mannurat.com

dagiti libro iti abayko (iti koma bedside table, a, no adda, ngem awan met, piman) wenno dagiti madama a basbasaek a libro nga adda iti sibayko. a basaek sakbay a maturogak iti rabii (pangala/pangawis iti turog). wenno basaek no kasta a saanak a makaturog. wenno basaek no kasta a makapuotak ket diak metten makaridep. wenno basaek no kasta a makariingak iti agsapa.

panagbasa iti baet, siempre, ti panagsursurat. kangrunaanna, siempre, iti rabii. wenno kalpasan ti dadduma a trabaho wenno obra.

dagitoy man:

re-reading ti dadduma. kas koma dagita "the stories of eva luna" ni isabel allende ken "the autumn of the patriarch" ni gabriel garcia marquez. nabasak dagita idin. ngem kasapulan a basaek ida manen. for sheer reading pleasure ta magical dagitoy. ken gapu ta "agreprepasoak." kalkalpasko la unay dayta "empire of the sun" ni j.g. ballard. nabayag met a narugiak daytan "after dark" ni haruki murakami ngem diak maileppaleppas. rugrugiak met dayta "tom sawyer" ni mark twain. inkeddengko a leppasek pay dayta a basaen sakbay nga ileppasko ti "huckleberry finn" (a dandanik maguduan). mayat met a referencia daytoy "revisiting usog, pasma, kulam" ni michael l. tan. basabasaek met latta daytoy "talibagok" ta agpidpidutak ti dandaniw a maipan iti basi & daniw.

ket dagitoy "the white tiger" ni aravind adiga ken "the brief wondrous life of oscar wao" ni junot diaz ti talaga nga ug-ugmokak ita.  leppasek ida iti mabiit. nasurok a kaguduan ti namsaak iti 2008 booker prize-winning a novela ni adiga. sumagmamano a chapter metten iti 2008 pulitzer prize-winning nga obra ni diaz.

ne, ket coincidentally, basbasaek daytoy "white tiger" a maipapan iti biag ken kabibiag ti maysa a murderer nga indian a nagtaud iti nababa a caste wenno nakurapay a familia nga indian, innak met subsubayan ita ti agtallo-aldawen a gubat iti mumbai, india a rinaut dagiti islamic terrorist. nakabase iti mumbai ni adiga. madama pay la ita, segun iti panangsubaybayko iti aljazeera ken cnn, ti panagpipinnaratupot ken panagbibinnato iti granada dagiti indian commandos ken terrorists iti uneg ti taj mahal hotel. 195 ti natayen, 327 ti nasugatan. and counting. kaaduan ti natay a sibilian, inosente a sibilian. adu ti natay a polis. adu met ti natay kadagiti terorista (napipiada pay ta kas "martir" addada itan iti paraiso nga agpapaimas iti sidong ti 72 a birhen nga agkakalapsat nga agbalin nga asawada in all eternity–rabakem met ngamin dayta, di kad’ adu ti maawis nga extremista, aya, god is great a talaga).

naidumduma dagitoy a dua a premiado a novela. napintas a pagadalan iti estilo ken treatment. addanto met koma masurat ken maipablaak novela iti iloko a kakastoy.

(ken wen, a, basabasaek latta pay dayta "bituen ti rosales" ni apo juan s.p. hidalgo jr. a nairaman a napiktiur dita. pati dayta "daton." pati payen dayta libro a "short story theories" ta ‘bag la pangas-asaan iti ammo.)

 

 

 

kamaudiananna, adda man met laengen naipablaak a saritak iti bannawag. nabayag a panawen nga awan nai-bannawag a saritak. ti naudi a saritak a nai-bannawag ket idi 2004. aganay nga uppat a tawen a kasla naglumenak iti bannawag. ket pagyamanak unay dagiti taga-bannawag iti intedda a gundaway a makaipablaakak manen. pagyamanan unay ta agsubsublin sa ti regtak nga agsurat manen iti fiksion. pagsayaatanna ta agsubsublin san ti reggetko nga agputar manen ket pagimbaganna ta agsubsublin sa ketdi manen ti gagemko nga agileppas. ta kinapudnona, adu a rugik a sarita. ngem dida met la malmalpasen. daytoy "siak ni kafka, pusa" ket kunaek a brand new a sarita. kabarbaro la unay a nasurat wenno nabukelko. kinapudnona, resulta daytoy ti rinugiak a kasla journal, ‘tay nutbok a pagikurkur-itak iti ti la adda a mapampanunot, paragraphs, sentences, words kangrunaanna, character sketches; ti la adda nga awan masnop a tema wenno balabala, basta impromptu wenno biglaan a mapanunot nga eksena, senario, event, pagteng, tattao a fiksional. isu ti nangrugian ni kafka a pusa. rinugiak nga inkur-it ti damo a parapo idi febrero 5, 2008; ti naudi ket febrero 28, 2008. awan sursurotek a plot, basta nagisursuratak lattan iti maipapan iti pusa, iti tao a nagbalin a pusa. sa idi kuan, inyakar ken inurnos ken indalusko ti texto iti computer. ket wen, talaga nga inspired ti "the metamorphosis" ni franz kafka, ti pakasaritaan ni gregor samsa, nga idi makariing iti maysa a bigat ket natakuatanna a maysa metten a nagdakkelan a simmawa. ngem siempre, sabali ti maipapan iti kaso ni ranilio callautit, jr.

mabasa ditoy ti sarita ni kafka, pusa.

(updated: 01oct08)

ituloytay’ man ngarud a pagpapatangan dayta historical fiction.

ket ituloyko ti pangtedko. nakaiparangakon kadagiti patiek a historical fiction a sarita nga iloko. patiek, kunak, a, ta bukodko la daytoy a panamati wenno claim. ta adda la labitna a dagiti dadduma nga ibagbagak wenno aw-awagak kas historical fiction, mabalin a saan nga anamongan ti sabali. ngem bukodko daytoy a panirigan, bukodko a panangkita, bukodko a reading ken panangamiris. bukodko ngarud a listaan daytoy ti kunaek a historical fiction works iti iloko.

ket ibinsak man ngarud ita dagiti novela, kas sampol, iti limitado laeng a resourcesko (limitado ta diak [pay] amin nabasa a mabalin a basaen a novela nga iloko, sumagmamano la dagitoy kadagiti nabasakon, wenno malagipko ita, at the time of writing daytoy a blog post; ta saan met a kompleto ti koleksionko iti bannawag issues, ken awan iti ikutko dagiti napapateg a libro iti iloko a naipablaaken, wenno koma dagiti sukisok ken panagadal maipapan iti iloko literature a naipablaaken wenno nasuraten), a patiek a madasig kas historical fiction.

ania pay, iyun-unak, a, ti "saksi ti kaunggan" ni juan s.p. hidalgo jr.

ta adda kad’ pay, aya, novela iti iloko a nahishistorikal ngem iti daytoy a naidumduma nga obra ti bigbigbigentay’ a henio iti literatura iloko? maysa a tour de force a treatise iti historikal a panangirekord iti edsa revolusion iti 1986 ti "saksi ti kaunggan" iti nadumaduma a fictional a panangiparang iti nadumaduma met a naisangsangayan a literary technique, medium, device iti biang ti maysa a neutral wenno nonpartisan a karakter.

manmano ti malagipko ita, wenno manmano la ngamin met ti nabasbasak wenno napalpalabsak, a novela iti iloko a mabalin a patien wenno paneknekan kas historikal.

kaaduan kadagiti novela daydi apo arsenio t. ramel jr., maipapan kadagiti gerilia idi panawen ti japones ken kadagiti mannakigubat iti kabambantayan. kas koma iti "mata ti allawig," "maingel iti kabambantayan," wenno ti "dayyeng iti kabambantayan." historic events dagitoy a panawen kadagiti nasao novela a naggarawan ken nagakeman dagiti karakter.

kasta met laeng ti "alsa masa 1763" ni bernardino c. alzate a maipapan iti tignayan dagiti mannalon iti tayum, abra kontra kadagiti espaniol idi 1763.

daydiay "ti bassit a balay ni brader orly" ni samuel f. corpuz, kayatko nga inayon iti listaak. pudno a kas man nagpatingga laeng iti kasla gagangay a domestiko a panagbiag, parparikut ti maysa a familia ti nawarwar ken naiparang iti daytoy a novela. ngem iti "panagsisinniplag" kas kada panagiinnagum dagiti agkakabsat, iti uneg ti familiada, aggargaraw ket aktiboda iti pagun-unoyanda a pakasaritaan kadagiti aktual a disso ken panawen a nagwerretan ti novela. ket idinto a parparikut, babassit a balligi ken pannakapnek ken ragsak iti ikub ti maysa a tipikal nga ilokano a familia ti mawarwarwar, pasetda met ti komunidad, ti gimong, gapuna a sakupen met la dagiti domestiko a pakaseknanda dagiti nainsapasapan a sosio-politikal a pakaseknan (kas koma, siempre iti politika, tradisional a politika wenno patronage politics, a napnot’ korupsion; edukasion, insurhensia, kdpy) agramanen pammati ken relihion. itoy a novela, microcosm ti familia ni brader orly iti dakdakkel a familia: ti kagimongan wenno sangkailian. ta di met, aya, makunkuna a ti familia ti "smallest unit of society?" wen, ket no awan ti familia, ti basic wenno pangrugian, awan met ti mabukel a gimong, awan met ti mabukel a pagilian.

kayatko met nga iraman ti novela a “dagiti bin-i ti kimat” ni cles b. rambaud. Kadkadawyan, gagangay la a mannalon iti away dagiti kangrunaan a karakter ngem naglasat iti maysa a paset ti factual a pakasaritaan iti insurhensia iti kailokuan ken iti filipinas ti nadagem a kapadasan dagitoy a babassit nga umili nga adda iti tengnga dagiti agsusupanget nga ideolohia, isuda a gagangay nga umili nga adda a maip-ipit, mapabpabasol, maidaddadanes. no iti agdama koma a paspasamak, isuda dagiti inosente nga umili, sibilian, a maip-ipit iti ranget dagiti milf ken militar ita idiay mindanao.

ti novela a "ti biddut" daydi apo gregorio c. laconsay, iramanko koma kas historical fiction ta naisangsangayan met nga account ti political climate ken maneuverings, a kasla pay ketdi sumursurot idi iti taray ti politika idi tartaraudi ti dekada ‘60 ken kasla pugpugtuanna/padpatuanna ti mabalin a mapasamak (maipapan daytoy kadagiti agtuturay, iti maysa a panawen iti filipinas, a no sadino iti ud-udina, narabsut ti turay (kudeta) iti panangidaulo ti sekretario ti defensa–a nadekket a gayyem ti presidente– ken kakaduana a heneral iti armada, ngem iti udina, saan a naballigi ti kudeta, gapu iti maysa a "biddut"; no ania dayta a biddut, diak ibagbagan, diak pay ket malagipen, sukisokenyo daytoy a novela ket basaenyo ta makapikapik ken kas man prophetic). ngem diak iraman ta kasla agtinnag nga alternate history ti estoria ta nangpaltuad iti kabukbukodanna a parbo a senario ken pagteng. prophetic koma la unay, a, no pinagballigi ti autor ti kudeta sa nasuktan ti presidente. mabalin no kuan nga iyarig iti downfall ti marcos regime, iti kudeta da sekretario enrile ken heneral ramos, iti pannakapadisi ni marcos, iti panagpresidente ni cory aquino (ngem ayanna ngay ti asasinasion ni ninoy aquino? awan ti "ninoy"  iti "ti biddut").

kayatko ketdi nga iraman koma daydiay maysa pay a novela ni apo laconsay a "ti kabusor" a maipapan iti panagsapsapul dagiti military ken periodista iti maysa a dadaulo dagiti rebelde (diak unay malagipen ti estoriana). historikal kunak man ta backgroundna ti panawen ti martial law nga isu met laeng ti panawen a masursurat/maipabpablaak ti nasao a novela.

intay’ met iti sabsabali pay a gapuanan iti filipinas, dagiti novela iti english ken tagalog. subliantayto ‘tatta dayta novela nga iloko.

ania pay ngay, iyunak, a, a dakamaten ti "noli me tangere" ken ti "el filibusterismo" ni rizal. ’sinno ti mangkuestion ngay iti kina-historikal dagitoy a dua a nagbileg a novela itan nga agarup isu la dagitoy a dua a novela ti namunganayan metten ti amin a novela a filipino, aglalo no maipapan iti social realism? namunganayan, kunak man, ta no basaem dagiti simmarsaruno a novnovela, idi man ken ita, madlaw ti inspirasion ti "noli" ken "fili" kadagiti tipikal a romantisista a tema nga innayat iti panawen ti revolusion, a no agsuratka met la iti ay-ayat, sika a mannurat a realista, nasken nga adda backgroundna a dangadang, wenno ibinggasmo iti pakarikutan ti kagimongan ("social cancer" ek-ek, hehe!), wenno pagbalinem ida a rebel lovers, wenno rebelde/aktibista ‘diay maysa, pasista a militar diay maysa, etc). samonto pay sagpawan wenno rekaduan kadagiti idealista a karakter a mara-elias wenno mara-pilosopo tasyo wenno mara-padre florentino; samo laokan kadagiti kontrabida a mara-padre damaso wenno mara-doña consolacion; santo pay la adda dagiti "moderno" a sisa, crispin, basilio… hmmm.

ngem adda koma kayatko nga ipadpad a novela iti "saksi ti kaunggan." ngem saan a mabalin ta iloko ti "saksi ti kaunggan" ket kabukbukodan daytoy ti literatura iloko. ti ibagbagak ket ti novela a tagalog a "dangadang" ni aurelio s. agcaoili. di mainsasaan a nakail-ilokano daytoy a novela. no basaem laengen, nagadu ti texto nga iloko. santo pay la patneng nga ilokano ken umiiloko ti autor. ngem anian ta naisurat ngarud iti tagalog. gapuna a saantay’ a kapkapnekan nga ikutan ken iraman kas naindaklan koma a gapuanan iti literatura iloko.

iti bukodko a panangsirig, kagupgupit ti masterpiece ni apo hidalgo daytoy a masterwork ni apo agcaoili. no pakasaritaan met la ti inka sapsapulen, no historical fiction ti essemam la unay a basaen, daytoyen "dangadang" dayta. nairanta a nasurat a talaga daytoy a novela tapno ilawlawag ken ipaawat ken tignayenna kenka nga agbasa ti historia a nakatalimudok iti pakasaritaan dagiti dumadangadang nga ilokano, dagiti revolusionario nga ilokano idi angged ken iti agdama nga agdama, iti kailokuan nga umok met dagiti dumangadang ken dagiti adu a bannuar ken disso dagiti adu a revolusion ken panagrevolusion.

