for adulterers onli: pornografik!
este, adults gayam. tiliwennak ngata ni villar ken dagiti padana a santo iti congress?
ruknoyko daytoy a ladawan kadakuada. o, di kad’ "artistik" met a talaga?
isapit iti del.icio.us
iraman iti digg
denggen
(updated: 01oct08)
ituloytay’ man ngarud a pagpapatangan dayta historical fiction.
ket ibinsak man ngarud ita dagiti novela, kas sampol, iti limitado laeng a resourcesko (limitado ta diak [pay] amin nabasa a mabalin a basaen a novela nga iloko, sumagmamano la dagitoy kadagiti nabasakon, wenno malagipko ita, at the time of writing daytoy a blog post; ta saan met a kompleto ti koleksionko iti bannawag issues, ken awan iti ikutko dagiti napapateg a libro iti iloko a naipablaaken, wenno koma dagiti sukisok ken panagadal maipapan iti iloko literature a naipablaaken wenno nasuraten), a patiek a madasig kas historical fiction.
ania pay, iyun-unak, a, ti "saksi ti kaunggan" ni juan s.p. hidalgo jr.
ta adda kad’ pay, aya, novela iti iloko a nahishistorikal ngem iti daytoy a naidumduma nga obra ti bigbigbigentay’ a henio iti literatura iloko? maysa a tour de force a treatise iti historikal a panangirekord iti edsa revolusion iti 1986 ti "saksi ti kaunggan" iti nadumaduma a fictional a panangiparang iti nadumaduma met a naisangsangayan a literary technique, medium, device iti biang ti maysa a neutral wenno nonpartisan a karakter.
manmano ti malagipko ita, wenno manmano la ngamin met ti nabasbasak wenno napalpalabsak, a novela iti iloko a mabalin a patien wenno paneknekan kas historikal.
kaaduan kadagiti novela daydi apo arsenio t. ramel jr., maipapan kadagiti gerilia idi panawen ti japones ken kadagiti mannakigubat iti kabambantayan. kas koma iti "mata ti allawig," "maingel iti kabambantayan," wenno ti "dayyeng iti kabambantayan." historic events dagitoy a panawen kadagiti nasao novela a naggarawan ken nagakeman dagiti karakter.
kasta met laeng ti "alsa masa 1763" ni bernardino c. alzate a maipapan iti tignayan dagiti mannalon iti tayum, abra kontra kadagiti espaniol idi 1763.
daydiay "ti bassit a balay ni brader orly" ni samuel f. corpuz, kayatko nga inayon iti listaak. pudno a kas man nagpatingga laeng iti kasla gagangay a domestiko a panagbiag, parparikut ti maysa a familia ti nawarwar ken naiparang iti daytoy a novela. ngem iti "panagsisinniplag" kas kada panagiinnagum dagiti agkakabsat, iti uneg ti familiada, aggargaraw ket aktiboda iti pagun-unoyanda a pakasaritaan kadagiti aktual a disso ken panawen a nagwerretan ti novela. ket idinto a parparikut, babassit a balligi ken pannakapnek ken ragsak iti ikub ti maysa a tipikal nga ilokano a familia ti mawarwarwar, pasetda met ti komunidad, ti gimong, gapuna a sakupen met la dagiti domestiko a pakaseknanda dagiti nainsapasapan a sosio-politikal a pakaseknan (kas koma, siempre iti politika, tradisional a politika wenno patronage politics, a napnot’ korupsion; edukasion, insurhensia, kdpy) agramanen pammati ken relihion. itoy a novela, microcosm ti familia ni brader orly iti dakdakkel a familia: ti kagimongan wenno sangkailian. ta di met, aya, makunkuna a ti familia ti "smallest unit of society?" wen, ket no awan ti familia, ti basic wenno pangrugian, awan met ti mabukel a gimong, awan met ti mabukel a pagilian.
kayatko met nga iraman ti novela a “dagiti bin-i ti kimat” ni cles b. rambaud. Kadkadawyan, gagangay la a mannalon iti away dagiti kangrunaan a karakter ngem naglasat iti maysa a paset ti factual a pakasaritaan iti insurhensia iti kailokuan ken iti filipinas ti nadagem a kapadasan dagitoy a babassit nga umili nga adda iti tengnga dagiti agsusupanget nga ideolohia, isuda a gagangay nga umili nga adda a maip-ipit, mapabpabasol, maidaddadanes. no iti agdama koma a paspasamak, isuda dagiti inosente nga umili, sibilian, a maip-ipit iti ranget dagiti milf ken militar ita idiay mindanao.
ti novela a "ti biddut" daydi apo gregorio c. laconsay, iramanko koma kas historical fiction ta naisangsangayan met nga account ti political climate ken maneuverings, a kasla pay ketdi sumursurot idi iti taray ti politika idi tartaraudi ti dekada ‘60 ken kasla pugpugtuanna/padpatuanna ti mabalin a mapasamak (maipapan daytoy kadagiti agtuturay, iti maysa a panawen iti filipinas, a no sadino iti ud-udina, narabsut ti turay (kudeta) iti panangidaulo ti sekretario ti defensa–a nadekket a gayyem ti presidente– ken kakaduana a heneral iti armada, ngem iti udina, saan a naballigi ti kudeta, gapu iti maysa a "biddut"; no ania dayta a biddut, diak ibagbagan, diak pay ket malagipen, sukisokenyo daytoy a novela ket basaenyo ta makapikapik ken kas man prophetic). ngem diak iraman ta kasla agtinnag nga alternate history ti estoria ta nangpaltuad iti kabukbukodanna a parbo a senario ken pagteng. prophetic koma la unay, a, no pinagballigi ti autor ti kudeta sa nasuktan ti presidente. mabalin no kuan nga iyarig iti downfall ti marcos regime, iti kudeta da sekretario enrile ken heneral ramos, iti pannakapadisi ni marcos, iti panagpresidente ni cory aquino (ngem ayanna ngay ti asasinasion ni ninoy aquino? awan ti "ninoy" iti "ti biddut").
kayatko ketdi nga iraman koma daydiay maysa pay a novela ni apo laconsay a "ti kabusor" a maipapan iti panagsapsapul dagiti military ken periodista iti maysa a dadaulo dagiti rebelde (diak unay malagipen ti estoriana). historikal kunak man ta backgroundna ti panawen ti martial law nga isu met laeng ti panawen a masursurat/maipabpablaak ti nasao a novela.
intay’ met iti sabsabali pay a gapuanan iti filipinas, dagiti novela iti english ken tagalog. subliantayto ‘tatta dayta novela nga iloko.
ania pay ngay, iyunak, a, a dakamaten ti "noli me tangere" ken ti "el filibusterismo" ni rizal. ’sinno ti mangkuestion ngay iti kina-historikal dagitoy a dua a nagbileg a novela itan nga agarup isu la dagitoy a dua a novela ti namunganayan metten ti amin a novela a filipino, aglalo no maipapan iti social realism? namunganayan, kunak man, ta no basaem dagiti simmarsaruno a novnovela, idi man ken ita, madlaw ti inspirasion ti "noli" ken "fili" kadagiti tipikal a romantisista a tema nga innayat iti panawen ti revolusion, a no agsuratka met la iti ay-ayat, sika a mannurat a realista, nasken nga adda backgroundna a dangadang, wenno ibinggasmo iti pakarikutan ti kagimongan ("social cancer" ek-ek, hehe!), wenno pagbalinem ida a rebel lovers, wenno rebelde/aktibista ‘diay maysa, pasista a militar diay maysa, etc). samonto pay sagpawan wenno rekaduan kadagiti idealista a karakter a mara-elias wenno mara-pilosopo tasyo wenno mara-padre florentino; samo laokan kadagiti kontrabida a mara-padre damaso wenno mara-doña consolacion; santo pay la adda dagiti "moderno" a sisa, crispin, basilio… hmmm.
ngem adda koma kayatko nga ipadpad a novela iti "saksi ti kaunggan." ngem saan a mabalin ta iloko ti "saksi ti kaunggan" ket kabukbukodan daytoy ti literatura iloko. ti ibagbagak ket ti novela a tagalog a "dangadang" ni aurelio s. agcaoili. di mainsasaan a nakail-ilokano daytoy a novela. no basaem laengen, nagadu ti texto nga iloko. santo pay la patneng nga ilokano ken umiiloko ti autor. ngem anian ta naisurat ngarud iti tagalog. gapuna a saantay’ a kapkapnekan nga ikutan ken iraman kas naindaklan koma a gapuanan iti literatura iloko.
