kas pangilawlawagna kadagiti inusarna a nagnagan ken karakter iti mitolohia. Iti Literatura Iloko, naanus met da Appo Prodie Gar. Padios ken Reynaldo A. Duque nga agilanad iti footnotes no agusarda iti teolohikal/biblikal wenno ganggannaet a tertermino kadagiti daniwda.

(ADDA TULOYNA. Padaanan: Prosa a daniw wenno daniw a prosa, wenno prosa a prosa?)

Mannanganka kadi iti pancit? Pagulesmo kadi ti pancit canton wenno pancit guisado? Ala, wen, kas iti kaaduan a Filipino, managpancitka met, dimo la ketdi sanudan ti sangabandehado a pancit. Ngem kabaelam ngata nga ibusen ti agarup tallo a bandehado a sagsangakilo a kalluto a pancit iti uneg laeng ti nasurok a 10 a minutos?  

Iti kalkalpas a Pancit Festival ti Ciudad ti Tuguegarao idi Agosto 15, 2006, naangay ti salip ti pinnaspasan ken pinnaaduan iti makan a pancit. Nagsasalisal dagiti mannangan iti pancit nga i-Tuguegarao iti nadumaduma a categoria: babbai, lallaki; "nakusim," "naimis," "narawet," "naarsab." Iti maysa a categoria, ti pinnaaduan iti maibus a pancit, nangabak ti nakakaan iti dandani tallo kilo a kalluto a pancit a naperperan iti nagayat a nakalablabbaga a sili ti sairo. Nadarugsoy iti ling-et ken uray la limmablabbasit ti agkabannuag a lalaki a nangabak ngem gumigis latta ti kapampancit nga isemna idi awatenna iti gunggonana a kuarta.

Tinawen a maangay ti Pancit Festival kabayatan ti makalawas a fiesta ni San Jacinto, patron ti Ciudad ti Tuguegarao. Narugian daytoy a festival idi 2003 babaen ti panangilungalong ni Mayor Randolph S. Ting kas pammigbig iti industria ti pancit iti ciudad ken kadagiti agindeg a naayat unay iti pancit.

CIUDAD TI PANCIT

Maysa a dakkel nga industria iti Cagayan ti pancit, nangruna iti Ciudad ti Tuguegarao. No labsen ti agsao, di maguantaan dagiti lokal nga agar-aramid iti miki iti ciudad ti kaadu ti suplayanda iti produktoda ta iti agarup amin a suli ken sidiran ti ciudad, adda masarakan a panciteria, dakkel ken bassit, a pagaarimutongan dagiti mammansit. Kadagiti pasdek ken puesto ti negosio, pagtagilakuan, eskuelaan, ofisina, naiballaballaet dagiti pagpancitan. Kadagiti paradaan ti bus, dyipni, traysikel, caretela; kadagiti igid ti highway, saan a maaw-awan ti panciteria. Adda pay no kua uray la tallo a panciteria nga agaabay iti puesto. Uray pay kadagiti restauran wenno panganan, adda latta nga adda pancit a mabalin nga orderen. Iti inaldaw, nangruna iti break time ken iti mumalem, agadiwara iti siudad ti sayamusom ti agat-sibuyas, agat-bawang, agat-sili, agat-adobo, agat-sopas, agat-itlog, agat-pancit a mangipasimudaag a katibok ti luto ken kaan iti pancit.

Uray nagadu a panciteria iti Tuguegarao, adu latta dagiti parokiano iti tunggal puesto. Addaan ngamin iti kabukbukodan a suki a mammansit ti tunggal panciteria ta kas kapadasan ken kapaliiwan, agduduma met ti sabor ken nanam dagiti maluto a pancit iti tunggal panciteria. Addaan dagiti agduduma nga aglutluto iti kabukbukodan a timpla ken ramen ken wagas iti panagluto iti pancit a pakairuaman no kua ti mammansit a dila ken boksit dagiti i-Tuguegarao. Ket awan maidumaduma kadagiti parokiano a mammansit: executive man iti ofisina, naka-barong nga empleado, uniformado a colehiala, tindera, kutsero, guardia, polis, drayber ti traysikel, mannalon, padapada a masarakam ida nga uray la agkalkaling-etan nga agpampansit kadagiti panciteria ti Tuguegarao.

Mairaman kadagiti kalalatakan a panciteria iti siudad ti Budyok’s, Dating Doon, Gretchen’s, Tuddao’s, Nang’s, San Mig, Highway, Amigo’s, Triangle, ken Max.