manipud 1872 aginggat’ 1972; 1896 aginggat’ 1986; 1898 aginggat’ 1998, dagiti sangagasut a tawen, noventa a tawen, ania man kadagita a siniglo ken dinekada, iti pakasaritaan dagiti dumadangadang/revolusionario nga ilokano (iti man maysa a partikular a familia dagiti revolusionario wenno iti sapasap a tignayan dagiti umili), iti man dangadang kontra kadagiti espaniol, americano, japones kadagiti gera-mondial, wenno iti dangadang dagiti makunkuna a rebelde iti panawen kasakbayan ken kalpasan ti bagong lipunan ken martial law, adda amin dagita iti novela. ket ania pay ti nahishistorikal koma ngem iti dayta?

kabayatanna, adu dagiti mabalin a pilien a historical fiction nga obra dagiti filipino a mannurat, ilokano man wenno sabsabali pay, a nasurat iti tagalog wenno english. ngem ditoy, gapu iti kaaduda, mangpiliak laeng iti sumagtallo laengen nga autor nga innak iparang ken iparangarang dagiti sinuratda a patiek a historikal. isu da: f. sionil jose (maysa nga ilokano, pagpiaanna), lualhati bautista, ken jun cruz reyes.

dandani amin, no di man amin, a sinurat a sarita ken/wenno novela ni f. sionil jose ket mabalin a kunaen a historical fiction (saan la a ti "vibora!" a kas naited a sampol ni apo duque iti "makunana").

malaksid iti nadakamatkon a "po-on," historical met, ania pay, ti "tree," "my brother, my executioner," "the pretenders," nangruna ti "mass." wen met, ta dagitoy a novela ngarud a maaw-awagan kas "rosales saga"–manipud "po-on" nga agultimo iti "mass"–ket awagan a mismo ti autor ken dagiti kritiko a kas historical. dagitoy a "five novels which encompasses a hundred years of philippine history, from 1872 when the three pilipino priests–gomez, burgos, zamora–were martyred, to 1972 when marcos declared martial law," kas naipasingked iti blurb dagiti libro.

uray ti "ben singkol" (backgrounderna ti word war 2, pannakilaban kontra kadagiti japones), ken ti "ermita" ("here is manila–before 1941, during the tumultous years of the japanese occupation, and the corrupt marcos regime"), ken nangruna ti "viajero" ("a novel of history, of these islands and their people long before the spaniards came… the epic voyage of the filipino, from the earliest contact with china, through magellan’s tragedy in mactan, onto the heroic voyages of the galleons across the pacific… [concluding] with the movement of filipino workers to the middle east… hong kong, singapore, tokyo…").

no basaem dagitoy nga obra ni apo frankie, kasla agbasbasaka met iti mas nabatbatad ken napudpudno a panangisarita wenno panangiladawan iti pakasaritaan ti pagilian, iti man adayon a napalabas wenno iti asideg pay laeng a napalabas wenno iti kalkalpas nga agdama ken iti mismo nga agdama. partikular a magusgustuak ti "po-on" (obvious met, aya, ta sangkatabtabko ditoy). ditoy met ngamin a partikular a nairaman dua a notable events ken dua met a notable names/heroes iti established philippine history. ket ditoy a kasla makapudno a talaga ti definision iti no ania ti makunkuna a historical fiction. ti kaadda dagiti pudno a personalidad ken events iti ammo ken ammo a pakasaritaan a kas kada mabini ken del pilar ken ti idadagas ni mabini iti rosales ken ti napasamak a gubat iti tirad pass, saanda a fictive laeng a kas karakter ken pagteng iti maysa a fictitious a sinurat. kas kuna met laeng ni apo jose iti pakdaarna iti libro: "except for mabini’s brief sojourn in rosales, pangasinan and the battle of tirad pass, all the events in this novel are fictitious."

kunaek pay a maysa nga ulidan ti "po-on" tapno maammuan ken maadal ket makasurattayo iti kapkapnekan ken nakapimpintas a historical fiction a saanen a nasisita nga intay’ pay kasapulan nga ikkan iti nagadu nga endnotes ti suratentayo a fiksion. adalentayo daydiay teknik ken wagas a namay-an ni apo jose iti pannakikadkadua ken pannakipatpatang ni istak ken ni mabini ("the cripple") idiay rosales, nangruna ti inna pannakikadua kada del pilar ken katipuneros a nagtagi-mauser ken pannakiranget met kadagiti norte americanos a nagtagi-krag iti battle of tirad pass.

no lualhati bautista kunamon, a, ket ania pay no di dagiti novelana a "’gapo," "dekada ‘70," "bata, bata, pa’no ka ginawa?" ken "desaparesidos." di mapagduaduaan ti kinahistorikal dagitoy nga obra. ket adda naisangsangayan kadagitoy a sinuratan no maidilig iti sabsabali. no iti dadduma ket agusarda iti endnotes tapno mailawlawag dagiti factual a datos wenno maipakaammo dagiti historical references, kadagiti novela ni apo bautista, inyarkosna a mismo iti uneg ti novela dagiti importante a facts ken figures ti notable events.

kas koma iti "’gapo," nairaman iti maika-6 a chapter ti "maikling balik-aral" a marasalaysay maipapan iti pakasaritaan ti u.s. military bases iti filipinas.

kasta met laeng iti "dekada ‘70" iti maika-15 ken maika-21 a chapters ken iti maudi a chapter a "sa pagtatapos" naibudi dagiti marasalaysay maipapan iti kasasaad ken sasaaden kadagidi a panawen idi 1970s iti babaen ti new society ken martial law.

iti "bata, bata, pa’no ka ginawa?", nupay abbaba laeng, naisingit latta kas ramen dagiti nawaya a pasalaysay a dakamat iti martial law, aquino assasination, kdpy.

ngem iti "desaparesidos" la ngarud, adda pangatiddogen a kasla feature article nga insingit ti autor iti nagbaetan ti maika-9 ken maika-10 a chapters, a napauluan iti "once upon a fairy tale, o ang pag-iibigang marcos-us" a maipapan, siempre, ken ni marcos, ti martial law, ti new society, ti aquino assasination, a nagultimo iti edsa people power.

saanen a masapul nga agusar ni bautista iti footnotes wenno endnotes. gagangay ken natural a nakabinggas a mismo iti estoria ken panagestoriana dagiti factual a pasamak iti historia, ket no basaem dimon ikankano no fiction wenno nonfiction ti obra ket ti importante ket maabbukayka, masulbogka, matignayka, wenno masaktanka wenno masairka ket mapalsianka, iti kinapudno.

adda met sabali nga estilo wenno mabalin a sub-genre a sursuroten ni jun cruz reyes iti sumagmamano a sinuratna. testimonial literature ti awagna. suratenna ti kabibiag dagiti pudpuno a tattao, a sibibiag pay, a makuna met notable people kadagiti notable events napalabas man wenno madama. kastoy ti namay-anna iti panangestoria iti biag ken kabibiag da ka roger rosal ken dadduma pay kameng ti npa ken aktibista iti librona nga "ilang taon na ang problema mo?"

no basaem, saan met ngarud a biograpia koma ta patiem lattan a fiksion iti unique nga estilo ti panagsursurat ni reyes. ngem maidasig latta kas literatura. ken siempre, kas historical fiction (no patiem a fiksion, naifiksion, fictionized).

paset la ngarud met ti historia dagitoy a kabibiag wenno padas. ti objective ni reyes ket maisuratna, mairekordna met ti pakasaritaan iti biag dagiti aw-awaganna iti "etsa-puwera" iti established man a kagimongan wenno historia (ket dagitoy met ti inna impan a karkarakter la ngarud iti novelana nga "etsa-puwera"). ket babaen ti testimonia a mismo dagiti sibibiag a nga agbibiag, inna sinurat ti bukbukodda nga estoria.

ket manen agsubli ti saludsodtayo: dagiti la kadi ngamin, aya, nalalatak/naindaklan a tattao wenno dagiti mabigbig a bannuar ti mabalin a karakter iti maysa a historical fiction?

iti "etsa-puwera" ni reyes, pinagbidana dagiti saan a bida iti estalisado a pakasaritaan. iti blurb ti libro, kastoy man ti naibaga: "kuwento ito tungkol sa mga taong laging nasa laylayan lamang ng kapangyarihan. mga minorya sila noong panahon ng kastila…  kuwento rin ito ng mga taong may kapansanan. sila na hindi maganda o buo, sa pamantayan ng ‘normal’ na lipunan. sila na salat sa pinag-aralan, at salat sa kabuhayan, silang lahat sa loob ng daan taon, silang mga etsa-puwera. silang namumundok pa rin hanggang ngayon sa paghahanap ng laya. silang nagsusulat para may makausap. noon at ngayon, sila ang mga etsa-puwera, kabahagi ng lipunan, pero laging tinatapakan."

uray ti "ang aso, ang pulgas, ang bonsai at ang kolorum" ni jose rey munsayac, dagiti met la kadkadawyan a tattao ti nagbalin a bida, imbes a dagiti am-ammo a nagan wenno lidlider ti revolusion. kuna ti blurb ti libro: "ang nobelang (ito) ay kasaysayan ng ilang henerasyon ng mga pangkaraniwang tao na nasangkot sa iba’t ibang panahon ng paghihimagsik.  xxx … nasuong sa isang masalimuot at awalang katapusang pakikihimagsik ang mga karaniwang tao samantalang ang mga lider nila’y patuloy na nakikinabang sa pakikipag-ugnayan sa iba’t ibang namiminuno sa bayan. xxx  sa bawat himagsikan, ang mahihirap ang siyang tinatawagan at ginagawang pambala sa kanyon. ngunit sa pagtatagumpay ng himagsikang iyan na sinalihan ng maliliit, ang nakikinabang ay ang mayayaman."

adu pay dagiti kakastoy a piesa a natalged a maibaga kas historikal. ket mairaman ditan dagiti estoria maipapan kadagiti npa a kaaduan a sinurat met la dagiti kameng a mismo, a natipon iti libro a "muog."

ngem adda pay sumagmamano a saludsod: kasanon no "puro" (pure) a fiction ("puro nga orihinal" kas kuna pay ni apo bermudez) ti nasurat ngem naisurat ken nasurat met a sibabasar/naibasar, ranta man ken saan ti autor, iti maysa a partikular a lugar ken panawen a makuna a kadkadawyan laeng, gagangay laeng, tipikal nga away, bario, ili kas pagarigan iti kailokuan iti maysa a saan a nalatak wenno awan akemna iti establisado a historia wenno konsepto ti orthodox wenno tradisional nga ammotayo a definision wenno sakup ti patientayo a pakasaritaan?

saan kadi ngatan, aya, a historikal met? aglalo no dagiti karakter ket gagangay a tattao, mannalon, mangngalap, gagangay a taga-aw-away, bumario, umili a sitatalinaay, sikokontento ken siraragsak nga agbibiag iti maysa a natalna ken nalinak a lugar? ‘tay ngay lugar ken panawen nga awan ti rebrebolusion, awan ti rebrebolusionario, awan rebrebelde, awan gubat, awan aglalaban, awan ti matay a kas martir wenno bannuar?

naa, an’aka metten, kapid, ket saan, a, a nainhistoriaan dayta, inti’anna ngay ti histori dita, kunatay’ la ketdi, di met?

ket ipapilittayo a nasken nga adda notable people, notable place, notable event. wenno uray maysa laeng kadagitoy, kas backgrounder.

pagpampanunotan: ania ngarud ti pakaidasigan ngay ti kas iti novela a "dissoor" daydi apo constante c. casabar, a nailugar iti maysa a tipikal nga away ken ili iti kailokuan iti panawen a makunkuna a "peace time" wenno idi 1920s-1930s a kasakbayan ti world war 2? wenno uray ti "umuna a bukel" a novela met laeng ni apo casabar?

para kaniak, kayatko a patien a historikal pay latta dagitoy a kita ti novela uray man no awan man laeng ti nadakamat a bida a bannuar wenno notable a tao iti historiawenno backgrounder a dangadang wenno significant nga events iti naguddogan ken naginduroganda a period (iti "dissoor" met ketdi, adda sangkabassit a dakamat, babaen ti flash forward, maipapan iti masungad, mapasamak a gubat-sangalubongan; wenno ti ababa a dakamat iti biag ni gregorio aglipay; ngem bassit-usit la dagidiay a mention).

apay met, kunayo? patiek a historical records dagitoy ti particular a period wenno time/era iti adda a sapasap a pakasaritaan ti kailokuan ken iti pagilian iti dayta a partikular a lugar wenno disso, uray man pay no fiksion laeng.

uray man pay no fiksion laeng ngem factual dagiti naibudi ken naibinggas a rekord ti nagbaknang a cultura ni ilokano iti "dissoor" ken "umuna a bukel." saanen a nasken a mapaneknekan ti ania man ti historicity, mainaig iti cultura wenno iti antropolohia, dagitoy a fictional representation wenno accounts ti nasao a time frame ("peace time") ta ania kad’ pay ti mas historic ngem iti panangisurat wenno panangirekord in permanency wenno in posterity iti nasao a nakabakbaknang a tradision, kostumbre, ritual, aw-awid, pammati, karirikna (ket wen, a, pati pay proseso ti panagrugi ti panaguttog [ni ubing nga irong a nakakita iti karissabong, kari ni sabong, idi maukap dagiti luppo ni iday a kaubinganna a di pay idi agpampanti; wenno idi masiripna ti "nangisit a samek iti puon dagiti luppo" ti lupes a baket] ken ti panangipeksa iti uttog ["umapput uray no mammamguong"]) dagitoy a patneng nga ilokano iti maysa nga idyllic nga ilokano nga away–a kadagitoy a panawen, iti agdama, manmanon wenno awan pay ketdin a maimatangan, mapaliiw, marikna, mapadasan iti maysa nga agdama a lugar iti kailokuan?

historical record, fictional historical facts. a no basaem ida ita, kalpasan ti no manon a dekada a napalabas (iti man sinurat segun iti time and settingna, wenno iti ruar iti sinurat iti no manon a tawen ti lumbes samonto mabasa ti sinuratan a nasurat pay la idi ugma), wenno no basaendanto kalpasan ti sangasiglo wenno uray sangamilenia no isu (no addanto pay agbasa, a, iti iloko a texto; no addanto pay agsao/makasao iti iloko), maammuandanto a ne, kastoyda gayam idi panawen, kunada. kasdia gayam, aya, piman, ti panagasawa, panagtapat, panagdallot; kasdi gayam dagiti domestiko a parparikut ken babassit a triumphs ken ragragsak ti agaassawa, agkakabagian, agkakaarruba, agkakapurokan, agkakabario, agkakailian. saan ketdi ngatan a historikal dayta ken daytanto? no historical man ti kasta, di ketdi ngata met historical a fiction ti kas iti "dissoor" ken "umuna a bukel."

wenno ti kas iti "virginia" wenno "san sandi morning" nga agpada a novela ni lorenzo g. tabin. a nupay nasurat/napasamak idi 1960s ken 1970s ket saan met a political a nobnobela ta nagtalimudokda laeng kadagiti tipikal a tao, lugar, pasamak iti kailokuan iti panawen ti panagbibirhinia, panawen dagiti old timer a hawayano nga agbalikbayan nga umay mangilanding iti karissabong, a naiparang kas makaray-aw a sinuratan.

no ditay’ kapkapnekan, ti panawen ti adda ken ultimo a mangeddeng. 50, wenno 100 years manipud ita, no addanto pay a masarakan dagitoy a sinurat ket mabasa ida, addanto kadagiti mangbasa no patienda a paset ti historia dagitoy, kas historical a records, no di man mabalin a historical fiction iti estrikto a definisionna.

panawen ti mangeddeng. ken pakasaritaan met la a mismo.