kabayatanna, adu dagiti mabalin a pilien a historical fiction nga obra dagiti filipino a mannurat, ilokano man wenno sabsabali pay, a nasurat iti tagalog wenno english. ngem ditoy, gapu iti kaaduda, mangpiliak laeng iti sumagtallo laengen nga autor nga innak iparang ken iparangarang dagiti sinuratda a patiek a historikal. isu da: f. sionil jose (maysa nga ilokano, pagpiaanna), lualhati bautista, ken jun cruz reyes.
dandani amin, no di man amin, a sinurat a sarita ken/wenno novela ni f. sionil jose ket mabalin a kunaen a historical fiction (saan la a ti "vibora!" a kas naited a sampol ni apo duque iti "makunana").
malaksid iti nadakamatkon a "po-on," historical met, ania pay, ti "tree," "my brother, my executioner," "the pretenders," nangruna ti "mass." wen met, ta dagitoy a novela ngarud a maaw-awagan kas "rosales saga"–manipud "po-on" nga agultimo iti "mass"–ket awagan a mismo ti autor ken dagiti kritiko a kas historical. dagitoy a "five novels which encompasses a hundred years of philippine history, from 1872 when the three pilipino priests–gomez, burgos, zamora–were martyred, to 1972 when marcos declared martial law," kas naipasingked iti blurb dagiti libro.
uray ti "ben singkol" (backgrounderna ti word war 2, pannakilaban kontra kadagiti japones), ken ti "ermita" ("here is manila–before 1941, during the tumultous years of the japanese occupation, and the corrupt marcos regime"), ken nangruna ti "viajero" ("a novel of history, of these islands and their people long before the spaniards came… the epic voyage of the filipino, from the earliest contact with china, through magellan’s tragedy in mactan, onto the heroic voyages of the galleons across the pacific… [concluding] with the movement of filipino workers to the middle east… hong kong, singapore, tokyo…").
no basaem dagitoy nga obra ni apo frankie, kasla agbasbasaka met iti mas nabatbatad ken napudpudno a panangisarita wenno panangiladawan iti pakasaritaan ti pagilian, iti man adayon a napalabas wenno iti asideg pay laeng a napalabas wenno iti kalkalpas nga agdama ken iti mismo nga agdama. partikular a magusgustuak ti "po-on" (obvious met, aya, ta sangkatabtabko ditoy). ditoy met ngamin a partikular a nairaman dua a notable events ken dua met a notable names/heroes iti established philippine history. ket ditoy a kasla makapudno a talaga ti definision iti no ania ti makunkuna a historical fiction. ti kaadda dagiti pudno a personalidad ken events iti ammo ken ammo a pakasaritaan a kas kada mabini ken del pilar ken ti idadagas ni mabini iti rosales ken ti napasamak a gubat iti tirad pass, saanda a fictive laeng a kas karakter ken pagteng iti maysa a fictitious a sinurat. kas kuna met laeng ni apo jose iti pakdaarna iti libro: "except for mabini’s brief sojourn in rosales, pangasinan and the battle of tirad pass, all the events in this novel are fictitious."
kunaek pay a maysa nga ulidan ti "po-on" tapno maammuan ken maadal ket makasurattayo iti kapkapnekan ken nakapimpintas a historical fiction a saanen a nasisita nga intay’ pay kasapulan nga ikkan iti nagadu nga endnotes ti suratentayo a fiksion. adalentayo daydiay teknik ken wagas a namay-an ni apo jose iti pannakikadkadua ken pannakipatpatang ni istak ken ni mabini ("the cripple") idiay rosales, nangruna ti inna pannakikadua kada del pilar ken katipuneros a nagtagi-mauser ken pannakiranget met kadagiti norte americanos a nagtagi-krag iti battle of tirad pass.
kas koma iti "’gapo," nairaman iti maika-6 a chapter ti "maikling balik-aral" a marasalaysay maipapan iti pakasaritaan ti u.s. military bases iti filipinas.
kasta met laeng iti "dekada ‘70" iti maika-15 ken maika-21 a chapters ken iti maudi a chapter a "sa pagtatapos" naibudi dagiti marasalaysay maipapan iti kasasaad ken sasaaden kadagidi a panawen idi 1970s iti babaen ti new society ken martial law.
iti "bata, bata, pa’no ka ginawa?", nupay abbaba laeng, naisingit latta kas ramen dagiti nawaya a pasalaysay a dakamat iti martial law, aquino assasination, kdpy.
ngem iti "desaparesidos" la ngarud, adda pangatiddogen a kasla feature article nga insingit ti autor iti nagbaetan ti maika-9 ken maika-10 a chapters, a napauluan iti "once upon a fairy tale, o ang pag-iibigang marcos-us" a maipapan, siempre, ken ni marcos, ti martial law, ti new society, ti aquino assasination, a nagultimo iti edsa people power.
saanen a masapul nga agusar ni bautista iti footnotes wenno endnotes. gagangay ken natural a nakabinggas a mismo iti estoria ken panagestoriana dagiti factual a pasamak iti historia, ket no basaem dimon ikankano no fiction wenno nonfiction ti obra ket ti importante ket maabbukayka, masulbogka, matignayka, wenno masaktanka wenno masairka ket mapalsianka, iti kinapudno.
no basaem, saan met ngarud a biograpia koma ta patiem lattan a fiksion iti unique nga estilo ti panagsursurat ni reyes. ngem maidasig latta kas literatura. ken siempre, kas historical fiction (no patiem a fiksion, naifiksion, fictionized).
paset la ngarud met ti historia dagitoy a kabibiag wenno padas. ti objective ni reyes ket maisuratna, mairekordna met ti pakasaritaan iti biag dagiti aw-awaganna iti "etsa-puwera" iti established man a kagimongan wenno historia (ket dagitoy met ti inna impan a karkarakter la ngarud iti novelana nga "etsa-puwera"). ket babaen ti testimonia a mismo dagiti sibibiag a nga agbibiag, inna sinurat ti bukbukodda nga estoria.
ket manen agsubli ti saludsodtayo: dagiti la kadi ngamin, aya, nalalatak/naindaklan a tattao wenno dagiti mabigbig a bannuar ti mabalin a karakter iti maysa a historical fiction?
iti "etsa-puwera" ni reyes, pinagbidana dagiti saan a bida iti estalisado a pakasaritaan. iti blurb ti libro, kastoy man ti naibaga: "kuwento ito tungkol sa mga taong laging nasa laylayan lamang ng kapangyarihan. mga minorya sila noong panahon ng kastila… kuwento rin ito ng mga taong may kapansanan. sila na hindi maganda o buo, sa pamantayan ng ‘normal’ na lipunan. sila na salat sa pinag-aralan, at salat sa kabuhayan, silang lahat sa loob ng daan taon, silang mga etsa-puwera. silang namumundok pa rin hanggang ngayon sa paghahanap ng laya. silang nagsusulat para may makausap. noon at ngayon, sila ang mga etsa-puwera, kabahagi ng lipunan, pero laging tinatapakan."
uray ti "ang aso, ang pulgas, ang bonsai at ang kolorum" ni jose rey munsayac, dagiti met la kadkadawyan a tattao ti nagbalin a bida, imbes a dagiti am-ammo a nagan wenno lidlider ti revolusion. kuna ti blurb ti libro: "ang nobelang (ito) ay kasaysayan ng ilang henerasyon ng mga pangkaraniwang tao na nasangkot sa iba’t ibang panahon ng paghihimagsik. xxx … nasuong sa isang masalimuot at awalang katapusang pakikihimagsik ang mga karaniwang tao samantalang ang mga lider nila’y patuloy na nakikinabang sa pakikipag-ugnayan sa iba’t ibang namiminuno sa bayan. xxx sa bawat himagsikan, ang mahihirap ang siyang tinatawagan at ginagawang pambala sa kanyon. ngunit sa pagtatagumpay ng himagsikang iyan na sinalihan ng maliliit, ang nakikinabang ay ang mayayaman."
adu pay dagiti kakastoy a piesa a natalged a maibaga kas historikal. ket mairaman ditan dagiti estoria maipapan kadagiti npa a kaaduan a sinurat met la dagiti kameng a mismo, a natipon iti libro a "muog."