PANCIT BATIL-PATUNG

Agduduma dagiti kita ti luto ti pancit iti Tuguegarao kas iti pancit guisado, pancit canton, pancit bihon, pancit sotanghon, wenno pancit lomi ken pancit mami. Ngem kangrunaan ken kalatakan ti pancit batil-patung, ti luto a kabukbukodan a pataud ti Tuguegarao ken iti Cagayan. Maaw-awagan pay daytoy iti "Pancit Tuguegarao" ken no maminsan, "Pancit Ibanag." No adda Pancit Cabagan wenno Pancit Malabon wenno Pancit Molo, adda met Pancit Tuguegarao nga isu ti batil-patung. Kaaduan a panciteria iti ciudad ti naisangrat laeng para iti pancit batil-patung, awanen sabali, ta daytoy ti ad-adda a sapulen ken orderen dagiti parokiano.

Iti Tuguegarao, no sumrekka iti panciteria, maipasabat ti nakaitangkarang a kasla plakard a naibitin wenno nakalansa iti diding a nakaisuratan ti menu ti pancit batil-patung iti agduduma a pagpilian nga order segun iti presio ken kaadu ti serving ken/wenno toppings: "Regular," "Super," "Mega," ken "Special."

Gagangay a sangapinggan ti "regular" a batil-patung ken agpateg iti P25, naparabawan iti kalalainganna a kaatado ti naigisa a nagayat a repolio, nasigsigit a carrot, nair-irap a baguio beans, patubo a balatong (toge), nagayat a bulong ti lasona, gisado a nagiling a karne ti baboy wenno nuang, narumrumek a sitsaron-baboy, ken kangrunaanna, itlog.

Ti itlog a maiparabaw, isu ti "patung."  Masansan a ‘tay naprito nga umuna nga estilo sunny side up wenno naigisa iti sangkabassit a digo a nakalutuan ti pansit. Wenno ‘tay naipettak a maiparabaw apaman a maadaw ken maidasar ti napudot a pancit.

Iti P30, ad-adu ti serving ti "super" ken sumagmamano kagalip a hotdog ken kailgat nga adobo a dalem ti baboy ti mainayon a toppingsna.

Ti P35 a "mega", dandanin sangabadehado a batil-patung ken malaksid kadagiti naagapaden a parabaw, ad-adu ti maikabil a nail-ilgat a dalem ken hotdog ken manayonan pay no dadduma iti napirpirsay a bagnet wenno ilgat ti adobo a karne ti baboy.

Ti "special" a pancit batil-patung ket manipud iti P40 agingga P45. Daytoy ti makuna nga "specialty" ti partikular a panciteria a pakaigidiatanna iti sabali a panciteria. Mabalin nga ad-adu ti maipan a pancit, napuspuskol ti maiparabaw a dalem wenno karne ken sitsaron nga uray la agpissuolan ti serving, wenno addaan iti sabsabali pay a parabaw a kas iti nakirog a pasayan, gisado a fishballs wenno tokwa, itlog ti pugo, embutido, napulbos wenno napirpirsay a lasag ti tinapa ken dadduma pay a topping a gagangay a maikabil laeng iti dadduma a kita ti pancit kas iti canton, palabok wenno bijon.

Amin dagitoy nga order ket mapakuyogan iti naitasa wenno naimalukong a napalet a kaldo a naaramid iti itlog a naibatir iti digo a nakalutuan ti pancit. Isu daytoy ti "batil" a gagangay a kalduen kabayatan ti pannangan ti pancit. Wenno no kursunada, maipakbo wenno mailabay iti pancit. Isu pay daytoy ti nakaadawan ti nagan a "batil-patung," maiparabaw ti nabatir nga itlog iti pancit.

Saan met a maaw-awan ti nakaplatito a nagayat a sibuyas a mapasurotan iti sumagmamano nga iwa ti calamansi a pagperres. Matimpla iti toyo, tubbog ti calamansi wenno suka ti artem a sili ken mapettakan iti sili, daytoy ti mangpaimas ken mangpasabor ken mangpaingel iti batil-patung.