 

ne, ket medio nabara man dayta saritaan ita maipapan iti historical fiction iti iloko fiction. a rinugian dagiti "makuna" ti dua a beterano ken premiado ken pagtamtamdan a mannurat nga ilokano nga agsursurat iti iloko a naipablaak iti "ti makunami" section ti bannawag (kitaen iti dadapilan.com dagiti nasao a "makuna" agraman ti "pasarunson" met ni apo honor blanco cabie).

ket ne, napintas man a formally ken frankly ket binusatanda daytoy nga issue wenno topiko. ta sipud pay, adun ti mangmangngeg, maal-alimadamad a reaksion, dillaw, masao, sayangguseng maipapan itoy sipud met nagraira dagiti am-ammo wenno so-called a historical fiction a sinurat iti iloko. nangruna kadagiti nagab-abak iti naglabas a paspasalip.

panawenna a talagan a mapagsasaritaan, a maammuan ti kapampanunotan ti kaaduan, nangruna dagiti pangamaentay’ a mamannurat, iti no ania met ngay ti makunada maipapan itoy. tapno saan la a maingayngayemngem wenno maiyar-arasaas iti babassit nga um-ummong wenno iti liklikudan.

iti "makuna" ni apo prescillano n. bermudez (isu ti immuna a nagkomentario, a partikular a dinakamatna ti rfaafil 2008 first prize-winner a sarita a "ken ni pidut: dagiti daton iti angep” ni joel b. manuel a kas historical fiction), imbatadna a "dakkel ti pakaarusan ti historical fiction iti dati nga am-ammotayo a sarita a makuna a nagtaud iti nasariwawek a panagpampanunot ti autor." patien ni apo pnb a ti "historical fiction aglalo kadagiti adda nakaipadronanna a gapuanan, saan a bukod a panunot ti autor ti pakabuklan ti sinuratna."

no apay a nakuna ni apo pnb dayta, ngamin ket iti kano maysa a mannurat, "ti mangpanunot iti suraten ti karirigatan a paset ti panangsurat iti maipagpannakkel nga ababa a sarita." ket iti kano historical fiction, "awan dayta a panangpespes ti autor iti utekna; ngarud, agbalin a kasla interior decorator laeng iti nalpasen a naipatakder a balay."

nakuna ket la ngarud ni apo pnb nga iti salip iti panagsuratan iti sarita, "dakkel… a pakaarusan dagiti agsursurat iti puro nga orihinal nga ababa a sarita no mailaok ti sarita iti historical fiction" ket insingasingna ngarud a "makiddaw koma ngarud kadagiti manges-esponsor kadagiti salip iti panagsurat iti sarita nga ipasigudda a di mairaman wenno adda makerras a puntos ti maisalip a historical fiction" a sarita. para kenkuana, saan a patas, unfair, no inka pagbalubalen ti kunana a "pure" ken "original" a sarita ken ti makunkuna a sarita a historical "aglalo no nalatak a tao iti pakasaritaan ti pakaipadronan dayta a historical fiction." imbatad ni apo pnb a "dakkel ti impluensia ti/dagiti nalatak/nalalatak a tattao iti historia a madakamat iti maysa sinurat."

take note iti emphasis ni apo pnb iti "nalalatak a tattao iti historia." pagsaritaantayto ti maipapan iti dayta iti pangtultuloy daytoy met bukodko a "makuna."

kabayatanna, simmungbat a dagus ni apo reynaldo a. duque, babaen met laeng ti "ti makunami" iti bannawag. pangatiddogen ti sungbat ni apo rad. am-ammotayo a kas maysa (no di man isu ti kangrunaan a "promotor" wenno nangpalatak iti historical fiction iti sarita nga iloko iti agdama) kadagiti agsursurat iti makunkuna a historical fiction ni apo rad. adun a saritana a maipapan kadagiti bannuar iti kailokuan ken dadduma pay a tattao iti pakasaritaan ti filipinas ti impangabakna iti salip ken naipablaak iti nadumaduma a babasaen. gapuna a maexpektar laeng a maysa kadagiti sigurado nga umuna nga ag-react ni apo rad kadagiti kas iti komento wenno paliiw ni apo pnb.

ket siempre, madlaw a defensive ti sungbat ni apo rad. pinanalteekna a dagus iti: "nabatad a tinagibassit ni apo bermudez dagiti gapuanan nga inawaganna iti historical fiction" sana pinasarunuan pay iti: "dakkel a biddut ti panangipagarup ni apo bermudez a dakkel ti pakaarusan ti historical fiction iti am-ammo a sarita a nagtaud iti nasariwawek a panagpampanunot ti autor."

ken ni apo rad, saan kano nga asi-asi ti mangsurat iti maysa a historical fiction agsipud ta "kasapulan daytoy ti napasnek unay a panagimutektek"  ket "ditoy ti ‘pakapespesan’ ti utek ti autor a kas creative writer." iti kano panagputar ti maysa nga autor iti historical fiction, "agwerret ti fictive mindna, aglupos a kas historical figure ti tao a subject matterna, agbalinen daytoy a fictive wenno literary figure nga addaan bukod a panunot ken disposision, kas maibatay iti sensibilidad a nangmuli iti kinataona ken nangsukog iti isipna." kinuna ni apo rad nga "iti kanito a serkem a kas autor ti panagpampanunot ti subject matter ti saritam, kas koma ken ni prinsesa urduja, nasken a dakkel ti pamalpalatpatam iti kasasaad ti panagpampanunotna, kas maibatay iti kasasaad ti gimong, ti lengguahe, ti panawen  ken ti disso (milieu) a nagbiaganna."

ket kas pammasingkedna iti pagtaktakderanna, nagibinsa pay ni apo rad kadagiti "naindaklan a gapuanan iti literatura a naibatay kadagiti naindaklan wenno nalatak a tao, lugar ken pasamak" kas kadagiti obra dagiti nobel literature prize awardees, pulitzer prize awardees, palanca awardees ken dadduma pay a nalalatak ken agkakalaing a mannurat iti sangalubongan.

manen, take note iti emphasis ni apo rad iti "naindaklan/nalatak a tao" wenno "am-ammo a tao iti pakasaritaan, naindaklan man wenno dasi (hero or heel)."

nagasang ti tirada ni apo rad, maseknan a talaga, ket kunana iti taraudi ti sungbatna, ti kano "di maikanatad a kapanunotan a ‘di rumbeng a mairaman wenno makerrasan iti puntos ti maisalip a historical fiction’" ket "maysa daytoy a di nainkalintegan a panangikahon ken ni mannurat tapno saan a makapagbariw-as ken makapagwayaway ti “kinasariwawek” ti utekna nga agparbo ken agputar."

no para ken ni apo pnb ket, actually, saan kano a "mapespes" ti utek ti maysa a mannurat no historical fiction ti inna suraten, para met ken ni apo rad, ad-adda ketdi kano a "sumariwawek" ti utek ti mannurat no agsurat ("agparbo ken agputar") iti historical fiction.

inkalintegan ni apo rad nga "agtultuloy ti panagbalbaliw, idudur-as ken pannakasupusop dagiti pagalagadan iti panagsurat ken kasta met ti itataud dagiti kabarbaro a langa ti sarita ken dadduma pay a sinurat iti yaaddang ti tiempo; iti kasta, di rumbeng  nga ipupok wenno ikawar ni mannurat nga ilokano kadagiti nariingan wenno naludasanen iti panawen (obsolete) a panirigan ken istruktura no kasano ti agputar." sana impinal: "dagiti kastoy a nangepngep a kapanunotan, ad-adda nga ilaegda, imbes a parang-ayenda, ti literatura ilokana."

allapo, ket, dagita man ti makunada, ti dua kadagiti mabigbigbig a malalaki a mannurat nga ilokano. mabalin nga addanto pay sabsabali a reaksion a mabalin nga aggapu iti dadduma pay a malalaki a mannurat nga ilokano.

a kinapudnona ket adda manen, iti met la "ti makunami" iti bannawag, babaen ken ni apo honor blanco cabie, bangolan a mannaniw nga ilokano, babaen ti "pasarunsonna" a nangsaruronganna iti paliiw, ken nangabayanna iti panirigan, ni apo rad.

ngem adtoy mammet ti sangkabassit a makunak maipapan itoy nga issue.

ania ngamin ti historical fiction, aya, a talaga? ket ania kadi ti paidumaan wenno pakaigidiatanna daytoy iti regular wenno gagangay a salaysay (essay) wenno feature article? ania met ngarud ti nagsupadianda iti makunkuna met a creative nonfiction?

masaludsod dagita ta addada no kua mangipato wenno mangibilang a dayta kano hishistorikal fikfiksion a makunkuna ket isu kan’ met la dayta creative nonfiction wenno informal a salaysay (wenno formal pay ketdin a salaysay a napno iti kompleto a sukisok ken amiris ket kontodo footnotes/endnotes kada appendix kada bibliography), lalo no ti salaysayem ket maipapan iti babannuar idi ken ita wenno iti pakasaritaan (history) idi ken ita. apay, adda kano, aya, diperensiana pay no salaysay wenno fictionized account wenno literary reportage maipapan ken ni rizal, bonifacio wenno diego ken gabriela silang, tobacco monopoly, basi revolt, first quarter storm, martial law, bagong lipunan, edsa revolt?

kaw-identay’ ti definision ti wikipedia, kunana: "historical fiction is a sub-genre of fiction that often portrays alternate accounts or dramatization of historical figures or events. stories in this genre, while fictional, make an honest attempt at capturing the spirit, manners, and social conditions of the person or time they represent with attention paid to detail and fidelity… historical fiction presents readers with a story that takes place during a notable period in history, and usually during a significant event in that period… historical fiction often presents actual events from the point of view of people living in that time period."

segun pay iti wikipedia, iti historikal a fiksion, "famous events appear from points of view not recorded in history, showing historical figures dealing with actual events while depicting them in a way that is not recorded in history. Other times, the historical event complements a story’s narrative, occurring in the background while characters deal with events (personal or otherwise) wholly unrelated to recorded history. Sometimes, historical fiction can be for the most part true, but the names of people and places have been in some way altered."

sabsabali wenno kasukat a panangestoria wenno dramatisasion kadagiti tattao ken pagteng iti pakasaritaan. wen, ngem nupay kasta, nasken a napudno a panangestoria ken panangiparang iti "spirit, manners, and social conditions of the person or time they represent with attention paid to detail and fidelity." isu daytoy ‘tay kunkuna ni apo rad a panangserrekmo, sika nga autor, iti "panagpampanunot ti subject matter (wenno karakter) ti saritam" a pakasapulan a "nasken a dakkel ti pamalpalatpatam iti kasasaad ti panagpampanunotna, kas maibatay iti kasasaad ti gimong, ti lengguahe, ti panawen  ken ti disso (milieu) a nagbiaganna." nasken nga iparangmo a napudno ken sipupudno nupay nawayaka nga agparbo ken agimbento.

saan ngarud nga asi-asi nga aramid a talaga daytoy. ta kas naibatad pay iti wikipedia definition daytoy a genre ti fiction, nawayaka a mangsurat ken mangiparang iti karakter ken pasamak, "so long as it does not deviate in significant ways from established history." nasken a dika a sumiasi iti es-estoriaem wenno iyes-estoriam a partikular a pagteng wenno lugar ti pakasaritaan.

ta agtinnag no kuan nga alternate history ti sursuratem no daytay inka metten agimbento iti sabsabali a pagteng. segun pay iti wikipedia, saan a historical fiction daytoy (a sumursurot wenno agbatbatay iti "established history") ti alternate history ta naisupadi daytoy a genre iti fiction ket ad-adda a maidasig kas speculative fiction. kas pagarigan koma no ti es-estoriaem ket maipapan iti basi revolt samo ipan a nagballigi da ambaristo ken salorogo a nangparmek kadagiti kastila ket naagawda ti vigan idi ken dadduma pay nga ili iti ilocos, sada nagipatakder iti basi republic, ay, ket sabalin dayta. wenno no ni marcos ken martial law ti backgroundermo samonto isarita a saan a napapatay ni ninoy idi nagawid idi 1983 ket sinangona ni marcos iti maysa nga eleksion ket nangabak ni ninoy ket isut’ nagpresidente imbes a ni cory, ay, sabalin a "history" dayta ta bukodmon a parparbo a history.

ngem kabayatanna, ania met ngay ti creative nonfiction?

segun iti wikipedia, kastoy: "creative nonfiction (also known as literary or narrative nonfiction) is a genre of writing which uses literary styles and techniques to create factually accurate narratives. xxx for a text to be considered creative nonfiction, it must be factually accurate, and written with attention to literary style and technique. ‘ultimately, the primary goal of the creative nonfiction writer is to communicate information, just like a reporter, but to shape it in a way that reads like fiction.’ forms within this genre include personal essays, memoir, travel writing, food writing, biography, literary journalism, and other hybridized essays. "

naaramatan iti literary styles and techniques a no basaem ket awan dumanan iti fiction nupay nasken a factual ken actual, saan nga agparparbo wenno agim-imbento iti tao, lugar, pasamak.

ne, ket ti la ngarud maitudo a nagdumaan dagitoy ket dayta historical fiction ket ania pay ngay, fiction.

ket dayta creative nonfiction ket ania pay ngay, nonfiction.

simple. fiction ken nonfiction. fiction versus nonfiction.

sampol man ngarud? ala, mangtedtayo iti sampol. ‘tay man sampol a sinurat iti filipinas kangrunaanna dagiti ilokano a mannurat wenno agiwarwarnak (no adda).