***
ngem adda pay sumagmamano a saludsod: kasanon no "puro" (pure) a fiction ("puro nga orihinal" kas kuna pay ni apo bermudez) ti nasurat ngem naisurat ken nasurat met a sibabasar/naibasar, ranta man ken saan ti autor, iti maysa a partikular a lugar ken panawen a makuna a kadkadawyan laeng, gagangay laeng, tipikal nga away, bario, ili kas pagarigan iti kailokuan iti maysa a saan a nalatak wenno awan akemna iti establisado a historia wenno konsepto ti orthodox wenno tradisional nga ammotayo a definision wenno sakup ti patientayo a pakasaritaan?
saan kadi ngatan, aya, a historikal met? aglalo no dagiti karakter ket gagangay a tattao, mannalon, mangngalap, gagangay a taga-aw-away, bumario, umili a sitatalinaay, sikokontento ken siraragsak nga agbibiag iti maysa a natalna ken nalinak a lugar? ‘tay ngay lugar ken panawen nga awan ti rebrebolusion, awan ti rebrebolusionario, awan rebrebelde, awan gubat, awan aglalaban, awan ti matay a kas martir wenno bannuar?
naa, an’aka metten, kapid, ket saan, a, a nainhistoriaan dayta, inti’anna ngay ti histori dita, kunatay’ la ketdi, di met?
ket ipapilittayo a nasken nga adda notable people, notable place, notable event. wenno uray maysa laeng kadagitoy, kas backgrounder.
pagpampanunotan: ania ngarud ti pakaidasigan ngay ti kas iti novela a "dissoor" daydi apo constante c. casabar, a nailugar iti maysa a tipikal nga away ken ili iti kailokuan iti panawen a makunkuna a "peace time" wenno idi 1920s-1930s a kasakbayan ti world war 2? wenno uray ti "umuna a bukel" a novela met laeng ni apo casabar?
apay met, kunayo? patiek a historical records dagitoy ti particular a period wenno time/era iti adda a sapasap a pakasaritaan ti kailokuan ken iti pagilian iti dayta a partikular a lugar wenno disso, uray man pay no fiksion laeng.
uray man pay no fiksion laeng ngem factual dagiti naibudi ken naibinggas a rekord ti nagbaknang a cultura ni ilokano iti "dissoor" ken "umuna a bukel." saanen a nasken a mapaneknekan ti ania man ti historicity, mainaig iti cultura wenno iti antropolohia, dagitoy a fictional representation wenno accounts ti nasao a time frame ("peace time") ta ania kad’ pay ti mas historic ngem iti panangisurat wenno panangirekord in permanency wenno in posterity iti nasao a nakabakbaknang a tradision, kostumbre, ritual, aw-awid, pammati, karirikna (ket wen, a, pati pay proseso ti panagrugi ti panaguttog [ni ubing nga irong a nakakita iti karissabong, kari ni sabong, idi maukap dagiti luppo ni iday a kaubinganna a di pay idi agpampanti; wenno idi masiripna ti "nangisit a samek iti puon dagiti luppo" ti lupes a baket] ken ti panangipeksa iti uttog ["umapput uray no mammamguong"]) dagitoy a patneng nga ilokano iti maysa nga idyllic nga ilokano nga away–a kadagitoy a panawen, iti agdama, manmanon wenno awan pay ketdin a maimatangan, mapaliiw, marikna, mapadasan iti maysa nga agdama a lugar iti kailokuan?
no ditay’ kapkapnekan, ti panawen ti adda ken ultimo a mangeddeng. 50, wenno 100 years manipud ita, no addanto pay a masarakan dagitoy a sinurat ket mabasa ida, addanto kadagiti mangbasa no patienda a paset ti historia dagitoy, kas historical a records, no di man mabalin a historical fiction iti estrikto a definisionna.
panawen ti mangeddeng. ken pakasaritaan met la a mismo.
contra-villar moral dictatorship
ipostek man dagitoy nga imahen ti protesta dagiti maseknan a mannurat ken artists ken cultural workers:
ti obsenidad ti pornograpik a gakat-linteg ni ‘naw villar nga agam-ambision nga agdictador
(updated 19sep08):
ania kadi ti madlaw, makita, marikna, wenno maawatanyo kadagiti sumaganad:
Naminsan a rabii
A nag-night swimmingkami
Duakam ‘toy nobiok
A naggapu idiay Saudi.
Inikkatkot’ pagan-anay
Agraman bra ken panti
Simmakay isuna
Iti rakit nga intugotmi.
Idin ta makalagip
Bimmatok a nagpababa
Anian a nagmayat
‘Tay ar-aramidenna.
Idin ta lumung-aw
Angeskot’ agpugsapugsat
Kinunak kenkuana
O, darling naglaingka.
Sisid Marino
Naglaing ‘toy boyfriendko
Iyunana iti baba
Kalpasanna agpangato
Naglaing nga aglangoy
Eksperto ‘toy boyfriendko
Diakon isuksukat
Ni Sisid Marino.
Sumuno a rabii
Inulitmit’ nag-night swimming
Immuna a nagpakleb
Kalpasanna nagdata met laeng
Pinasikatak met isuna
Nagluganak iti rakit
Kasla helikopter
Ti innak inaramid.
Bayat ti innak panagsakay
Iti rakit nga intugotmi
Ngumato a bumaba
Agdaldalluyon daytoy bagik
Idin ta madlawko
Limmukneng, agbalawak
Pimmutok gayamen
Ti rakit a nagsakayak.
Kutkutiman ti sardam dagiti umar-aripapa nga apros.
Dakulap iti dakulap, kudil iti kudil, dam-eg iti dam-eg. Dinigos
ti nakusnaw a sipnget ti agin-innapungol nga anges.
Agin-indayon ti kortina a palpal-idan ti salemsem, rummuar-
umuneg iti ruangan ti dua a kuting nga agganggantil, agkinkinnamat,
agtintinniliw iti karamut. Ngem awan bibiang dagiti aglulualo
iti nauuneg nga arasaas. Iti atep, nagdalagudog dagiti nataengan
a paddak. Naiwayat ti nabulosan nga asug wenno riaw iti panaglinnagid
dagiti nakalamlammiis nga agong. Dagiti naginnaplit sa nagkinnawikaw
a nalamuyot nga ipus. Kasla ngipen ti ikkis a maipakdem
iti masorpresa a bao a rummuar iti abut. Gumammat ti natarumamis
a kuko, maiyilut ti nakersang ken kiote a dilpat. Sumpok
iti kasipngetan ti mapabutngan a marabutit. Maibus
met la dagiti di maibus nga anangsab ket agkirpa ti rabii. Agammusay
ti bigat a mangpadaan iti maipaburek a kape ken maiprito
a karing. Agandar manen ti siririing nga urok, mailagud-
lagud manen ti natibker, natangken latta nga ipus.
adda kadi rimsua a karkarna a rikna, ‘tay karnal a karirikna–adda kadi simken a rikna a nanggubuay iti panagtangken wenno panagbabasa dagiti maseknan a glandula wenno mabagbagi? imtogkay’ kadi, diretsaek man laengen, a nakakita, nakabasa wenno nakangngeg kadagita a ladawan, kanta, daniw, fiksion? ket no adda panaguttog, simngay kadi ti napalaus a derrep ket kayatyon a bulosan dayta nga agpagunggan a rugso ket kayatyon ti mang-rape, maki-sex, wenno agsalsal?
wenno kednganyo kadi a naalas, imoral, narugit, saan a disente dagita nga imahen, musika wenno sinuratan?
wenno naray-awkayo kadi, simple a nalinglinagy iti naapresiaryo nga estetika a patienyo a gubuay dagita kas patienyo nga obra iti arte, awan aniamanna iti maysa a normal a tao, awan dakesna iti nataengan a tao, wenno saan a makaapekto iti liberal a panunot?
ania man ti paliiw wenno reaksion kadagita nga impakitak a sampol, adda kadakayon a mangkupikop ken mangpangsingked segun iti bukbukodyo a pamanunotan ken pagtaktakderan.
ngem ken ni manny villar, senador, presidente ti senado, ken nagdeklaran a kandidato-para-pangulo inton 2010, para kenkuana, babaen ti gakatna a linteg iti senado, amin dagita a kita wenno klase ti ladawan wenno sinuratan ket obscene ken pornographic, makapauttog kano unay, sulbogenna ti rikna ket pagderrepenna ti isip iti narurugit ken naaalas a panagem, makadadael iti panunot ken kinatao ket tubngarenna kano ti nasayaat nga ugali ti tao.
ket gapu itoy, inggakat ni madaydayaw a villar a nasken a maaresto, matiliw, madusa ti asino man nga agaramid, agputar, aglako, agipabuya–dagiti mannurat, dagiti artist, dagiti performer, dagiti director, dagiti publisher ken aminen a maseknan ken adda pannakainaigna iti pannakaparnuay dagitoy a naaalas, narurugit, makapaderrep a bambanag.