No managsilika, adda a nakaanta ti suka ken naartem a sili ti sairo iti tunggal lamisaan. Iti dadduma a panciteria, adda pay ‘tay nagayat a silit’ sairo. Adda pay no kua ‘tay napulbos a sili a mabalinmo nga iperper iti pancitmo ken iti kaldom. Kinapudnona, adda dagiti mangibaga a nabileg nga aphrodisiac ken pagpabara iti lamminen a rikna ti batil-patung aglalo no napnek iti nakapalpalet a batil, naderder a sili, ken nagayat a sibuyas. Kas pasingkedan dagiti addaan panciteria, ad-adda ken ad-adu ti malakoda a batil-patung no kasta a kalam-ekna ken no matutudo. Umabot pay iti P3,000 agingga iti P5,000 ken nasursurok ti manetoda iti inaldaw no kua.

Iti sumagmamano a panciteria, malaksid iti soft drink, fruit juice wenno iced tea a pagibulon, mabalin pay ti agorder iti cervesa wenno hinebra ket agbalin ti batil-patung a naimas ken nakanannanam a pulotan. Iti pay dadduma a mammansit, saan laeng a pangmerienda, makaanayen a pangngaldaw wenno pangmalemda ti maysa nga order ti pancit.

‘REPUBLICA TI PANCIT’

Saan ketdi a partikular la iti Tuguegarao wenno Cagayan ti panagayat iti pannangan iti pancit. Kinapudnona, sapasap daytoy ket kaaduan a Filipino ti mannangan iti pancit ta saan met ngamin a maaw-awan ti pancit iti menu wenno iti lamisaan a panganan iti agarup isu amin a paset ti Filipinas manipud inyam-ammo dagiti nagkauna nga Insik ti pancit iti pagilian. Amin a Pinoy a sagana wenno padaya, bassit man ken dakkel, adda nga adda ti pancit. Nangruna la ngaruden iti panagkanaganan, prominente a maidaya ti pancit kas "pangpaatiddog iti biag" ti agkasangay.

Iti maysa nga artikulo ti Philippine Center for Investigative Journalism, gapu iti takuat a sumaruno ti pancit iti innapuy a kas kangrunaan a makan wenno taraon ti Pinoy, nabirngasan ti pagilian kas "Republic of Pancit." Kada rehion ket addaan kabukbukodan a version ti pancit iti agduduma a wagas ti panangisagana iti pancit ken dagiti parabaw, panangluto ken panangkaan.Adda Pancit Cabagan ti Isabela, Pancit Vigan ken miki ti Ilocos, Pancit Habhab ti Quezon, Pancit Molo ti Iloilo ken Bacolod, La Paz Bachoy ti Iloilo, Pancit Malabon ti Malabon, Pancit Luglog iti Pampanga ken Katagalogan, Pancit Marilao ti Bulacan, Pancit Bataan ti Bataan, Pancit Batil-Patung ti Tuguegarao ken Cagayan, ken dadduma pay.

Ken kinapudnona, itoy a panawen ti naynay a krisis iti ekonomia ken politika, dandani pay ketdin pattogen ti maysa a kita ti pancit ti bagas ken galunggong kas kangrunaan a taraon ni Pinoy, nangruna iti kaaduan a gagangay nga umili — ti nalatak ken nalaka nga instant pancit mami ken instant pancit canton a nagbalinen a kasla ofisial a nailian nga staple food gapu iti kanginan ti bagas agraman karne, ikan ken nateng. Adu a nakurapay a pamilia ti arigna instant pancit laengen ti pagbibiagda.

Ket dinto la ngata, aya, met adda maaramid nga instant pancit batil-patung tapno uray siksika ket maisaganamon ti bukodmo a Pancit Tuguegarao? Napintas la ketdi manen nga industria iti ciudad ta mabalin a mayexport payen iti sabsabali a pagilian a yan dagiti mail-iliw iti pancit batil-patung a Cagayano.

Ngem kadagiti patneng a mammansit iti Tuguegarao, didanto la ketdi pay isukat ti uray pannakadarugsoyda iti ling-et a mangan iti batil-patung nga orderen ken anusanda nga urayen a maidasar kadagiti paboritoda a panciteria. Didanto malipatan a yebkas ti "Pancit tera!" ("Intay’ agpancit!) no makalagip ti mailiw a dila ken boksit. Kangrunaanna pay, mapadpadaananto latta ti Pancit Festival ti sinisiliasi a libre a pancit batil-patung nga uray kanem ti tallo a kilo a pancit, awan mangdillaw, magunggunaanka pay ketdi iti cash prize a pangilibremto met manen iti pancit iti barkadam iti paboritoyo a panciteria iti ciudad!

(Nai-BANNAWAG daytoy a salaysay, iti Setiembre 11, 2006 nga issue, iti paulo a "Nagimaskan, Batil-Patung!")