unaentayo man ti creative nonfiction.

kadagiti nabasbasakon, iti limitado a resourcesko, no literary journalism kunam, a, ket dagitayen a sinursurat ni quijano de manila (pen name daydi nick joaquin kas journalist). isuna ti mabigbig a nangpalatak iti makunkuna a literary journalism iti filipinas babaen kadagiti salaysay ken reportagena idi nangruna dagiti naipablaak iti philippines free press.

madakamat met ditoy, siempre pay, ti nalatak a gapuanan ni jose f. lacaba a "days of disquiet, nights of rage" a koleksion ti salaysayna maipapan iti first quarter storm ken martial law.

no iti iloko, ti la malagipko pay ita ket dagiti kas iti atitiddog a serialized (iti bannawag) a salaysay ni apo guillermo i. concepcion nga "mission: attack salomague!" (maipapan kadagiti bolomen idi world war 2) ken ti "ritritemon, kayong!" (maipapan kadagiti bolomen iti gubat kontra-americano iti ilocos; co-authorna ni apo melvin dela cuesta).

kasta met dagiti serialized met laeng a salaysay da appo lorenzo g. tabin ken vic pacursa maipapan iti padpadasda kas ofw iti middle east. ken kasta met ti salaysay a serialized met laeng nga "iti ngarab ti tanem" daydi apo bernardino c. alzate a maipapan iti pannakidangadangna iti sakitna iti kidney. kasta pay ti travelogue ni apo reynaldo a. duque maipapan iti panagsublina iti paraiso (hawaii) ken ti papanna pannakiseminar iti panagsuratan idiay bali.

no iti ganggannaet, no managbasaka iti reader’s digest, national geographic magazine, time, newsweek kdpy, kaaduanna a salaysay, nupay journalistic essays wenno investigative reportage, kadagitoy ket creative nonfiction (kas iti nalatak "drama in real life" ti reader’s digest).

ket iti met historical fiction, mangtedak iti sampol dagiti patiek nga obra iti fiksion a historical, nangruna iti iloko (dagiti dadduma a reaksion, dinillawda ti kaawan kano ti nadakamat ni apo rad nga obra nga iloko historical fiction kadagiti imbinsana a sinurat).

natural, ibinsak dagiti mismo a sarita ni apo rad, a bin-ig a prize winners, kas iti "siak, juan de la cruz palaris: aripuen," "colorum," "apo lakay," "ysabelo," "leon, 15," ken ti "dodon." ken kasta met ti "alipugpog 1762-1765" ni william v. alvarado ken ti "opas" ken ti "dagiti dir-i ken tagay iti daradara a bangabanga" ni daniel l. nesperos.

amin dagitoy, historical fiction iti purpuro a definision ti historical a fiction a makunkuna. dramatiko, nainfiksionan, nainliteraturaan, a pannakaiparang ti historical figures and events. nalalatak dagiti naestoria a kabibiag, am-ammo ida kas bannuar: palaris, pedro calosa, gregorio aglipay, isabelo abaya, leon abaya (kaanakan ni isabelo abaya), artemio ricarte, tobacco monopoly, basi revolt. sa kaaduan ket obvious nga scholarly ti pannakaputarda, saan nga asi-asi ti research nga inwayat dagiti autor, adu a libro, periodicals, resources ti sinukisok ken sinukimatda, etc. wen, a, ta ti dadduma a sarita, kasapulan pay nga adda endnotes tapno adda referencia ti agbasa ken kas pangipaneknek ken pangipasingked a factual dagiti figures ken events a nagwerretan ti fictional account kadagiti kangrunaan a karakter. kunam la ngarud no nagbasaka iti history textbooks ta nagtalimudok dagiti estoria kadagiti popular a personalidad, am-am-ammo a nagnagan, betifikado a bambannuar, a gagangay a masarakan iti established history ti filipinas.

ngem masaludsod: apay, dagiti la kadi, aya, nalalatak/naindaklan a tattao wenno dagiti mabigbig a bannuar ti mabalin a karakter iti maysa a historical fiction? wenno uray no saan a naindaklan ket nalatak met ken am-ammo kas figura iti historia (kas koma ken ni macario sakay ken dadduma pay a mannakigubat ken dumadangadang ken revolusionario ngem maaw-awagan iti tulisan, ladron, insurrecto, bandido wenno rebelde a terorista)?

ken dagiti la kadi, aya, ngata notable events wenno places ti mabalin a suraten wenno pangipuestuan iti maysa a historical fiction?

segun ken ni apo rad, "tallo dagiti kangrunaan a subject matter ti historical fiction… xxx umuna, am-ammo a tao iti pakasaritaan, naindaklan man wenno dasi… xxx  maikadua, maipapan iti maysa naindaklan wenno nakalalagip a lugar… xxx maikatlo, maipapan iti maysa nakalalagip a pasamak."

patiek a dagita ti tallo a kangrunaan. ngem patiek met nga addada pay mabalin a subject matters a mabalin a pangisadagan wenno pangibatayan tapno madasig met kas historical ti fiksion a masurat.

ania itayen ti nayon a definision ti wikipedia iti maysa a sarita a historical fiction? kunana, ti estoria ket mapasamak iti maysa a "notable period in history, and usually during a significant event in that period" ket inna ipakitana ti "actual events from the point of view of people living in that time period."

ngem iti dadduma a historical fiction, kunana pay a "famous events appear from points of view not recorded in history, showing historical figures dealing with actual events while depicting them in a way that is not recorded in history" sa no maminsan pay ket "the historical event complements a story’s narrative, occurring in the background while characters deal with events (personal or otherwise) wholly unrelated to recorded history."

saan ngarud a nasisita wenno nasken a bin-ig la a nalalatak a tattao ti mabalin nga agbida wenno agbalin a karakter iti maysa a historical fiction. uray dagiti gagangay a tattao, dagiti agmirmiron, dagiti saan a bida iti gubat wenno revolusion, mabalinda nga agbalin met a bida. basta la ketdi ilugarmo ti saritam iti maysa a panawen ken disso ken pagteng  iti established a pakasaritaan. daydiay ngarud alalay wenno para punas iti bota ni abaya, mabalin latta nga agbalin a bida, kasta met daydiay sacristan ni aglipay wenno uray daydiay maysa a mammartek a kimmadua ken ni ambaristo (ta adu ngamin ti lebben kan’ pay idi a basi dagiti rebelde), mabalin latta.

wen, mabalin latta, a, dagiti sarita nga adda pannakainaigna iti historia, ta dagiti karakter ket partisipante iti naglabas a gubgubat iti pakasaritaan, wenno adda pakainaiganda, directly wenno uray indirectly,kadagiti sabsabali a karakter a nakipartisipar iti nainhistoriaan a pagpagteng ken paspasamak iti pagilian.

historical ngarud a fiction a nakalawlawag ti "sudario" ni ariel s. tabag ken ti "ay-ayam ti gubat" ni ma. leonida frez-felix. kasta metten dagiti pre-hispanic times stories ni joel b. manuel a kas iti "kabigbigaan" ken "amianan."

gapuna a pati dagiti sumaganad, a bin-ig a napasamak wenno naibasar wenno nakareferencia kadagiti pagpagteng idi world war 2, iti pannakilaban kadagiti imperialista a japones, patiek a historical fiction met: "dagiti napasag iti rabii"  ken "sharon" ni juan s.p. hidalgo jr., "ikkis iti barukong" ni donel b. pacis, "nalabaga ti maris ti kalapati" ni salvador a. espejo, "dagiti daton a sabong iti rio de laoag" ni reynaldo a. duque, "ti wagayway, ni lakay pedro salacnib ken maysa a bigat" ni arnold pascual jose, "silaw a makidinnaeg iti di maungpot nga isisingising ti init" ni severino pablo, "maysa a rabii, iti sirok ti daldalligan" ken "ti balay ni major sato" ni joel b. manuel, "sika pay laeng ti rurog ngem sabalin a sakab" ni william v. alvarado.

ken kasta met, siempre, ti pakasaritaan dagiti "comfort women" iti panawen ti japon, kas iti "iti kapanagan, nalunes dagiti sabong" ni salvador a. espejo. awan duadua, bannuar met dagitoy a nakakaasi a babbai.

ken wen, a, uray dagiti ayup, pati dagiti ayup, bannuarda met (no addanto pay impumponda idi a polis nga aso iti libingan ng mga bayani! [imbag pay ti aso ta naitanem iti pagipumponan kadagiti bannuar, kunkunada nga’d idi, idinto a ni fm, dida pay kayat] ), kas iti aso iti "ken ni pidut: dagiti daton iti angep" ni joel b. manuel ken ti kabalio iti "resibo" ni clarita a. sumahit.

iramanko met, siempre, ti "goyo: ti dangadang iti rabaw ti ulep" ni danilo b. antalan. ditoy a sarita, saan met a ni heneral gregorio del pilar ti kangrunaan a karakter ngem ketdi dua a gagangay a tao, dua a kasla babaonen wenno nagboluntario a pababaon, paraluto, da pacio ken abeng, ket babaen kadakuada, iti punto de vista ni pacio, maimatangan ti ranget a nakaipasungalngalan ni del pilar ken dagiti buyotna. saan ketdi a kas ken ni istak, ni eustaquio salvador/samson iti nalatak a novela a "po-on" ni apo f. sionil jose, saan a nakipartisipar da pacio iti ranget no di naglemlemmengda laeng a kasla spectators wenno agbuybuya tapno babaen kadakuada, iti makita, marikna, mapaliiwda, maammuantayo ti napagteng iti tirad pass kadaydi a panawen.

ket wen, dagiti sarita ken tales a mangsakup ken mangungpot iti amin a revolucion ken dangdangadang ken polpolitikal ken ideolohikal a tigtignay ken gangganuat, dagiti fiksional a karakter iti man historical past wenno recent history (martial law, edsa people power; nupay kas napaliiwko idin, agkurang ti literatura iloko iti kakastoy a piesa maipapan kadagiti aliaw iti martial law, fqs stories iti biang dagiti aktibista, ti kinaganggandiong ti bagong lipunan, etc.). historical met dagitoy a nangnangruna. kas koma dagiti penomenal a sarita a "ti ligsay, ti anniniwan, ken ti daton,"  "wayawaya," "alimpapatok iti panawen ti ariangga" ken "ayat iti panawen ti ariangga" ni aurelio s. agcaoili.

mabalin nga idasig met ditoy ti "ti galienera, ti ili, ken tallo a kronika" ni joel b. manuel.

ken wen, rebbengna unay a mairaman ti klasika a sarita a "checkpoint" ken ti "rebelde" ni pelagio a. alcantara.

ken kangrunaanna, ti sarita a nangirugrugi kadagitoy amin, ti pioneering work, ti iloko classic a "taraon dagiti didiosen" ni juan s.p. hidalgo jr.

mainaig itoy, dagiti sumaganad a sarita, a no sadino, dagiti karakter a bannuar met soldado ti turay man wenno rebelde/aktibista, pasetda met ti pakasaritaan, ta nupay purpuro a fictionalda a karakter iti maysa a sinurat a fiksion, naibatayda met iti pudno a pakasaritaan ti pagilian: "tallo a tugot" ni lorenzo g. tabin, "ti dayaw, ti puli, ti panagserbi ken ti pagilian" ken "semper fidelis" ni mario a. albalos, "dagiti ulep iti arinunos ti abril" ni ricarte a. agnes, "maysa a rabii idiay santa marcela" ni peter la. julian, "ti pigis a bandera a natina iti dara" ni prodie gar. padios, "aplat" ni salvador a. espejo, "dagiti inna nga umulog iti sardam" ni reynaldo a. duque, "sangkapirit a langit iti dakulap dagiti rinibu nga impierno" ken "dagiti ladawan iti naray-ab a kambas" ken "ti kimat, ti bantay ken ti turod a nagdas-alan ti amin a lunod" ni art tolentino ignacio, "dung-aw" ken "dagiti samiweng iti angin" ni ariel s. tabag, "dagiti simotsimot ken ti maladaga a leggak iti gil-ayab ti temtem" ken "ti alipaga iti biag ni ligaya ragsak"  ni johmar r. alvarez, "daton para iti ina a daga" ni rodgerry rodriguez, "g.i. joe" ni noli s. dumlao, "salmo" ken "ranger" ni eden aquino alviar,

kabayatanna, no gagangay a tao, kadawyan a mannalon, iti ig-igid ti selebrasion ti aldaw kano ti pannakaited ti wayawaya ngem ania koma dayta a wayawaya ket awan met ti pakasaknaranna iti biag ken panagbiagna kas gagangay la nga umili–a dagiti la dadakkel a tattao, mamasirib, politiko, agtuturay ti adda magangganabna, no kasta ti maiparang a karakter, mairaman ngata kas historical fiction? wen, ket dayta ti karakter iti "ti bullalayaw idiay pandan" ni ricarte a. agnes nga inlugarna iti aldaw ti pannakaideklara ti panagwaywayas ti filipinas iti america idi 1946.

adda met karbenganna a mairaman uray dagiti di am-ammo a beterano kadagiti naglabas a gubgubat ken rebrebolusion, ta bannuarda met nga awan kurangna. kas koma ti karakter iti "iti ngalay ti dalan, maysa a dallang" daydi apo pelagio a. alcantara, ti mangalkalesa a lakay, ni akkos baak, marcos cilang, maysa a beterano iti agpada nga umuna ken maikadua a gubat-sangalubongan, nga agpaspasanaang la unay gapu iti ipapatay ti kakaisuna a barona a ni isabelo iti ima dagiti agaagaw iti daga (ket awan man la ti makaawat wenno makikadua kenkuana iti panagladingitna, kas iti karakter ni anton chekhov iti saritana a "misery" a ni iona potapov a mangalkalesa met laeng a natay met laeng ti anakna, ket awan man la ti kasla abaga a pangisangitanna iti leddaangna, awan ti dumngeg wenno mangimano iti ladingitna ("to whom shall i tell my grief?" ti nalatak nga epigram iti sarita ni chechov ket "ngem ayaunayen! ta idinto nga ibuksilanna ni pait, awan ni maysa a mailuganna ti mangitaltalek" met iti sarita ni alcantara), kadagiti man pasaherona wenno kakaduana a kutsero (awan bibiangda), ket iti udina ti laengen kabaliona, piman, ti nangipeksaanna iti tarumpingayna).

uray ti lakay a beterano iti "puon" ni lorenzo g. tabin, iramanko met, ta malaksid a nakipartisipar iti maysa a nakahishistorikal a nagpasaran ti pagilian, historikal pay, siempre, ti pannakipasetna manen iti migrasion ken wenno exile dagiti ilokano iti america.