ti dusa a kayat ni honorable senator villar?
kayat ni villar, sika a derrep, uttog, a mannurat, sika nga imoral nga artist, sika a bagtit ken dasi iti nalinteg ken natakneng a gimong nga adipen ti arte ken cultura, kayatna a mabaludka iti 3 a tawen agingga iti 6 a tawen, wenno 6 tawen agingga iti 12 tawen, depende iti aramid/inaramidmo a kinabastos. malaksid a maikulongka, kayat pay ni villar a sika, sika a mangurkuranges ken mamirmiraut a mannurat ken artist ket agmulta iti 100,000 a pisos agingga iti 300,000 a pisos, wenno 200,000 pisos agingga iti 500,000 pisos, wenno 500,000 pisos agingga iti 1,000,000 pisos, depende iti aramid/inaramidmo a kinaimoral.
tapno mamatikayo, adtoy ti sumagmamano a paset ti senate bill ni villar (mabalinyo a downloaden ti sibubukel a kopia daytoy iti http://www.senate.gov.ph/lis/bill_res.aspx?congress=14&q=SBN-2464):
daytoy man ti parupa ti nasao a bill:
regardless! regardless of the motive, my ass! anian a kinapasista a panagpampanunot ti kastoy a maibusor pay met ngarud kadagiti mannurat, artists, cultural workers!
ania man ti motibom, intensionmo, panggepmo, planom, namkuatam a nagsurat, nagputar, nagpinta, nagakem, nagipablaak, nagipabuya, nangkanta–nasayaat man wenno dakes, pagimbagan man wenno pagdaksan, pakaidayawan man wenno pakaibabainan, pakabigbigan man wenno pakatagibassitan–awan dayta a banag ken ni villar. padapada amin, awan pakaigidiatan, ket dimo mabalin nga ikalintegan, irupir. tiliwennaka ni villar ket ikulongnaka ken multaennaka iti agingga iti sangariwriw a pisos.
dayta ni villar, ti maysa a napigsa kano a para presidente inton 2010.
namak payen no isunto ti mangabak, apo, anian a kalak-aman ti pasarento dagiti adipen ti arte iti filipinas! no ita a senador pay laeng ket agpampanunoten, agar-aramiden iti linteg a kayatna a maipakat kontra kadagiti patien ken ammona a kabusor ti bukodna a panangipapan ken definision iti maysa a nadalus, natakneng, nalinteg, nawaya, naragsak ken napintas a sociedad wenno gimong, anianto ketdin inton isuna ngatan ti presidente?
panagkunak, agut-utek a dictador a mara-hitler met ni daytoy a manny villar ket dagiti pay met mannurat, artist ken kapadada ti pagpupudotanna.
saan pay met ketdi a naaprobaran wenno naaramid a kas naan-anay a linteg ti gakat ni villar. ta gakat pay met la ngarud daytoy. ngem madaman a mapagnunumuananda daytoy iti senado. ngem itoy a gakat, makitatayon ti mentalidad ken kombiksion ti maysa nga agam-ambision nga agbalin a pangulo ti republica. kaniak a biang, makitkitak nga iti maysa a villar regime, kasla martial law, wenno nakarkaro pay ngem martial law, ta sigurado biagennanto manen daytoy a senate bill (no di man agmata ita a panawen) ket awanton samirna ta isunto metten ti presidente, ket mangbukelto iti kasla maysa a gestapo wenno kempetai a grupo, wenno kasla dagitay ahente ni big brother, nga awan sabali nga obraenda no di ti agsiim, agtiliw, agibalud kadagiti mannurat, artists kdpy a patienda a kabusor ti moralidad; ken agserrek kadagiti pablaakan, printing press, galeria, teatro, museo, pagsinean, movie studio, estasion ti tv ken radio, etc. ket samsamen ken dadaelenda dagiti libro, script, pinintaan, kanta, pelicula kdpy a materiales a patienda a kas obscene ken/wenno pornographic. ket wen, uray iti internet, tiliwenda dagiti bloggers, chatters, surfers, users, serraanda dagiti blogs ken sites, kumpiskaenda dagiti computers nga usar, dagiti servers, balunetanda dagiti internet service providers ken aminen a mainaig.
nakabutbuteng daytoy a senario a posible a mapasak iti rehimen ni villar no di agbalbaliw ti akikid ken nakangepngepngep a kapanunotan ken pamanunotanna maipapan iti no ania ti makunkuna nga "obscene" ken "pornographic" no inaigmo iti arte.
ti ket tured ken puskol ti rupa dagitoy a politiko, dagitoy a senador, nga agibando ken agisayangkat iti kakastoy a kita ti rebbengna a masurot a linteg iti moral a biag ken panagbiag, iti baet ti nakaro nga imoralidad, korupsion, kunniber ken dadduma pay a nakaap-aprang a naaalas ken narurugit nga aramid iti gobierno a mismo (malakaniang, senado, kamara, korte, awan dulianan), ket addada met dagiti agindadalus, agintatakneng, aginlilinteg, aginsisingpet.
ala, diakon saritaan iti adu daytoy agdama a panagaapada ita iti senado, maipapan iti akusasion ni lacson a panagkunniber kontra a mismo ken ni villar. mabalin a paset la daytoy ti nasapa a pinnerdi-pinniltak-dinnadael mainaig iti umadani nga eleksion-presidensial inton 2010. ngem ti la makunak ket pirmi nga obscene, nakaro a kinaimoral dagita nga aramid a "double insertion" tapno laeng madoble ti pondo dagiti favoritoda a projecto kadagiti bukodda a distrito wenno teritorio, wenno dagiti bukodda a negosio.
iti luksaw ken rimonko iti daytoy a gakat ni villar, maibusanak iti balikas a pagtubngar. ket adtoy man a pangsupusopko laengen ti nasao met ti maysa a maseknan a blogger, mainaig iti kunak a panagindadalus dagiti kas ken ni villar:
adda kadi a talaga natalged ken naan-anay a moral ascendancy ni villar tapno adda met pamkuatanna nga agisingasing iti nasken a masurot ken matungpal a linteg iti moralidad iti filipinas?How did these legislators in Congress, and now the Senate, become the judge of “impure thoughts,” “erotic feelings” and the corruption and depravity of the human mind? If anything, given their track record, the public wonders about these legislators’ own impure thoughts, their erotic feelings and the corruption and depravity many of them have been involved in. In a word, the public would like to know what right and qualifications does Senator Manny Villar who introduced the bill, to pontificate and judge what we should draw and paint, read, listen to, watch, google, and send at any time?
agpanunottayo, nangruna kadatayo a mannurat ken mangipatpateg iti arte ken culturatayo. ditay’ itulok a gamsawen dagitoy a politiko ti wayawayatayo iti panagsurat, panagipeksa, panagsao, panagiwaragawag a gargarantiaan ti agdama a constitusion ti filipinas. ditay’ itulok a kontrolenda manen ti prensa, ti pluma, ti isip, ti nakem, ti takiag, ti gemgemtayo. never, and never again!
wen gayam, dagiti sampolko iti ngato, ti painting ket pinintaan ni fernando amorsolo. liriko met ti maysa kadagiti popular ita a kanta iti kailokuan, ti "sisid marino" ti sumuno a texto (mabalinyo a denggen iti youtube, no kayatyo, isuna laeng ta masapul nga adda bukodyo a youtibe account). ken dagita panid a paset ti libro a desaparesidos ni lualhati bautista (ania ket ngatan a pungtot ni villar no mabasana daytoy, nagiyot da roy ken anna [diaske, kanagnaganko pay, giem!] iti kuarto iti simbaan ket adda pay rebulto ni kristo nga agbuybuya! very indecent! very offensive ken contrary iti good customs ken religious beliefs daytoy, apo senador, korapenna la unay ti human mind, senior senador!). paset met ti daniwko a nangabak iti rfaafil ti texto ti daniw ti naudi a sampol.