kabayatanna pay, nadakamatko dayta migrasion, ti ilokano migration a paset met ti pakasaritaan ti kina-viajero, kina-exilo, kinamanagbaniaga, kinamanagkallautang ni ilokano iti man bukodna nga ili, pagilian wenno iti sangalubongan.

ket no nagsuratka iti sarita maipanggep kadagitoy a migrante nga ilokano, di mainsasaan a historical dayta.

itedko a sampol ngarud ti kastoy a sarita ti "apong gabriel, pundador" ken "karayo iti tanap" ken "bukod a daga" ni apo prescillano n. bermudez a mismo (a segun kada apo duque ken pati payen ni apo cabie, ket tinagibassitna ti makunkuna a historical fiction) a maipapan iti migrasion, panagdappat dagiti ilokano iti tanap ti cagayan, partikular iti mallig region iti isabela (a kas met iti panangpanaw ti familia ni eustaquio salvador/samson iti cabugaw iti ilocos, iti novela a "po-on" ni f. sionil jose, tapno maisadsadda iti cabugawan iti rosales, pangasinan).

historical la ketdi a di mailibak ken marubsi dagitoy ta nakabase la ngarud iti historical fact maipapan iti ilokano migration iti cagayan valley. agsipud ta saan met a nativo dagiti ilokano iti tanap, dandani amin, no di man amin, a familia nga ilokano iti tanap ket nagtaud kadagiti nagdappat nga ap-appo manipud ilocos ken dadduma pay a luglugar. kas pagarigan kaniak, ti familiak, ti father sideko ket naggapu ti pupuonda iti luna, la union; ket iti met mother sideko, naggapuda iti alcala, pangasinan, pimmanawda kano gapu iti parikut iti dagdaga nga ag-agawen dagiti babaknang a kastila, nagpa-vizcayada, naidakdakda sadiay ilimi a dupax, nagbukatda iti baro a dagdaga, taltalon ken bangbangkag, immaduda nga immadu ket idi kuan nagaramidda iti bario ("san roque" idi damo, sa finally ket "mabasa" nga agingga ita) , and so on, the rest is history a kunada. ne, ket suratekton sa man dayta gayam, aya, nagpintas a material.

ket siempre, uray ti ilokano migration sadiay mindanao, historical la ketdi met a di mainsasaan. ket maysa a natibker a mangibagi itoy ti "tugot" ni danilo b. antalan.

ken ania pay, dagiti ilokano a sakada a nakigasanggasat iti kaunasan iti hawaii, isuda a mabigbig kas kaunaan nga ilokano nga ofw. maited kas natalged a sampol dagiti sarita a "dadapilan" ni noli s. dumlao ken "ama anib: sakada" ni freddie pa. masuli.

ofw, wen, ofw a kinapudnona ket maaw-awaganda pay iti "kabarbaro a bannuar" iti agdama a panawen. bannuar met ngarud ket paset ti pakasaritaan dagiti agbibiag kadagiti sarita a kas iti "tallo nga ipapanaw" ni amor cabaccang, "liwliwa de gracia: domestic helper" ni gregorio m. evangelista, "purificacion" ni freddie p. masuli, ken ti "alegoria uno" ni aurelio s. agcaoili.

kayatko met nga iraman ti pakasaritaan dagiti makunkuna nga etniko a minoridad iti pagilian, dagiti maaw-awagan iti "indigenous people," kas dagiti tribu iti kabambantayan. pasetda met ti pakasaritaan. ken adda met pakasaritaan kadakuada a mismo. addaanda met kadagiti bukod a bannuar a bannuar met laeng ti sangkailian. kas koma ni macliing dulag, a nupay naiparipirip laeng iti "dayyeng dagiti karayan" ni ricarte a. agnes, maysa met a historical a fiction a mismo ti pakabuklan ti sarita, ti historikal a laban ken itutubngar iti pannakagamsaw ti kabambantayan ken pannakaputtot dagiti karayan.

iramanko ditoy ti "apo annu, ma-king" ni benjamin p. pacris, ti "kronika ti tribal war" ni jaime m. agpalo jr. ken uray ti "ikkis iti puseg ti bakir-ili" ni william v. alvarado.

ne, ket naikaaduk sa man ti nagibinsa iti sampol a sarita?

adda pay, a. kitaentay’ met dagiti historical fiction a novela.

ngem ituloytayto dayta iti sumaruno a panagipablaagko. nayonakto pay iti sumagmamano pay a "makunak" met maipapan iti historical fiction, ti sabsabali pay a pammatik maipapan kadagiti rebbengna a mabigbig met ken maawagan kas historical fiction. a saan la a dagiti ammotayo kas kombensional wenno orthodox wenno tradisional a historical fiction kas salsaluadan ken gargarantiaan ti established history.

(updated 19sep08):

ania kadi ti madlaw, makita, marikna, wenno maawatanyo kadagiti sumaganad:

Naminsan a rabii
A nag-night swimmingkami
Duakam ‘toy nobiok
A naggapu idiay Saudi.
Inikkatkot’ pagan-anay
Agraman bra ken panti
Simmakay isuna
Iti rakit nga intugotmi.
Idin ta makalagip
Bimmatok a nagpababa
Anian a nagmayat
‘Tay ar-aramidenna.
Idin ta lumung-aw
Angeskot’ agpugsapugsat
Kinunak kenkuana
O, darling naglaingka.
Sisid Marino
Naglaing ‘toy boyfriendko
Iyunana iti baba
Kalpasanna agpangato
Naglaing nga aglangoy
Eksperto ‘toy boyfriendko
Diakon isuksukat
Ni Sisid Marino.
Sumuno a rabii
Inulitmit’ nag-night swimming
Immuna a nagpakleb
Kalpasanna nagdata met laeng
Pinasikatak met isuna
Nagluganak iti rakit
Kasla helikopter
Ti innak inaramid.
Bayat ti innak panagsakay
Iti rakit nga intugotmi
Ngumato a bumaba
Agdaldalluyon daytoy bagik
Idin ta madlawko
Limmukneng, agbalawak
Pimmutok gayamen
Ti rakit a nagsakayak.

Kutkutiman ti sardam dagiti umar-aripapa nga apros.
Dakulap iti dakulap, kudil iti kudil, dam-eg iti dam-eg. Dinigos
ti nakusnaw a sipnget ti agin-innapungol nga anges.
Agin-indayon ti kortina a palpal-idan ti salemsem, rummuar-
umuneg iti ruangan ti dua a kuting nga agganggantil, agkinkinnamat,
agtintinniliw iti karamut. Ngem awan bibiang dagiti aglulualo
iti nauuneg nga arasaas. Iti atep, nagdalagudog dagiti nataengan
a paddak. Naiwayat ti nabulosan nga asug wenno riaw iti panaglinnagid
dagiti nakalamlammiis nga agong. Dagiti naginnaplit sa nagkinnawikaw
a nalamuyot nga ipus. Kasla ngipen ti ikkis a maipakdem
iti masorpresa a bao a rummuar iti abut. Gumammat ti natarumamis
a kuko, maiyilut ti nakersang ken kiote a dilpat. Sumpok
iti kasipngetan ti mapabutngan a marabutit. Maibus
met la dagiti di maibus nga anangsab ket agkirpa ti rabii. Agammusay
ti bigat a mangpadaan iti maipaburek a kape ken maiprito
a karing. Agandar manen ti siririing nga urok, mailagud-
lagud manen ti natibker, natangken latta nga ipus.

adda kadi rimsua a karkarna a rikna, ‘tay karnal a karirikna–adda kadi simken a rikna a nanggubuay iti panagtangken wenno panagbabasa dagiti maseknan a glandula wenno mabagbagi? imtogkay’ kadi, diretsaek man laengen, a nakakita, nakabasa wenno nakangngeg kadagita a ladawan, kanta, daniw, fiksion? ket no adda panaguttog, simngay kadi ti napalaus a derrep ket kayatyon  a bulosan dayta nga agpagunggan a rugso ket kayatyon ti mang-rape, maki-sex, wenno agsalsal?

wenno kednganyo kadi a naalas, imoral, narugit, saan a disente dagita nga imahen, musika wenno sinuratan?

wenno naray-awkayo kadi, simple a nalinglinagy iti naapresiaryo nga estetika a patienyo a gubuay dagita kas patienyo nga obra iti arte, awan aniamanna iti maysa a normal a tao, awan dakesna iti nataengan a tao, wenno saan a makaapekto iti liberal a panunot?

ania man ti paliiw wenno reaksion kadagita nga impakitak a sampol, adda kadakayon a mangkupikop ken mangpangsingked segun iti bukbukodyo a pamanunotan ken pagtaktakderan.

ngem ken ni manny villar, senador, presidente ti senado, ken nagdeklaran a kandidato-para-pangulo inton 2010, para kenkuana, babaen ti gakatna a linteg iti senado, amin dagita a kita wenno klase ti ladawan wenno sinuratan ket obscene ken pornographic, makapauttog kano unay, sulbogenna ti rikna ket pagderrepenna ti isip iti narurugit ken naaalas a panagem, makadadael iti panunot ken kinatao ket tubngarenna kano ti nasayaat nga ugali ti tao.

ket gapu itoy, inggakat ni madaydayaw a villar a nasken a maaresto, matiliw, madusa ti asino man nga agaramid, agputar, aglako, agipabuya–dagiti mannurat, dagiti artist, dagiti performer, dagiti director, dagiti publisher ken aminen a maseknan ken adda pannakainaigna iti pannakaparnuay dagitoy a naaalas, narurugit, makapaderrep a bambanag.

ti dusa a kayat ni honorable senator villar?

kayat ni villar, sika a derrep, uttog, a mannurat, sika nga imoral nga artist, sika a bagtit ken dasi iti nalinteg ken natakneng a gimong nga adipen ti arte ken cultura, kayatna a mabaludka iti 3 a tawen agingga iti 6 a tawen, wenno 6 tawen agingga iti 12 tawen, depende iti aramid/inaramidmo a kinabastos. malaksid a maikulongka, kayat pay ni villar a sika, sika a mangurkuranges ken mamirmiraut a mannurat ken artist ket agmulta iti 100,000 a pisos agingga iti 300,000 a pisos, wenno 200,000 pisos agingga iti 500,000 pisos, wenno 500,000 pisos agingga iti 1,000,000 pisos, depende iti aramid/inaramidmo a kinaimoral.

tapno mamatikayo, adtoy ti sumagmamano a paset ti senate bill ni villar (mabalinyo a downloaden ti sibubukel a kopia daytoy iti http://www.senate.gov.ph/lis/bill_res.aspx?congress=14&q=SBN-2464):

daytoy man ti parupa ti nasao a bill:

daytoy met ti definition ni villar iti termino nga "obscene":

ken ti villar definition iti termino a "pornographic":

pansinenyo daytoy a nakaam-amak a panangibatad ni villar:

regardless! regardless of the motive, my ass! anian a kinapasista a panagpampanunot ti kastoy a maibusor pay met ngarud kadagiti mannurat, artists, cultural workers!

ania man ti motibom, intensionmo, panggepmo, planom, namkuatam a nagsurat, nagputar, nagpinta, nagakem, nagipablaak, nagipabuya, nangkanta–nasayaat man wenno dakes, pagimbagan man wenno pagdaksan, pakaidayawan man wenno pakaibabainan, pakabigbigan man wenno pakatagibassitan–awan dayta a banag ken ni villar. padapada amin, awan pakaigidiatan, ket dimo mabalin nga ikalintegan, irupir. tiliwennaka ni villar ket ikulongnaka ken multaennaka iti agingga iti sangariwriw a pisos.

dayta ni villar, ti maysa a napigsa kano a para presidente inton 2010.

namak payen no isunto ti mangabak, apo, anian a kalak-aman ti pasarento dagiti adipen ti arte iti filipinas! no ita a senador pay laeng ket agpampanunoten, agar-aramiden iti linteg a kayatna a maipakat kontra kadagiti patien ken ammona a kabusor ti bukodna a panangipapan ken definision iti maysa a nadalus, natakneng, nalinteg, nawaya, naragsak ken napintas a sociedad wenno gimong, anianto ketdin inton isuna ngatan ti presidente?

panagkunak, agut-utek a dictador a mara-hitler met ni daytoy a manny villar ket dagiti pay met mannurat, artist ken kapadada ti pagpupudotanna.

saan pay met ketdi a naaprobaran wenno naaramid a kas naan-anay a linteg ti gakat ni villar. ta gakat pay met la ngarud daytoy. ngem madaman a mapagnunumuananda daytoy iti senado. ngem itoy a gakat, makitatayon ti mentalidad ken kombiksion ti maysa nga agam-ambision nga agbalin a pangulo ti republica. kaniak a biang, makitkitak nga iti maysa a villar regime, kasla martial law, wenno nakarkaro pay ngem martial law, ta sigurado biagennanto manen daytoy a senate bill (no di man agmata ita a panawen) ket awanton samirna ta isunto metten ti presidente, ket mangbukelto iti kasla maysa a gestapo wenno kempetai a grupo, wenno kasla dagitay ahente ni big brother, nga awan sabali nga obraenda no di ti agsiim, agtiliw, agibalud kadagiti mannurat, artists kdpy a patienda a kabusor ti moralidad; ken agserrek kadagiti pablaakan, printing press, galeria, teatro, museo, pagsinean, movie studio, estasion ti tv ken radio, etc. ket samsamen ken dadaelenda dagiti libro, script, pinintaan, kanta, pelicula kdpy a materiales a patienda a kas obscene ken/wenno pornographic. ket wen, uray iti internet, tiliwenda dagiti bloggers, chatters, surfers, users, serraanda dagiti blogs ken sites, kumpiskaenda dagiti computers nga usar, dagiti servers, balunetanda dagiti internet service providers ken aminen a mainaig.

nakabutbuteng daytoy a senario a posible a mapasak iti rehimen ni villar no di agbalbaliw ti akikid ken nakangepngepngep a kapanunotan ken pamanunotanna maipapan iti no ania ti makunkuna nga "obscene" ken "pornographic" no inaigmo iti arte.

ti ket tured ken puskol ti rupa dagitoy a politiko, dagitoy a senador, nga agibando ken agisayangkat iti kakastoy a kita ti rebbengna a masurot a linteg iti moral a biag ken panagbiag, iti baet ti nakaro nga imoralidad, korupsion, kunniber ken dadduma pay a nakaap-aprang a naaalas ken narurugit nga aramid iti gobierno a mismo (malakaniang, senado, kamara, korte, awan dulianan), ket addada met dagiti agindadalus, agintatakneng, aginlilinteg, aginsisingpet.