nalabit, no maipakat itan ti linteg ni villar, delikado la ketdi ngatan dagiti nakin-gapuanan kadagita a sampol: sursoren dagiti aso ni villar dagiti galeria, studio, museo ket regkasen ken puoranda dayta painting ni amorsolo ket tiliwenda dagiti akinkukua wenno manarawidwid kadagiti nasao a galeria, studio wenno museo; arestado met a sigurado dagiti singer, lirisista, komposer, pabliser dagita a kanta; tiliwendak la ketdi met ngata ket ipupokda, piman, sadak multaen iti ginasut a ribu a pisos (apo, pangalaak ngatan iti pagmultak no kua? awanto pay gasut a ribu a pisos ti pategna ti adda nga assetko, piman). ket ni aling lualhati? saan ket ngata itan a makaligtas kadagiti aso ni villar, tiliwenda la ketdi nga ibalud. ken aminen a guilty, culprit a mannurat ken artists iti intero a pagilian.
kabayatanna, adtoy man ngarud ti dua nga obscene ken pornographic (segun iti panangipapan ni villar) a sinuratko (pinutarko dagitoy idi pay 1994 ken 1995, nairamanda iti libro a rissik) a ruknoyko ken ni honorable senator manny villar:
SAAN MET NGAMIN
ngem saan met ngamin
a ti utek ket kas iti puso koma
a rikna la a rikna
iti ayat wenno gura wenno limdo
ken ania pay. ngem panunot
ketdi a panunot iti ayat wenno
gura wenno limdo ken ania pay.
ket agderrep latta adu nga isip, adu a konsensia.
ket saan met ngamin
a ti puso ket kas iti buto koma
a no umtog ket uki ti kayatna
a sublisublian a pagaponan
tapno pagungganna malpaag. ngem
rikna ketdi a rikna, awan patingga
di umlay, kinod a kinod bitekna.
ket agparuar latta adu a dara, adu a rikna.
saan met ngamin
a ti buto ket kas iti agong koma
a no makaangot iti bangsit
ti anglit ti sip-ang wenno angpep ti uki
ket dagus a paapput. ngem ketdi
kaykayatenna, bangbanglona ti pay-ud
di nagkawkaw man wenno naangri
a balasang, basta balasang uray nalasang, basta naguki.
ket agtupra latta adu a daga, adu a ngatangata.
saan met ngamin
a ti utek ket puso
a ti puso ket buto
a ti buto ket agong.
ngem adda utek ti buto.
adda puso ti utek.
adda buto ti puso.
adda agong ti utek.
adda puso ti buto.
adda buto ti agong.
adda agong ti puso.
adda utek ti agong.
adda buto ti utek.
adda puso ti agong.
adda utek ti puso.
adda agong ti buto.
SIASINO A MADAYDAYAW
siasino a madaydayaw, aya
ti immuttot kadatayo? wenno
nakapultit ket ngata, wenno saan
a nagilo? ta nagbanaal, nagbangsiten, aya
‘toy aglawlaw? yutninana, siak ti tuduenyo?
gapu laengen, ‘ya, ta mannanganak iti bagas kamotit
ken narawetak iti birabid, ken gapgapuk nga immigid?
awan, awan ti mangamin, agpudno
tapisentayo ti mangapput agongna, agbanang-es
disnogen ti agsakit tianna
dusaen ti makatakki: asukaranna ti buris ken tabbelna: ikkanna
iti yelo, lamutenna a naimas a halohalo
awan, awan ti mangamin, agpudno?
ala, siak, siak ti immuttot, appo
a madaydayaw, ngem:
ania komat’ bibiangyo, makiang-angotkay laeng
(ngem apay ngamin
a tipdem, ibainmo ‘ta uttot
wenno maganatan a takkim?
ibulosmo ketdi, iyiblengmo lattan:
bay-am ida a naseselan
bay-am ida a nababanglo
bay-am ida a di umut-uttot
bay-am ida a di tumaktakki
ta bumtak ti tianda
ta bumtak ti buyokda
ukininada, butoniamada)
mapukpukaw, napukaw, pukawpukaw
maysa kadagiti kunkunak a nagatangko a "cheap books" iti nbs-tuguegarao daytoy baro a novela ni lualhati bautista a "desaparesidos." cheap ta P150 laeng, a kas met laeng ka-cheap dagiti dadduma a librona a mailaklako a kas iti "dekada ‘70," "bata, bata, paano ka ginawa?," "’gapo" kdpy. ngem uray makuna a saglalaka (saglalaka, dim’ ket kunkuna, aya, ta estratehia daytoy ti komersial a panagipablaak, ag-mass produceka iti pocketbook-style a literary work dagiti sikat nga autor, iti uray cheap printing materials, ilakom a nalaka, ket addayta, kasla hot cakes a gatangendan, sika), ammom metten, basta no obra ni lualhati bautista, saan a saglalaka ti kalidad ti novela. nakapimpintek a realismo, social realism a nakabilbileg ken nakaap-aprang.
daytoy "desaparesidos," umarngi iti tema wenno subject iti "dekada ‘70." maipapan met la iti martial law. iti diktadoria. ken iti panagari-ari ken panaglablabes nangruna dagiti militar kadagidi a panawen. nupay kasta, immurdas ken dimmur-as iti post-edsa people power revolution ti panawen ti "desaparesidos." estoria daytoyen dagiti biktima ti kallabes a martial law regime. saanda laengen a laglagipen ti napasaranda iti ima dagiti militar ta saandan a nasken a lagipen ta paseten ti biagda ti padasda, saanen a nasken a malagip ket isapsapulanda iti agdama iti closure, nangruna ket adu dagiti mapukpukaw a sapsapulenda pay laeng ken mabalin a didan masapulan, annak man, ipatpateg a tattao, kinatao wenno katatao.
no nabasayo ti "dekada ‘70" (maiganetget a basaen ti orihinal a version daytoy, a saan la a buyaen ti peliculana) ket naaliaw wenno naasiankayo iti nagpasaran dagiti karakter sadiay, ad-adda nga agkintayegkayo iti kinasabrak ken kinasaem la unay ti kinapudno iti "desaparesidos." adtoy manen ti kaay-ayotayo nga estilo ti prosa ken panagfikfiksion ni bautista. nalag-an, simple, taglish. ngem inna iparang ken iparangarang ti nakaam-ames ken nakaap-aprang iti awanan kinamikki ken kinamanagimpaparang a panangiladawan ken panangidalget iti nakem, konsensia ken pannakaawat.
sampolantayo dagitoy a paset ti novela:
awan pay nabasak, siempre, a kakasta a kaprangka wenno kadiretso wenno kadursok a panangiladawan iti literatura nga iloko. ket no parikuttayonto payen dagita "tagidaksentayo" la unay a balbalikas iti sex a kas kadagita "putang ina," "kantot," "salsal," "suso," kada "tamod," ’sinno koma ita ti makaitured nga agsurat ken agipablaak met iti kas kadagita isursurat ken panagsursurat ni bautista?
ala man, ’sinno ti makaitured a mangisurat iti "ukininam!" wenno "yutniinam!" sa maipablaak? agpatinggatay’ laeng met, piman, iti "’niinam!" wenno "ukistibulong!" ta dagita laeng ti nadaydayaw wenno nanakman kan’ pay idi, aya, a maipablaak wenno mabasa ti kaaduan a pipol. piman.
’sinno ti makaitured a mangisurat iti "Ke’ no iiyutendakan ngay, dim’ pay la ammo?" "Iyutem ket kais-isbona laeng, nakaang-angseg, a, deyta!" wenno "Ket kabayatan a babbaboyen dagiti soldado, adda nagsalsal kadagitoy a sangonsango. Ammona ta impunas daytoy iti rupana ti kapsit. Impilit pay daytoy nga inserrek ti ramay daytoy iti bibigna."
awan la ketdi. sumken la ketdi manen daytay moralista la unay a mentalidadtayo a mannurat nga ilokano a narugit, naalas, kinabastos, awanan modo, awanan urbanidad ti kakasta nga isurat ken masurat.
kangrunaanna, awan pay nabasak ketdi a fiksion nga iloko maipapan iti martial law a nangiparang nga awanan amak ken bias iti side dagiti biktima ti diktadoria (laksid, siempre, iti english, ta adda met dagiti nagsursurat maipapan iti kinadangkok ti martial law, kas kada f. sionil jose, gregorio brillantes, ken of course, ni jose maria sison. ilokano dagitoy!). awan pay ammok a nagsursurat nga ilokano a mannurat iti iloko maipapan iti nalidem ken nakaal-alingget a paspasamak iti martial law. no adda man nasurat wenno nagsurat idi, bin-ig a pammadayaw ken/wenno developmental wenno ‘tay moralista a kita ti fiksion maipapan iti kinaimbag ken kinasayaat ken kinatan-ok ti bagong lipunan, green revolution, masagana 99, kabataang barangay, wenno iti kinamalalaki ni fm, kinapusaksak ni imelda, wenno ketdi iti kinasiglat ken kinabannuar dagiti armendo a pc a makilablaban kadagiti demonio a burangen a komunista ken agkilaw iti batillog a juramentado a moro a nagtagi-kris, kdpy.