ala, diakon saritaan iti adu daytoy agdama a panagaapada ita iti senado, maipapan iti akusasion ni lacson a panagkunniber kontra a mismo ken ni villar. mabalin a paset la daytoy ti nasapa a pinnerdi-pinniltak-dinnadael mainaig iti umadani nga eleksion-presidensial inton 2010. ngem ti la makunak ket pirmi nga obscene, nakaro a kinaimoral dagita nga aramid a "double insertion" tapno laeng madoble ti pondo dagiti favoritoda a projecto kadagiti bukodda a distrito wenno teritorio, wenno dagiti bukodda a negosio.

iti luksaw ken rimonko iti daytoy a gakat ni villar, maibusanak iti balikas a pagtubngar. ket adtoy man a pangsupusopko laengen ti nasao met ti maysa a maseknan a blogger, mainaig iti kunak a panagindadalus dagiti kas ken ni villar:

How did these legislators in Congress, and now the Senate, become the judge of “impure thoughts,” “erotic feelings” and the corruption and depravity of the human mind? If anything, given their track record, the public wonders about these legislators’ own impure thoughts, their erotic feelings and the corruption and depravity many of them have been involved in. In a word, the public would like to know what right and qualifications does Senator Manny Villar who introduced the bill, to pontificate and judge what we should draw and paint, read, listen to, watch, google, and send at any time?

adda kadi a talaga natalged ken naan-anay a moral ascendancy ni villar tapno adda met pamkuatanna nga agisingasing iti nasken a masurot ken matungpal a linteg iti moralidad iti filipinas?

agpanunottayo, nangruna kadatayo a mannurat ken mangipatpateg iti arte ken culturatayo. ditay’ itulok a gamsawen dagitoy a politiko ti wayawayatayo iti panagsurat, panagipeksa, panagsao, panagiwaragawag a gargarantiaan ti agdama a constitusion ti filipinas. ditay’ itulok a kontrolenda manen ti prensa, ti pluma, ti isip, ti nakem, ti takiag, ti gemgemtayo. never, and never again!

wen gayam, dagiti sampolko iti ngato, ti painting ket pinintaan ni fernando amorsolo. liriko met ti maysa kadagiti popular ita a kanta iti kailokuan, ti "sisid marino" ti sumuno a texto (mabalinyo a denggen iti youtube, no kayatyo, isuna laeng ta masapul nga adda bukodyo a youtibe account). ken dagita panid a paset ti libro a desaparesidos ni lualhati bautista (ania ket ngatan a pungtot ni villar no mabasana daytoy, nagiyot da roy ken anna [diaske, kanagnaganko pay, giem!] iti kuarto iti simbaan ket adda pay rebulto ni kristo nga agbuybuya! very indecent! very offensive ken contrary iti good customs ken religious beliefs daytoy, apo senador, korapenna la unay ti human mind, senior senador!). paset met ti daniwko a nangabak iti rfaafil ti texto ti daniw ti naudi a sampol.

nalabit, no maipakat itan ti linteg ni villar, delikado la ketdi ngatan dagiti nakin-gapuanan kadagita a sampol: sursoren dagiti aso ni villar dagiti galeria, studio, museo ket regkasen ken puoranda dayta painting ni amorsolo ket tiliwenda dagiti akinkukua wenno manarawidwid kadagiti nasao a galeria, studio wenno museo; arestado met a sigurado dagiti singer, lirisista, komposer, pabliser dagita a kanta; tiliwendak la ketdi met ngata ket ipupokda, piman, sadak multaen iti ginasut a ribu a pisos (apo, pangalaak ngatan iti pagmultak no kua? awanto pay gasut a ribu a pisos ti pategna ti adda nga assetko, piman). ket ni aling lualhati? saan ket ngata itan a makaligtas kadagiti aso ni villar, tiliwenda la ketdi nga ibalud. ken aminen a guilty, culprit a mannurat ken artists iti intero a pagilian.

kabayatanna, adtoy man ngarud ti dua nga obscene ken pornographic (segun iti panangipapan ni villar) a sinuratko (pinutarko dagitoy idi pay 1994 ken 1995, nairamanda iti libro a rissik) a ruknoyko ken ni honorable senator manny villar:

SAAN MET NGAMIN

ngem saan met ngamin
a ti utek ket kas iti puso koma
a rikna la a rikna
iti ayat wenno gura wenno limdo
ken ania pay. ngem panunot
ketdi a panunot iti ayat wenno
gura wenno limdo ken ania pay.
ket agderrep latta adu nga isip, adu a konsensia.

ket saan met ngamin
a ti puso ket kas iti buto koma
a no umtog ket uki ti kayatna
a sublisublian a pagaponan
tapno pagungganna malpaag. ngem
rikna ketdi a rikna, awan patingga
di umlay, kinod a kinod bitekna.
ket agparuar latta adu a dara, adu a rikna.

saan met ngamin
a ti buto ket kas iti agong koma
a no makaangot iti bangsit
ti anglit ti sip-ang wenno angpep ti uki
ket dagus a paapput. ngem ketdi
kaykayatenna, bangbanglona ti pay-ud
di nagkawkaw man wenno naangri
a balasang, basta balasang uray nalasang, basta naguki.
ket agtupra latta adu a daga, adu a ngatangata.

saan met ngamin
a ti utek ket puso
a ti puso ket buto
a ti buto ket agong.

ngem adda utek ti buto.
adda puso ti utek.
adda buto ti puso.
adda agong ti utek.
adda puso ti buto.
adda buto ti agong.
adda agong ti puso.
adda utek ti agong.
adda buto ti utek.
adda puso ti agong.
adda utek ti puso.
adda agong ti buto.

SIASINO A MADAYDAYAW

siasino a madaydayaw, aya
ti immuttot kadatayo? wenno
nakapultit ket ngata, wenno saan
a nagilo? ta nagbanaal, nagbangsiten, aya
‘toy aglawlaw? yutninana, siak ti tuduenyo?
gapu laengen, ‘ya, ta mannanganak iti bagas kamotit
ken narawetak iti birabid, ken gapgapuk nga immigid?

awan, awan ti mangamin, agpudno
tapisentayo ti mangapput agongna, agbanang-es
disnogen ti agsakit tianna
dusaen ti makatakki: asukaranna ti buris ken tabbelna: ikkanna
iti yelo, lamutenna a naimas a halohalo

awan, awan ti mangamin, agpudno?
ala, siak, siak ti immuttot, appo
a madaydayaw, ngem:
ania komat’ bibiangyo, makiang-angotkay laeng

(ngem apay ngamin
a tipdem, ibainmo ‘ta uttot
wenno maganatan a takkim?
ibulosmo ketdi, iyiblengmo lattan:
bay-am ida a naseselan
bay-am ida a nababanglo
bay-am ida a di umut-uttot
bay-am ida a di tumaktakki
ta bumtak ti tianda
ta bumtak ti buyokda
ukininada, butoniamada)

abril 30, dandanin alasdose iti tengngat’ rabii. still, diak madecide no sumaliak kadi ita a tawen iti palanca.

adu ngamin dagiti pakaburiborak a makatubeng iti gaganaygayak a makisalip. saan a nalawag (kaniak) ti pagannurotan maipapan iti no ti entrim ket ipatulodmo babaen ti internet.

iti pagannurotan, iti kano website ti palanca awards, iti submission form sadiay, ti pagipatulodan. saan a nadakamat no mabalin ti email submission (a kas sigud a maar-aramat iti kallabes).

ti pakasikorak, kunana iti pagannurotan, rule no. 9, no naisendmon iti website ti entry ken scanned forms, isarunom kano ti “envelope containing the requirements listed in item 7(a) to (f) above should then be sent to the CARLOS PALANCA FOUNDATION, INC. by mail or courier and postmarked not later than 30 April 2008.”

ket ania dagiti requirement iti 7(a) inggana (f)?

dagitoy:

“(a) the duly accomplished Official Entry Form, (b) Authorization Form (The Authorization Form must be notarized for local entries. Entries from abroad need not be notarized but if an entry from abroad wins, then the Authorization Form must be authenticated by the Philippine Embassy or Consulate and submitted to the CPMA Office on or before 1 September of the contest year in order to qualify), (c) Consent, if applicable, (d) an original and three (3) copies of the entry, (e) a soft copy (diskette copy or e-mail) of the entry, and (f) the author’s full résumé.”

isu met la dagita ti nasken nga ipatulodmo no piliem nga ibuson iti koreo wenno ipa-courier ti entrim. no piliem a hard copies ti inka ipatulod.

no iti internet, babaen ti website, isumitem la ngaruden ti soft copy(ies) ti entrim ken dagiti iniskanmo a forms, inkanto pay la manen kano ipatulod ida amin kas hard copies! di kad’ makaburibor?

sigsigud, iti daan nga annuroten, no inyemailmo idin ti entrim a soft copy ti manuskrito ken scanned nga authorization form ken entry form, ti laeng inka ibuson a hard copies ket ti orihinal nga authorization form ken dagiti orihinal nga entry forms.

itan ket amin metten! ania ngarud ngata ti serbina pay nga inka ipatulod babaen ti internet ti entrim no ulitemto manen nga ipatulod met la amin babaen ti snail mail wenno courier service?

di pay adu a magastos. inka agabang iti internet cafe. sakanto manen magastosan iti post office wenno courier, aglalo no nagadu ti entrim ket nagbengbeng ken nagdagsen ti ibusonmo.

santo addaka iti abrod, a kas kadatao. international ti charge iti pagpatulod.

ket ditoy oman, mainayon a pakarikutan ti banag nga awan magatangko wenno awan magatangak ditoy sohar city iti bond paper a ‘tay regular wenno letter size a 8.5′ x 11″ nga isut’ required a pakaimalditan ti entry. ti adda a papelda ditoy, nga isu kano ti kasla official nga aramatda a rukod ket ‘tay size a4. adu ti nagsapulak a pagtagilakuan ngem awan a talaga ti 8′ x 11″ wenno uray legal size a 8.5″ x 14″ (’tay long a bond paper) ta gutdek la koman no adda long ket pagbalinek a short, hehe! alangan met a kartibak a saggaysa ti ig-igidna dayta a4 tapno agbalin a letter size, piman, ket no kas pagarigan ta tallo ti entrik ngay a sag-25 pages wenno bassitanna a 25 pages each. times 4 dayta ta ti required ngarud a hard copies ket 1 “original” ken 3 copies (kunam met la no uso pay, aya, ti makinilia, ta dayta 1 orig a copy plus 3 carbon copies? itattan, a, ket kaaduanna a computer printed ket puro original daytan 4 copies; malaksid no dot matrix a printer a tay continuous form a de-carbon ti usarem a papel). di pay no 25 taymis 4 taymis 3 ket di pay 300 panid daytan.

iti panagsukisokko, naammuak a dayta gayam a4 ket isu gayam a talaga ti international standard a rukod a maar-aramat, a naibatay iti metric system, ket isu ti kaaduan a mau-usar, iti europa, india, middle east ken adu pay a lugar.

ti met letter ken legal sizes, north american standard dayta, isu ti maus-usar iti estados unidos ken sumagmamano a pagilian a kas iti filipinas. hmm, uray gayam iti papel, biktima ti filipinas iti u.s. colonialism, hehehe! (masapul koma nga i-revisedanto manen ti rules maipapan iti paper size ket iramanda ti a4 tapno awan pagsakitan ti ulo dagiti makisalip manipud europe ken dadduma pay a paset ti lubong).

ket isu, a, awan mabirokak nga a4 a bampeper wenno kupombam ’su a diak maiprinta ti manuskrito ti entrik, piman.

adu a pakarikutan. isu nga awanen ti ganaygayko a sumali.

sa ket awan kapkanekak nga isali a sarita wenno daniw. addada met mabalin nga entri ngem saan a baro a putar. ulit.

next yearto lattan, kunkunak man. kustonto no adda maputarko a brand new a sinurat.

ngem naammuak nga extended kano inggana mayo 5 ti deadline ti panagisumite iti entries.

ne, medio gimmanaygayak.

lalo idi naammuak a mabalin met gayam ti email nga usaren a pagipatulod (malaksid kano iti novela ken screenplay; namak pay ‘gaminen no nasurok a 200 a panid ti novela nga isalipmo, taymis 4 di pay apan a 800 a panid ti inka ipatulod santo 800 a panid met ti iprintanto ti palanca foundation no maawatda ti entry).

ket ’su, a, kaisesendko la ‘tattay ti entrik babaen ti email. ipatulodkonto met pay babaen ti courier dagiti original nga authorization ken entry forms. saankon nga ipatulod ti hard copies. makammodtan no qualified wenno disqualifiedto ti entrik. ti napateg ket makasaliak laeng a makuna. uray man no maabakak uray iti pay laeng annuroten. basta, addan naipatulodko nga entry, o.k. kaniakon. mapnekakon. haanko met nga inanamaen ngamin ti mangabak. no kas pagarigan man ta qualified ti entrik ket dumanon kadagiti hurado, santo pay la makapalaran dugkalan iti premio, ay, ket, appaunay a yamankon.

good luck ngarud kadatay’ amin a nakisalip.

adda sumagmamano a queries wenno clarification no ania, aya, daydiay dakdakamatek a descriptions wenno narativo a panagiladawan, panagiparang, exposition, wenno panang-characterise iti maysa a karakter, lugar, pasamak, situasion, pagteng, rikna, buya, kdp.

no diak bigta wenno completely a mailawlawag ita, kas iti panangigunamgunam ni butch dalisay (iti librona: "…it isn’t enough to say that a character is ‘attractive’ or that an event was ‘memorable’…"), iparangko ngarud babaen ti sumagmamano a sampol a linia wenno parapo manipud kadagiti master works ti sumagmamano a master a fiksionista nga ilokano (nga agsursurat iti iloko).

manipud ken daydi apo pelagio a. alcantara, iti saritana a "sangkap" a first prize winner iti salip iti sarita ti bannawag idi 1964:

Kinupin ni A. V. Bertido ti pagiwarnak iti namitlo, impasayagna iti suli, sana inan-anat ti nagpuligos. Nagpababa-a-nagpangato ti napuskol nga anteohos. Kalpasanna, nakaan-anat ti pannakaakasna manipud iti dupap a darangidong a nagbinnennatan dagiti birit a mata. Rakab a rupa a pinangepngep ti kebkeb a buok. Naglalaga dagiti pukekek a ramay iti saklotna kalpasan ti panangidissona iti anteohos iti lamisaan. Saan a nagkuti dagiti panglabonen a bibig.

Dagiti birit a mata naitugkeldan iti kullapit a lampong ken imingan a mannurat a nakakaut iti bolsana. Awan ti langana a duapulo ngem ipapilit dagiti lesseb a matana, ken dilot a kawesna a saan a mapmapnek iti turog ken talinaay dagiti parsua a saan pay a napaay.

manipud ken daydi apo a. sanchez encarnacion, iti saritana a "ti narra, ti bagyo, ken ti sagut" a first prize winner iti salip iti sarita ti bannawag idi 1961:

Kasla umag-agneb ti sin-aw dagiti bibig ni Magda, kas kasam-it ti kappisi a naluom a sandia iti kalgaw a mangdepdep iti waw. Dagiti napungay a matana kasla singin a naapres nga alinuno a mangdayyeg ken mangulaw iti riknana. Ti nakipet a nalabaga a bestidona inna man inirteng ti nabaknang a pannakasukog ti pammagina. Ket dayta a panangdayaw ni Victor ti nangkalbit iti kuerdas ti pusona. Nariknana ti kinapagus a mangamiris iti kinapateg dagita a gundaway iti dalanna. Ngem adda nalagipna. Kalpasan ti namitlo a daras a panangabakna ken ni Magda, nagpakada ket simrek iti uneg ti siledna. Saan latta a naggibus ti bagyo. Ad-adda ketdi a rimmaba. Ket natimud ni Victor ti nasagiksik a timek ni Magda a kas napegges nga ulo-ulo ti danum a naggapu iti surong a   mangteppang kadagiti naruka a daga. Nailabeg kadagita a darikmat. Napardas ti panaglayus ti dara kadagiti uratna. Kasla iyik-ikkisda: maysaka a parsua a nakawesan iti lasag!

Simngay iti panunotna daydi damo a panagsarakda ken ni Magdalena. Simmurot ni Magdalena kada Peping ken Zenaida idi simmarungkar dagitoy kenkuana iti seminario. Kasla sumangdo a kalding dagiti wangwang-it ni Magda. Kasla balbaltik dagiti tignayna. Ti panagam-ammoda. Ti panangpetpetna kadagiti nalamuyot ken dumerderosas a dakulap ti balasang. Kas man berber ti pul-oy a nangyabyab iti apuy kadagiti naraber a pan-aw iti bakras ti bantay dagiti makapagpikapik nga isemna, dagiti nabagas nga itataldiapna. Amin dagitoy, nalagipna. Nalagipna. Amin. Amin!

ken daytoy manipud ken daydi apo constante c. casabar, iti umuna a paset ti novelana nga "umuna a bukel" iti deciembre 14, 1964 a bilang ti bannawag:

Naglangkapi iti abay met laeng ti baket. Kasla tinandaaananna a naimbag ti nagsaadan itay ti kutitna, ta isu met la ita ti nagtugawanna. Ngem apagsimpana, kinukotna ti tumengna, imbuatna ti sakana sana insaad ti dapanna iti ngarab ti bangko.

Kinusilapan ti baket. Dimo ingato ‘ta sakam, sika, impatigmaan dagiti matana. Ket ti lakay, a di met nairuruam a makusilapan, dinagusna nga impababa ti dapanna. Wen, aya, inyanamongna, iti unegna.

Ngem naladawen ti dapan. Liniputannan ida. Nangyegen iti bain kadagiti matada. Ta itan nagparangen ni Donia Nieves iti ridaw!

Nasiputanda, isuda nga agassawa, dagiti kimmastila a mata a nangsurot iti dapan. Dapan a di masapsapatosan. A di masinsinelasan, uray no mayudong. Dapan nga addaan iti tangan a kawweng ken ramramay a nagsappa, iti panagkawweng ken panagsappa dagiti ramay a tinawen a pagnanaen ti tarindanum. Manmano a maputdan dagiti kuko dagita a ramay, ket iti sirokda ngumisngisit lattan ti pitak a naiselsel; ket no maputdan met dagita a kuko, no kasta nga agiinumda iti basi iti linong ti kamantiris iti paraangan, saan a getteng ti maaramat, no di ket maasut lattan ti buneng a sibibirko, ket ti tademna siaaannad a mailagid iti ngudo dagiti kawweng a ramay. Iti ngatuen dagita a ramay, agkurkursing ti gurong, a manmano a masabonan, manmano a mapunasan, ta mabaybay-an lattan nga agmaga, uray maiturogen iti sardam, ken lumitlitem, no panawen ti panagtatalon, gapu ta malungpos iti rarasa a maagasan iti tutot ti dangla a nalanaan.

iti met sarita a "shorty brown" ni apo t. gabriel tugade a nangabak met laeng iti umuna a gunggona iti pasalip ti bannawag, idi 1970:

Minulenglenganna ti langana iti sarming: ti pangaan, napuskol ken narakab a rupa a balidbidan manipud  muging agingga iti timid; simmalog manipud iti nasilap nga ulona; dagiti napuskol a bibig ken agongna a kasla nalusdak ken nabistrad a pantok ti muhon; dagiti naliday matana a pinanawanen ti tarnaw…

Ala, wen, lakaykan, Shorty Brown. Ngem annugotem kadi nga agkabawkan? A dimon mawayas ti agbiag? A mapanka metten iti home for the aged tapno pataraken iti gobierno? Saan! Malaksid kadagitoy kuribetbet ken ti sangkabassit a panagkubbom, napunerka pay laeng!

Pinalabsanna dagiti retratona iti diding iti kusayan ti katrena a nakaidalusonan ti kimmaki nga ulesna; pakalaglagipanna kadagiti pinullo a tawenna kadagiti plantasion ti unas ken pinia idiay Hawaii, kaubasan idiay Delano, kanatengan idiay Salinas, pagsalmonan idiay Alaska, pagsusugalan idiay Reno ken Las Vegas ken kamansanasan idiay Wapato ken Yakima iti estado ti Washington. Dakkel ti akinkanawan a ladawanna a tanda ti panaglumen ti pudno a naganna ken iti pannakairuamna iti birngasna a Shorty Brown.

sa daytoy a parapo manipud iti sarita nga "orkidia" ni apo juan s.p. hidalgo, jr.:

Impalikud ni Saling ti atiddog a buokna tapno ipakitana ngata ken ni Leon ti kinalapsat dagiti takiagna ken ti kinatangsit ti barukongna. Nagkampuso ti rupana, naraniag ken dadakkel a nagbukel dagiti nangisit a matana, panuntundirisen met ti agongna, ngem namsek ketdi dagiti agar-arimasa a bibigna, nalasbangda a kas kadagiti pingpingna, ket tagiruotendaka tapno agkam. Dagita ngata a mata ken dagita a bibig ti nangawis iti rugso ni Leon itay damoda ti aginnisem ken agpinnerreng, ket dagita met a takiag ken barukong ti alsem ti riknana itay aginnasidegda iti sangonsango a ti laeng natidtid a kawayan ti namagsina iti ruar ken uneg ti garreta ti nagbaetanda.

ken daytoy a parapo manipud iti sarita nga "anglem" ni apo juan s.p. hidalgo, jr. met laeng:

Iti agsumbangir a bit-ang, rimkuas iti namituen a tangatang dagiti napisang ken nagkuntirad ken nabalisungsong a bulong ti saba, ken ti kasla ipus ti pabo nga aringgawis dagiti kawayan ken kasla dapan ti itik a bulong dagiti pakak, ket iti isasaplid ti angin, inalun-on ti bit-ang dagiti karasakas ken ranitrit dagiti muyong. Ket manipud iti agsumbangir, nagsasarunon dagiti nagtagisilaw a tawa, agpadaya ken agpalaud, a kunam la no sibibitin iti kasipngetan. Iti puseg ti kabalbalayan, dua a kawitan ti nagsinnungbat.  xxx Magustuanna ti alingasaw a bang-i ti taep a nayaplag iti bit-ang ken kasla nalamuyot a goma a rumukma no payatenna a maiwaris no masikkarudna, a pinagtitipkel dagiti timmangken ken nabasa a rugit ti nuang, baka, kabalio ken kalding. Manipud iti kaasitgan a balay a malabasanna, naallingagna ti maysa a lakay a mangisursuro iti apokona iti dallang. Saanna unay a maawatan ti agaon iti bibig ti lakay ngem nabukel ken nabiag ti aggapu iti ubing. Immisem ni Jorge Sanchez: di pay naisurat dayta ngem saanen a mapukaw, kinunana.

wenno daytoy a parapo manipud iti sarita a "karayo iti tanap" ni apo prescillano n. bermudez a first prize winner iti andel awards idi 2004:

Napaisem ni Ardo a nakakita iti kasla itatarabang ni Pedong iti pannakaipatugawna iti laem ti damara a dumna iti nagtimbukel a kalapaw iti nagbabaetan dagiti tallo a higante a silag iti tengnga ti purok dagiti nagdappat. Uray iti bessag a lawag dagiti kingki, agminar latta ti kinataer daytoy. Saan a mamangpang ti isem dagiti pamuskolen a bibigna. Adda apagterrem a ling-et iti pantok ti kalalainganna a katundiris nga agongna, kasta met ti nawada a muging a sagsagmuyan ti barikawwet a panguloten a buokna. Kurang la a bumtak ti barukong ti maris-gatas a kamisadentrona iti kinabayog ti barukongna. Ngem adda di mailadawan nga ila kadagiti nasingdat a mata daytoy a baro a kadua dagiti immuna a nagdappat iti Caliguian, ditoy Tanap ti Mallig.

wenno daytoy a parapo manipud iti palanca award 2000 first prize winner a sarita a "tupa" ni apo jaime m. agpalo, jr.:

Nariknam ti panagkimay ti sibitsibit nga an-anatem a gaudan iti itatakder ni Ada a nangtengngaag iti rumanisak ken lumanagto a pangen ti bumra, diwal ken barrasot iti asideg a kanigidyo. Ti dumerosas a lawag ni Apo Init a nangkorona iti Bantay Dayasdas iti laud, pinaraniagna dagiti matam ta ad-adda a timmarnaw ti kayumanggi a kudil ti balasang ket dika mauma a mangmatmat kadagiti nakaranraniag a matana ken ti wayas a kallid iti kanigid. Iti takderna a lima a kadapan ken uppat a pulgada, a binungon ti rosas a daster ti immal-o a bagina, adtoyen a kasangsangom ti dayag a nabayagen nga inar-arapaapmo. Inisemam ti naapgad a sang-aw ti danum nga ikulkuldit kenka ti puyupoy.

ken sumagmamano pay nga ehemplo a mabalin nga ipostekto ditoy. kas pammaneknek ti ibagbagak wenno taltalanggutangek a nakapimpintek ken nakabilbileg a panagdesdeskribir wenno panagfikfiksion a mapukpukaw sa metten kadagiti dadduma a mannurat nga ilokano nga agsursurat iti iloko. a pagkunaak nga addan sa ketdi "sadsadut" itan ti dadduma a mannurat nga ilokano ta manmanon a makabasaka iti kas kadakita naiparang a sampol a parparapo. ala, mabalin nga irason a paset ti moderno a panagfiksion a mangsursurot iti minimalismo iti fiksion dayta kaawan wenno kakirang ti kakasta a narrative description. ala, mabalin nga idillaw a kasla "kadaanan" sa pay la ti ammotayo no dagita kakasta a kasla "tradisional" a panagdeskribir wenno karakterisasion ti intay’ sapsapulen wenno ex-expektaren. nga addatay’ sa ketdi pay laeng iti old school nga ad-adda a nasanay iti direkta wenno explicit a napis-fisikal a panagiparang iti tao, lugar, pasamak as against iti "kabaruanan" wenno "experimentalist" nga indirect wenno implicit a panagiparang a no sadino ad-adda a sikolohikal ti characterization ket makaammo ti reader (gagangay a reader man wenno intelektual a reader) a mangawat wenno mangimano wenno mangamiris. a, ngem uray pay kadagiti makuna nga experimental a panagparnuay iti fictive narrative, dayta "old school" a direkta a panagdesdeskribir ket masansan a masarakan. dayta "old school" mabalinmo a partuaten wenno kawesan a kas "retro" ket parnuayem iti experimentom dagiti makapikapik a balbalikas a mangiladawan ken mangiparikna. para kaniak laeng, annugotek ken patiek a maysa a marka ti pudno ken naballigi a mannurat wenno fiksionista dayta kabaelan nga agabel wenno agpartuat iti nabibileg nga adjectives, ken verbs, ken adverbs, ken nouns a kas kadagita masarakan a nagbibileg ken nagsisimgat a balikas ken panagibalikas a naiyeksampol.

 

PILI KEN PANAGPILI: BALLIGI DAGITI NAISALUMINA KEN NASUDI

 
“A writer should not provide solutions but describe a situation so truthfully that the reader can no longer evade it.”  – Anton Chekhov

“Fiction is realer than real.”  – John Updike

In reality the duty of a writer—the revolutionary duty, if you like—is that of writing well.  – Gabriel Garcia Marquez

Mapadayawanak a makipagpili kadagiti kababakedan ken kapipintasan a sarita iti T. Gabriel Tugade Awards manipud kadagiti naipablaak a sarita iti Bannawag iti 2007. Maysa a naisangayan a gundaway a mapusganka a maysa a mangpili, mangadal, manganag, mangsagat, mangdesidir iti maikkan iti gunggona wenno puesto iti maysa a salip iti panagsuratan. Saanka laengen a kadkadawyan a reader ngem umagpangka a kas reader-judge, agbasa tapno mamaliiw ken mangeddeng. Adda ganasna ti agpili ngem adda latta met risgona. Amangan ket no ‘tay pilim a kunam a nasudi ket kuggangi met iti sabali. Wenno, ‘tay pili a pili, makapilit’ durgi. Saan ngamin nga agpapada ti pili ken panagpili, ti panagbasa ken panangbasa, ti tunggal maysa kadagiti kameng ti hunta ti hurado ken/wenno kadagiti dadduma nga adu nga agbasbasa nangruna ket dagiti mapagpilian a sarita ken naipablaaken iti Bannawag.