which is just natural met ketdi. dimo mapabasol dagiti mannurat nga ilokano idi, a. alangan met a tuladenda idi, aya, dagiti dadduma nga aktibista a mannurat a tagalog a nakawaywaya nga agsursurat iti kayatda a suraten maipapan wenno kontra iti martial law wenno ken ni marcos. awan ti mannurat nnga ilokano nga aktibista idi. malaksid laeng iti kas ken daydi apo donato b. abanilla ti abra nga aktibo a maibilang kadagiti bannuar ti fqs. ken dadduma pay dita nga adda iti u.g. idi. hmm, tagtagilakaem met, aya, ngamin ti agintutured kadagidi a panawen? nalabit, agamak ti dadduma nga ilokano writers idi iti pagpaspasaran dagiti tagalog ken dadduma pay a writers a matiltiliw sa mai-detain iti istakeds ti militar. sa maparparigat. sa agpukaw lattan. desaparecidos. ngem ita ketdin, pagtangsit ketdi dagidi writers idi a naibalud, detainees, dagiti na-torture, nagasat a di naipalnaaw, ti padasda iti panawen ti martial law. nakain-indaklan man ita a kas badge of honor a kasla badge of courage ti napintas a gasatda a naikulong, naparparigat idi panawen ni lakay marcial. adda nga adda a mabasam dayta iti biodata dagitoy a mannurat, dayta nagpasaranda.
aniaka ketdin, ania ngay, piman, ti maexpektarmo kadagiti mannurat nga ilokano idi dekada sitenta ken early ’80s? ket no ninto pay apo marcos idi ti honorary president ti gumil filipinas, kadagidi a panawen! natural, no agsuratda idi, kaaduan kadakuada, bin-ig a panangidaydayaw ken panangisaksakit iti "baro a kagimongan" (padasem, kas pagarigan nga ukagen daytay antolohia ti gumil filipinas a "ferdinand e. marcos: kalasag ti filipinas" a ruknoy pay iti kasangay daydi fm). ’sinno koma met a mannurat nga ilokano idi, aya, ti di mangitangsit wenno mangilastog a "kammannuratanda" ken "kagumilanda" ti presidente ti republica ti filipinas? rabrabakem dayta?
dayta ti maysa met a kunaek a "nakas-ang" a panawen wenno era ti literatura iloko. awanantayo iti maipagpannakkel met a kontribusion a protest literature iti panawen ti linteg-militar a kas iti itangtangsit dagiti mannurat a tagalog a nagadu nga produktoda (malaksid, siempre, iti sinuratan dagitay’ ilokano nga adda iti limed wenno underground a tignayan; nupay agtalinaed a limed wenno maikurkurimed dagitoy ket agingga ita manmano pay laeng ti rimmuar wenno mairuruar).
ayna, adun sa pay ketdi ti nasken nga isurattayo, aramidentayo, tignayentayo tapno makompleto ken mapnektayo iti bukodtay’ met kano, aya, a literatura a pukawpukaw sa met, piman.
kunniber, kurkur-it, spec fic, tugade awards ‘07 kdpy.
01.
madama a subsubaybayak ita iti tv ken radio ti panangibutbutaktak iti senado ni engr. jun lozada iti ammona maipapan iti maulit-ulit a mawarwarwar a maatap a kinukunniber nga aramid nga nbn-zte deal. awan met unay ti baro a revelasion ni lozada. makitak nga "adu ti ammo" ni lozada. ta apay a "pinagbakasionda" pay idiay hong kong. sa idi sumangpet iti naia ket "kinidnap" dagiti polis. ken kas nagamkanna kano, posible nga isalbeydsda koman idiay cavite ala-dacer (aniat’ reaksion ngata ni lacson idi nadakamat ni lozada ti dacer? ni pinky lacson ti maysa a kangrunaan a maatap a nangpalikida idi ken ni bobby dacer ken ti driver daytoy). hmmm. kunak la ketdin no adda dakkel ken napigsa a bomba a pabettaken ita ni lozada. ngem dina met ibaga. ad-adu pay siguro ti ammona ngem mabuteng laeng latta nga agikanta ita. awan pay met ti direkta nga imbagana a da mike arroyo a talaga ti akin-aramid wenno ti utek ti amin. mas lalo nga awan ti nadakamat maipapan ken ni gloria arroyo no adda pannakailamikamna. kunak la ketdin no kas idi simmina ken nagkanta ni chavit ket direkta nga intudona idi ni erap. kunak la ketdin no daytoyen ‘tay tagiuray unay dagiti oposision a gundaway tapno mapadisidan iti malakaniang ni gloria arroyo. pirmi koma itan a ragragsak ni napadisi met nga espiker joe de venecia. awan pay met. kitaentay, a. ngem sapay ta di agbuteng daytoy lozada ket ala, ibagana ketdi latta koman amin nga ammo yantangay addaytan a rimmuar ken nagsao. uray daytoy putot ni jdv, bassit laeng met pay ti naibagana. panagkunak, adu pay ti ammona ngem dina ibagbaga ta kas iparparipirip ni lozada iti testimoniana ita iti senado, ad-adu kano ti ammo ni joey de venecia.
02.
no maminsan, nakaam-amak met daytoy senado no kua ta addaan pannakabalin a mangpaaresto wenno mangwanted iti kursunadana a tattao nga imbestigaen ken piliten nga agibutaktak. ti makadakes ta ibilangda lattan a kasla common a kriminal ‘diay tao nga anupenda a piliten a pagsaoen wenno imbestigaen. daydiay umay mangtiliw a senate sergeant-at-arms ket talaga nga adu ti kakaduana nga armado iti atitiddog nga armas. sarhento-de-armas a talaga. ’sinno met ti di mabuteng ken aglemmeng no kasta. santo pay la saan la a senado ti mangwanted kenka no di pay ket dagitay polis a mismo nga umay mangkidnap ken mabalin a mangipalnaaw kenka.
03.
adda a talaga nagsayaatan/pagsayaatanna daytoy narugiak nga inaldaw a panagikur-it iti long hand iti record book. napintas a talaga nga exercise. mental exercise. ehersisio ti agsasadut ken aglaladut a creative writing endeavor/effortko. ken ti nakamaymayat ita, adda naikur-itkon a sumagmamano a vignettes wenno fragments ti mabalin a mabukelto a sarita. addan dua a mabukbukel a sarita. makaparagsak daytoy para kaniak ta for years awan a pulos ti productionko iti fiction departmentko. sumagmamano la a daniw ti maputputar ken maipapabpablaakko. itan addan sa agbalinen a dua a sarita iti awan pay makabulan a panagikurkur-itko. ken maysa a pakaragsakak, maysa a sarita a marugrugian ket idasigko kas speculative fiction. ta simmiasi iti realismo. ngem saan met a fantasy daytoy. saan met a science fiction. estilo ni kafka. wen, impluensiado ken inspirado a talaga ti obra ni franz kafka daytoy bukbuklek a sarita, nangruna iti kafka classic a the metamorphosis. ken inspirado pay dagiti obra ni haruki murakami. inspirado met ngamin ni murakami ken ni kafka. no maitultuloy ken mapalpaskonto daytoy a sarita, padasekto a paipablaak iti bannawag no aniat’ makunada. manmano no di man awan ti mabasbasak nga spec fic iti iloko. no adda man ket pure a fantasy wenno science fiction. awan ti kasla nainkafkaan a sikolohikal ken post-modern. bareng mayatto, a, daytoy a saritak ket bareng maikarinto a maawagan wenno madasig kas spec fic met.
04.
daydiay resulta ti tugade awards 2007, kadagiti agsalsaludsod, urayentayo laengen, apo, ti maipablaak iti bannawag a pakaammo. ket inton maipablaaken ti ofisial a resulta, addanto mabasayo, apo, a palpaliiw maipapan iti salip a mabalin a maiposte iti dadapilan.com wenno ditoy mannurat.com.
05.
libro manen. adda sumagmamano a nagatangko a wagwag a libro: the hunt for red october ni tom clancy, 50 great american short stories nga inurnong/inedit ni milton crane, collected short stories volume 4 ni w. somerset maugham, ken the new doveglion book of philippine poetry nga inurnong/inedit ni jose garcia villa. sumagdudua a recipe books manipud iti nbs: the little adobo book ni gene gonzales ken the adobo book: traditional & jazzed-up recipes da reynaldo gamboa alejandro ken nancy reyes-lumen. kabayatanna, sumagmamano a libro nga either ul-ulitek a basbasaen wenno pangted a padpadasek a leppasen: the blind assassin ni margaret atwood, dubliners ni james joyce, the stories of eva luna ni isabel allende, the duel and other stories ni anton chekhov, the autumn of the patriarch ni gabriel garcia marquez, sa mga kuko ng liwanag ni edgardo m. reyes, the pearl ni john steinbeck, the bell jar ni sylvia plath.
ginnumilan idiay currimao 4: eleksion ken revision
sumagmamano a paliiw iti naangay nga eleksion ti baro nga ofisiales ti gf iti kallabes a kombension idiay currimao:
1. kadagiti naimatangakon nga eleksion ti gf, daytoy ti maysa a, no di man isu ti, katalnaan, kaannayasan, kadalusan. awan adu a sao, awan adu a sinsinnao. awan apa, pinnabasol, awan adu a saludsod wenno reklamo a rimsua ita. ket awan met ti adu a kandidato/nagkandidato ketdi ita nga eleksion. anbilibabol!
2. ti la para presidente ti nagbalubal. ket duduada pay. dadduma a pagtakeman (kas koma para bise, secretario, business manager, auditor, pro), dagiti la nainominar wenno nagpainominar ti timmaray. awan kinalabanda iti puestoda. uray dagiti para direktor wenno kameng ti hunta direktiba, pitpito laeng ti nagpapili ket natural automatikda a nangabak. ta kurang pay ketdi, a, ti nagpapili a para direktor ta walo koma ngarud ti masapul. diak ammo no apay a saan sa a nadesidir daytoy ti nagpaay a comelec ta rebbengna a walo koma a direktor ti nabutosan.
3. awan sa ketdin unay interesado nga agofisial ngatan iti gumil filipinas? sigsigud ket mapagiinnagawan dagitoy a puesto. sigsigud, adu ti agkandidato. apay itan ta pati para direktor, kurang payen? nauma ngatan dagiti siguden a nauma wenno maum-uman iti nakaro a politika ken pinnolitika iti gumil filipinas? panagkitak ket kasla senial, kasla signos daytoy ti naulimek a protesta. naimbag ketdi ta adda pay, a, nagkandidato wenno nagpapili.
4. manen, naawisak nga agkandidato iti para direktor. ngem manen, i politely declined. naibagak metten dagiti rason no apay diak mabalin wenno diak pay la mabalin nga agofisial iti gf. bagida pay latta. addanto ngata panawenna, a, met. saan pay nga ita. nupay adu met dagiti kayatko wenno sirmatak a plano wenno projecto maipanggep iti gunglo dagiti mannurat nga ilokano ken iti literatura nga iloko, maaramidko pay met la ngata ti sumagmamano kadagitoy babaen ti bukod ken bukbukodko a panangigannuat wenno panangirusat, iti man ikub wenno ruar ti gumil filipinas.
5. ti ket imasna, idi maibasa dagiti balota, adda ketdin nagang-angaw sa a nangibutos iti naganko iti listaanda para direktor, hehehe! ne, ket no kimmandidatuak met koma ket adda met gayam bumutos, aya, kaniak.
6. sakbay ti eleksion gayam, naipresenta dagiti revision, mabalbaliwan wenno proposed amendments iti constitution and bylaws ti gf. kunak no addada major provisions wenno paset a maamendaran. awan met ketdi. sagbabassit la a kasla panangatur ti naaramid iti sumagmamano a texto ti sumagmamano nga alagaden iti panagkameng ken wen, manen, pannakabutos ti ofisiales. ibinsakto iti sumarsaruno a panablaag dagiti amended a paset, kas naiwaragawag ken naiparang iti kombension.
7. maipapan iti pannakabukel dagiti chapter ti gf, inanamaek a maamendaran wenno mainayon ti kaso dagiti virtual a grupo wenno gunglo dagiti mannurat nga ilokano a kas koma dagiti ilokano writer bloggers wenno dagiti mannurat nga ilokano iti web ken sabsabali pay a yuyeng a virtual. ngem awan sa a talaga ti lugarna ti kastoy a penomenon iti gumil filipinas. saanto latta ngarud a mabalin wenno mapalubosan a maaddaan iti gumil chapter iti cyberspace. wenno uray iti langit la koma, uray pay no mayang-angaw nga addan chapter ti gumil iti langit, ti GUMIL Langit, a nakaikamengan kano dagiti pimmusayen ken nagpalangit a mamannurat nga ilokano. seriously, it’s about time a sanguen daytoy ti liderato ti gumil filipinas. tapno di met a maud-udi, a. paseten ti biag ken culturatayo ti internet, ti web, ti blogs. apay nga itulok ti gf a paud-udi latta?
8. nayonakto pay. kabayatanna, adtoy ti sumagmamano a pics. manen, no need a makapsionan:
1. agbotosakto ngata no national ken local elections no mayo? addan sa met sumagmamano a nagan a parasenador, kas pagarigan, a kasla kayat nga ilistanto iti balotak. adda met siguro, a, tallo. wenno lima. sorry, diak makompleto ti 12. kuroskurosakto latta dagiti blanko nga espasio iti balotak. wenno ti isuratko: "antukab," "gamrud," "durbab," "agum," "buklis," "arsab," "kurimaong," "agtatakaw," "agmamanok," "mannakki," "durgi" kdpy a mainugot a balikas nga agpaay kadagiti kaaduan a kandidato.
2. agraira latta ti dinastia iti politika. saan a malapdan daytoyen. awan met servina ti adda iti inutil a constitusion ti filipinas. ta awan met napanday ken maipakpakat a linteg maikontra itoy (ta sinno koma a diputado wenno senador ti mangpanday iti linteg kontra dinastia, ala man, no agarup aminda met ket political dynaties?). kuna dagiti political dynasties, adda kadagiti tao, kadagiti botante, ti keddeng no kayatda ti dinastia. saan met ketdi nga amin nga agkakabagian a politiko wenno mangituray ket dakes ti panagturay wenno gandatda. ngem saan a maaw-awan ti kinaagum iti poder wenno bileg. ken iti kinabuklis ken kinagaramugam. power corrupts. gasgas daytan ngem truth dayta. absolute power corrupts absolutely. ta ania koma ti maysa a kangrunaan a gagem no apay a di kayat nga ibbatan dagiti familia ti agturay kadagiti ili, provincia, distrito? foremost, service, servicio, panagservi ti gagemmi, kakabsat, ammak, innak, kailian ida, dayta man ti iwarwaragawagda dagitoy a dynasties.
3. service, my ass! wen addaka ditan a panagservi a talaga ti gandatda. ngem foremost met, self-serving dayta tapno maserbisan nga agtultuloy ti political power, political clout dagitoy a familia nga agari ken agari-ari iti maysa nga ili, provincia, distrito. service! hell, fucking service!
4. makapabakuar daytoy ar-aramiden dagiti agama a pimentel a panagpadasda a mang-justify iti dynastyism. nagpupuskol ket ti panagruprupa dagitoyen, nangruna ni nene pimentel, a mangirikiar nga awan kano ti moral a sungsungbatan iti panangipapilitda nga agsenador met ni koko pimentel tapno duadanton a senador nga agtugaw iti senado. agama a senador. umunanto kano iti history ti senado wenno congreso ti filipinas. tuladenda ti makapasugkar met a record da jinggoy ken loi ejercito nga agina a senadores. madismayaak unay ta sigud a pagraemak ken pagtamdak unay a politico, human rights lawyer/advocate ni nene pimentel. hell, sipud nagbotbotosak, binotbotosakon ni nene a senador, vice president (isuda ken salonga idi ti tandem a binotosak). ngem itan, diak mairusok daytoy a panggepna iti anakna nga ipilitna a pagsenadoren idinto nga incumbent pay la isuna (nene) a senador met. di la ket makaurayen, kayatnan nga aggiddanda nga agtakem ken agturay kas senador! diak ammo no ania ti talaga a panggep ni nene pimentel. i see it as an act of desperation. so pathetic. isu a naawan amin a panagraemko kenkuana. isut’ gapuna a pulos diak ibotosen ti pimentel, ti man ama wenno ti anak. very ironic, kunam, ta maysa la ngarud no di man isu ti nangruna, ni nene ti mangilablaban/mangkalkalaban idi iti political dynasty iti pagilian. ket itan ta awan met maaramidan wenno naaramidanna a mangtubeng itoy, nakisala lattan iti tokar, inlabanna metten ti bukodna nga anak ket iti pay met ayanna a senado ken iti pay met ayanna pay kas agdama a senador. desperado a talagan ni nene! makapabakuar ti panangikalinteganda wenno ti panangpadasda, in their brilliant lawyer-of-a-mind, a mangkillo wenno mangtiritir iti rason: no awan kano met ti existing law a maibusor iti dinastia, apay ket koman, ania kano ti dakesna no padasenda met? there. to hell with morals.
5. makakurikor iti durek dagitoy nayiloko a politikal ads dagiti senador a mairadradio iti kailokuan ken cagayan valley. kas koma iti daytoy ad ni angara nga agilokoda ken sarah geronimo, ket kuna ni angara: "napintas ti kabigatan." ania metten a nagdagmel no sinno man ti nangipatarus itoy manipud iti tagalog a "maganda ang kinabukasan." literal met la unayen. di kad’ ti umno koma ket "napintas ti masakbayan." katkatawaantay’ la ketdi ni angara lalo no padasenna nga usaren daytoy a linia no umay agkampania iti kailokuan. rebbengna a kastiguen ni angara ti ilokano a consultantna kadagiti adsna, no adda.
6. nayonakto pay.
sigurado, adda uray la agkatkatay iti apalna, salivating over, itoy a kukkurukuko ti militar ita idiay thailand. namaysaanda ni thaksin! gunggonana, rebbengna met ngamin a mapatakkiasen. ti la diak kursunada ket daytoy manen panagari ti militar iti thailand. bareng, a, no isublidanto met la ti rienda ti turay iti sibilian a govierno.
umapal, kunak man, ta ditoy filipinas, no namin-adun a panggep ken pinanggep ti nadumaduma a paksion a kugtaran iti puesto ni ate glo ngem awan magudilanda. nagpanggep pay idi ti maysa a paksion ti militar ngem awan latta. nalalaingdan sa ketdi dagiti thai? mabatitay’ nga agkatkatay.
Thailand’s PM ousted in military coup
By DENIS D. GRAY, Associated Press WriterBANGKOK, Thailand - In the dead of night and without firing a shot, Thailand’s military overthrew popularly elected Prime Minister Thaksin Shinawatra on Tuesday amid mounting criticism that he had undermined democracy.
The sudden, well-orchestrated coup — the first in 15 years and a throwback to an unsettled era in Thailand — was likely to spark both enthusiasm and criticism at home and abroad. The military said it would soon return power to a democratic government but did not say when.Striking when Thaksin was in New York at the U.N. General Assembly, army commander Gen. Sondhi Boonyaratkalin sent tanks and troops into the drizzly, nighttime streets of Bangkok. The military ringed Thaksin’s offices, seized control of television stations and declared a provisional authority loyal to the king.The coup leaders declared martial law, revoked the constitution and ordered all troops not to leave duty stations without permission from their commanders. The stock exchange was to be closed Wednesday, along with schools, banks and government offices.
Bangkok’s normally bustling streets emptied out early Wednesday, from shopping stalls to red light districts, as Thais and tourists learned of the coup.
Across the capital, Thais who trickled out onto barren streets welcomed the surprise turn of events as a necessary climax to months of demands for Thaksin to resign amid allegations of corruption, electoral skullduggery and a worsening Muslim insurgency. Many people were surprised, but few in Bangkok seemed disappointed.
A few dozen people raced over to the prime minister’s office to take pictures of tanks surrounding the area. "This is exciting. Someone had to do this. It’s the right thing," said Somboon Sukheviriya, 45, software developer snapping pictures of the armored vehicles with his cell phone.
The U.S. State Department said it was uneasy about the military takeover and hopes political differences can be resolved through democratic principles. "We are monitoring the situation with concern," a statement said. "We continue to hope that the Thai people will resolve their political differences in accord with democratic principles and the rule of law."
Australia used stronger language, saying it was concerned to see democracy "destroyed."
"We deeply regret the fact that such a coup has taken place; obviously to see democracy destroyed in that way is a matter for grave concern to us," Foreign Minister Alexander Downer told Australian Broadcasting Corp. radio by telephone from New York.
Thaksin recently alienated a segment of the military by claiming senior officers had tried to assassinate him in a failed bombing attempt. He also attempted to remove officers loyal to Sondhi from key positions.
Sondhi, who is known to be close to Thailand’s revered constitutional monarch, will serve as acting prime minister, army spokesman Col. Akarat Chitroj said. Sondhi, well-regarded within the military, is a Muslim in this Buddhist-dominated nation.
Sondhi, 59, was selected last year to head the army partly because it was felt he could better deal with the Muslim insurgency in southern Thailand, where 1,700 people have been killed since 2004. Recently, Sondhi urged negotiations with the separatists in contrast to Thaksin’s hard-fisted approach. Many analysts have said that with Thaksin in power, peace in the south was unlikely.
In New York, Thaksin declared a state of emergency in an audio statement via a government-owned TV station in Bangkok — a vain attempt to stave off the coup. He later canceled a scheduled address to the U.N. General Assembly.
A Foreign Ministry official, who spoke on condition of anonymity because he was not authorized to speak to the media, said Thaksin tentatively planned to return to Thailand quickly. The official said he could not comment on the possibility of his being arrested if he returned.
Government spokesman Surapong Suebwonglee, who was with Thaksin, said the coup leaders "cannot succeed" and was confident they would fail "because democracy in Thailand has developed to some … measure of maturity."
However, Sondhi’s troops appeared to be in full control and clearly enjoyed the support of the monarch.
Former Prime Minister Chuan Leekpai, a member of the opposition Democrat Party, reflected an ambivalence that is likely to surface in coming days.
"As politicians, we do not support any kind of coup, but during the past five years the government of Thaksin created several conditions that forced the military to stage the coup. Thaksin has caused the crisis in the country," he told The Associated Press.
Thaksin, a telecommunications tycoon turned politician, handily won three general elections since coming to power in 2001 and garnered great support among the rural poor for his populist policies.
But he alienated the urban middle class, intellectuals and pro-democracy activists. They began mass street demonstrations late last year, charging Thaksin with abuse of power, corruption and emasculation of the country’s democratic institutions, including what was once one of Asia’s freest presses.
Some of Thaksin’s critics wanted to jettison his policies promoting privatization, free trade agreements and CEO-style administration.
"I don’t agree with the coup, but now that they’ve done it, I support it because Thaksin has refused to resign from his position," said Sasiprapha Chantawong, a university student. "Allowing Thaksin to carry on will ruin the country more than this. The reputation of the country may be somewhat damaged, but it’s better than letting Thaksin stay in power."
He was among hundreds of people gathered at Government House taking photos and video of themselves with the tanks.
Initially, the coup went largely unnoticed in Thailand’s popular tourist districts, where foreigners packed bars and cabarets oblivious to the activity about two miles away. But word raced among street vendors hawking T-shirts who packed up their carts quickly and started heading home.
As troops secured key sites in the capital unopposed, the coup leaders declared that a Council of Administrative Reform with King Bhumibol Adulyadej as head of state had seized power in Bangkok and nearby provinces without any resistance. They did not say what reforms the council would carry out.
Early Wednesday, the coup leaders announced that the appointment of the country’s four regional army commanders to keep the peace and run civil administration in their respective areas outside Bangkok.
A senior army general, speaking on condition of anonymity because of the sensitivity of the situation, said the chiefs of the army, navy and air force met with the king Tuesday to discuss formation of an interim government.
Bhumibol, a 78-year-old constitutional monarch with limited powers, has used his prestige to pressure opposing parties to compromise during political crises. He is credited with helping keep Thailand more stable than many of its Southeast Asian neighbors.
He is the world’s longest-serving monarch and celebrated his 60th year on the throne with lavish festivities in June that were attended by royalty from around the world.
The bloodless coup was the first overt military intervention in the Thai political scene since 1991, when Suchinda Kraprayoon, a military general, toppled a civilian government in a bloodless takeover. An attempt by Suchinda to keep power led to street demonstrations, and he was ousted in 1992.
Afterward, the military promised to remain in its barracks, in contrast to earlier decades when military coups were a staple of Thai politics.
As recently as March, Sondhi, the army chief and Tuesday’s coup leader, sought to ease speculation the military might join the political fray during street demonstrations against Thaksin.
"The army will not get involved in the political conflict. Political troubles should be resolved by politicians," Sondhi said then. "Military coups are a thing of the past."