Nagtalinaedak latta ngarud kas gagangay a reader iti innak pannakipagpili. Nupay uray kas gagangayka a reader, no daytay saanka la nga agbasa tapno malinglingay wenno matignayka ngem ketdi ‘tay mangimutektek ken mamaliiwka met ket mangidasig ken mangisingayka latta kadagiti patiem a nasayaat wenno nasamay ken naballigi (kasta metten, dimo maliklikan, nasken nga agkomentoka, agdillawka, ibagam ti namkuatam no apay a kasdi ti pilim ken panagpilim, no ania dagiti ninamnamam ken dagiti nakaupayam). Saanakon a nagbatay unay kadagiti patpatiek met a teoria wenno pilosopia iti literatura. Panagriknak ngamin kadagiti nabasatayo a sarita iti Bannawag iti 2007, arigna adda amin pagpapadaanda iti man tema, balabala, estilo wenno timek ken lengguahe. Saan met a gapu ta “para-Bannawag laeng” dagitoy a sarita a saan ket a “para kontes” a sarita. Itan, saantayo koman a kunkunaen a maiduma ti sarita a nai-Bannawag wenno para-Bannawag kadagitay sarita nga iranranta ni mannurat nga isalip kadagiti pakontes iti panagsuratan. Patiek nga adu a mannurat itan nga agipatpatulod iti Bannawag ti mangputar ken mangted iti saritana a saan la a parapablaak ngem ketdi ‘tay paralaban iti salip. Ta adda ngaruden daytoy Tugade Awards. Nupay karbengan ketdi ti Bannawag ti agipablaak iti pilienna a sarita kas mayalubog iti maan-annurot a policy iti editorial. No man ketdi ta kunatayo a “pang-Bannawag” latta dagiti maipabpablaak a sarita, adda labitna a talaga a kakasta ti adu wenno adda a masursurat wenno sursuraten pay laeng ti kaaduan a mannurat nga Ilokano nga agipatpatulod iti obrana iti Bannawag.

Kangrunaan ngarud a nagbatayak a nagpili—kinapudnona daytoy ti napagnanaminganmi a hurado a nangruna a kitaenmi—ket ti kinaisangsangayan wenno nakaidumaan ti maysa a sarita. Novelty, kunada. Piliek ngarud ti patiek a naisangsangayan a sarita. No adda. Wenno no adu. Ti panagpili ket panagduktal met laeng, panagdiskubre amangan ket no addan kadagitoy a sarita ‘tay nabayagen a sapsapulen wenno dukduktalentay’ a “The Great Ilokano Fiction” a makuna. Naynay met, no di man standard operating procedure, nga iti tunggal pasalip, tunggal panaghurado, tunggal panagpili, kangrunaan a panggep ket tapno makatakuat kadagiti maipagtangsit nga obra a pakailungalongan ken pakaidur-asan ti Literatura nga Iloko. Ta dayta met ket ti raison d’être wenno namunganayanna no apay nga adda dagiti maisayangkat a pasalip: tapno mataginayon, tapno mapabaknang, tapno mapabaludbod pay ti bukodtay’ a literatura ti/iti kabukbukodantay’ a pagsasao.

Panagtakuat, panagduktal ngarud daytoy nga aramid wenno gapu. Ket tapno adda maduktalan ken adda matakuatan, ikagumaan dagitay mapusgan nga agbirok ti makadiskubre iti daytay masao a naisangsangayan nga obra. ‘Tay naidaddaduma no maidilig kadagiti siguden nga adda wenno nalpasen a nasurat ken naipablaak ken nabasan ti kaaduan. ‘Tay naisalumina wenno ketdi ‘tay kabarbaro no maipadis kadagiti naglabasen a dekada wenno siglo iti man literatura nga Iloko wenno iti Filipinas wenno iti sangalubongan a literatura.

PAGPILIAN, NAGPILIAN, NAGPILPILIAN

Disiotso a sarita ti naiyawat kadagiti hurado a pagpilianda iti lima a mapangabak:  Ni Dalusapi ni Danilo B. Antalan (Enero 1); Ti Bagyo ni Samuel G. Corpuz, Jr. (Enero 15); Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano ni Dulce Amor Mariano (Enero 22); Virus ni Neyo Mario E. Valdez (Peb. 5); Ti Balay Ni Major Sato ni Joel B. Manuel (Abril 2); Pinadis ni Giovanni Palomares (Hun. 18); Ti Ayat Ni Pari TR ni Efren A. Inocencio (Hul. 23); Manso ni Fernando B. Sanchez (Set. 10); Simmawa ni Arnold P. Jose (Set. 17); Agpapadakami Amin ni Errol L. Abrew (Set. 24); Igaaw ni Federico T. Ilac, Jr. (Okt. 8); Panniki ni Charlie P. Pinto (Okt. 15); Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela ni Claire A. Sumahit (Nob. 12); Ti Agdadait ni Aida C. Tiama (Nob. 19); Awan Ti Agmamanok a Palag ni Efren A. Inocencio (Nob. 26); Bulan-Danum ni Arnold C. Baxa (Dis. 3); Ni Mayyang iti Biagda ni Crisostomo M. Ilustre (Dis. 17); ken Saan a Maymaysa Ti Aldaw ni Errol L. Abrew (Dis. 24).

Iti bukodko a listaan, sakbay a naawatko dagiti disiotso a pagpilian, adda nailistak nga aganay a 45 a sarita a kualipikado iti salip. Ket agsipud ta nabasak metten iti Bannawag dagitoy a 45, nagaramidak pay ketdin iti bukodko a longlist, sa idi kuan, shortlist. Madakamatko laeng ditoy, nairaman iti damo a longlist ken shortlistko dagitoy a sarita: Dagiti Nakilinong iti Lubong ni Joel B. Manuel (Enero 8); Luvtxt ni Danilo B. Antalan (Peb. 12); Saretset Ti Manteka ni Evelyn T. Tejada (Peb. 19); Ama Macario ni Jake F. Ilac (Abril 30); Kabigbigaan ni Joel B. Manuel (Hun. 25); Lucia ni Federico T. Ilac, Jr. (Hul. 16); Tomtom ni Onofrecia I. Ibarra (Agosto 6); Operation Gayyem ni Joel B. Manuel (Agosto 13); Rignas ni Jake F. Ilac (Agosto 20); ken Ti Nayaw-awan ni Prodie Gar. Padios (Okt. 8). Ngem agsipud ta awanda iti 18 a naiyawat a sarita, binaliwak ngarud ti shortlistko. Kaaduan ketdi kadagiti adda iti naited a 18 a sarita ti siguden a shortlisted kaniak.

Rinanggok amin a sarita a mapagpilian. Dagiti pilik a top ten dagiti sumaganad:

1. Ti Balay ni Major Sato
2. Agpapadakami Amin
3. Ti Agdadait
4. Ni Dalusapi
5. Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela
6. Pinadis
7. Igaaw
8. Manso
9. Simmawa
10. Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano

PANAGPILI, PILI, NAPILPILI

Iti panagpilik, malaksid iti panangimano iti novelty wenno kinaisangsangayan, pinadayawak dagiti mannurat a nangipamatmat ken nangipasnek iti craft wenno kinasiglat ken kinasamayda kas fictionists ken literary artists. Wenno kadagiti mannurat a mangipaneknek iti saan nga ang-angaw nga effort ken panagpadas a mangpapintek pay kadagiti wagas ken estilo nga ammoda. Inikkak iti amang a puntos dagiti nangsangal a sibaballigi iti inkagumaan wenno pinadasda a panglakagan wenno teknik. Rebbengna laeng a magunggonaan ti labor of love dagiti naanus, napasnek, dedicated, napudno a writer-artists.

Maysa kadagiti inikkak iti importansia ket ti exposition, exploration ken treatment dagiti mannurattayo iti realidad iti piksionda. Agsipud ta amin dagiti sarita a mapagpilian ket naputar iti realistiko a wagas wenno panirigan (kas maigidiat iti fantasy wenno speculative fiction), maysa ngarud a kangrunaan a kinitak no agbatbatay wenno nabukel met la amin iti realista nga esensia, rukod ken lubong dagiti agbibiag, dagiti pasamak ken pagteng, dagiti panawen, dagiti lugar, kdp. Masapul a naibatay, ngem saan a nasisita a naibasar, iti pudno a biag ken panagbiag. Masapul a napudno ken agdepende iti kinapudno wenno realidad wenno kinakappapati. Saan ket a ‘tay di nakappapati-ngem-pudno. Saan a mabalin a gapu ta fiction kunatayon ket laenglaengentayon ti agparsua ken agpartuat kadagiti di nakapapati a karakter, pagteng ken bambanag. Ti arte, mairaman ditan ti literary arts, kuna ni Aristotle, ket imitasion ti biag, ‘tay pudno a biag. Nasken ngarud a nakapapati, lohikal, natural nga imitasion ti pamay-an ‘tay mannurat, nangnangruna no mammutar ‘suna iti disiplina ti realismo.

Masansan a ti maysa a nasidap a reader, agkuretret ti mugingna no adda masagangna iti basbasaenna a realist story a di nakapapati a pasamak, aramid, wenno situasion a di mayannatup iti realista a taray (koma) ti sarita. Wenno uray iti mabuybuya a realist a soap opera wenno pelikula, masuron ketdi pay ‘tay agbuybuya no illogical dagiti pasamak, no saan a natural ti sasawen wenno acting dagiti bida ken kontrabida, no wardiwardi ti production design (kas koma no ti time ken setting ket 1980s ket makakitaka met kadagiti moda wenno bambanag nga adda iti agdama a panawen), ta kasla lattan in-insultuen ti scriptwriter ken director ti pelikula ti bukod nga intelligence ken sensibilidad ti agbuybuya. Nasken a no agbasaka iti realista a fiction,  uray no maibagbaga a “bunga wenno partuat laeng ti nasariwawek nga imahinasion,” nasken a makombinsirnaka, mapamatinaka, maallukoynaka nga awan panagduaduam ken panagkitakit ket madlawmo laengen a pasetnakan, paseten ti bukodmo ken sapasap a biag ken realidad ken existence, ti basbasaem nga obra.

No realistiko ti suraten ket realist mode ti panangsurat, iramanko a kitaen no nakapapati ken epektibo ket makaabbukay ken makaawis met laeng ti description ken exposition ti autor kadagiti tao, lugar, pasamak ken bambanag iti sarita. Paset ti realista a fiction ti realistiko met a panagiparang ken panagiladawan ken panangilugar. Nangruna iti panangtrato iti karakter, wenno characterization. Madlawko nga addan sa sadsadut ti kaaduan a piksionista iti Iloko a mangyam-ammo a nalaing, mangiladawan ken mangi-situate kadagiti agbibiag iti saritada. Adda dagiti mabasbasak a sarita a di pay malagip met ti autor nga idescribe ti karakterna ket agpannuray lattan nga ipaduyakyakna a babai wenno lalaki daytoy (obviously, babaen no kua iti nagan wenno pangawag a manong, manang, tata, nana, uliteg, ikit, lolo, lola) wenno lakay, baket, ubing, baro, balasang ngem dina pay maikagumaan nga iladawan met, piman, ti uray langa wenno gunay ti karakter. Pagangayanna a makaammon ti reader a mangimadyin iti isipna iti langa ken kalalanga ti basbasaenna a karakter. Wenno no adda dibuho wenno ilustrasion ti maipablaak a sarita wenno nobela, daydiay lattan ti pamalatpatan ti reader iti langa wenno pamuyaan ti karakter ta sadut met nga idescribe ti autor actively wenno uray passively mainaig iti tone, mode, rhythm wenno setting ti sarita.

Kas kuna ni Jose Y. Dalisay, maysa a premiado a piksionista ken propesor iti literatura: “It isn’t enough to say that a character is ‘attractive’ or that an event was ‘memorable,’ or to talk about ‘the lost of freedom and the absence of justice’ and ‘the pernicious effects of poverty.’ The fictionist has to render these ideas in physical form, in fresh but convincing situations that will suggest or provoke reactions like ‘wonderful’ or ‘depressing’ without actually using these words.”

Nakapapati a panangitao, panangilugar, panangipagteng. Superior a panarsarita ken lengguahe. Makaallukoy ken makaaring a karakter ken manarsarita. Makatignay ken makaarit a panangiparang ken panangilamina. Talugading amin dagita ti sarita a Ti Balay Ni Major Sato. A nangkombinsir kaniak tapno iyunak iti puesto ken piliek a maysa a naisangsangayan a sarita iti 2007 wenno uray kadagiti naglabas a tawen. Ngamin ket masapul a napudno, convincing, nasken pay a maikagumaan ti autor a factual, agsipud ngarud ta agpanggep a historical daytoy a putar wenno agbatay iti pudno a pasamak iti napalabas (idi panawen ti Hapon, iti World War II). Ket natungpal dayta ti autor babaen ti nasiglat a panangpilina iti medium a pasalaysay, a pagsawenna a mismo ti karakterna, pagestoriaenna iti bukodna a panangisarita iti pakasaritaanna a pakasaritaan met ti ilina ken pakasaritaan met ti pagilianna. Dayta met ti nangruna a nangarit ken nangkarit kaniak: ti kinapudno ken kinapintek ken kinabileg ti lengguahe ti/iti sarita. Iti bukodko a pamanunotan, naisalsalumina ti kastoy nga estilo ti panangisarita iti sarita ken panangiyam-ammo ken panangidasar iti karakter nupay addada idin kakastoy a teknik a naaramat ket malagipko, maysa ti sarita met la ti autor (ti pinangabakna iti Palanca idi 2005 a Ti Galienera, Ti Ili, ken Tallo a Kronika, iti sumagmamano a pasetna). Iti panangwaya ti autor iti karakter tapno daytoyen ti makaammo (nga awan madlaw nga intervention wenno manipulasion ti autor) nga agsalaysay iti bukodna a nakasaysayud ken nakanatnatural a panagsao, idiar, nuances, expressions, ken timek, nadagup ken nairekord sadiay amin a kabukbukodan a galad ken garit, natipon aminen sadiay nakapapati a tattao, luglugar ken paspasamak. Saan la a dayta, ammo ken am-ammo unay ti autor ti karakterna, nakasiksiken ken detaliado ti deskripsion ken naratibo ket maanninaw ti komprehensibo ken ekstensibo la ketdi a research nga inwayat ti autor iti materialna. Ammo ti autor ti linawlawatna maipapan iti propesion ken mision ti maysa nga allawagi—ti maysa a maestro nga allawagi. Saan a nagpugpugto, uray iti historical background ti sarita.

Dagitoy ti nakaidumaan ken pakaidumaan daytoy a sarita ken ti gupitna kas naisangsangayan wenno kunaek a maysa a tour de force a sarita nga Iloko. Mainayonko laeng a no maipadis daytoy a sarita kadagiti dadduma a sarita a nagpadas met iti kastoy a medium wenno estilo (autobiographical babaen ti interview wenno iti surat (letter), journal wenno diary), adayo ti pangitarayan daytoy. Saanak a kombinsido, kas pagarigan, kadagitay’ sarita dita a kan’pay idi ket adda nakadadaan a surat wenno diary a masarakan ket aguddog ti sarita iti linaon daytoy a partikular a surat, ngem saan met a nakapapati ta nakadidillaw ti external a pannakibibiang ti autor iti nasao a surat. No koma ti surat ken nagsurat ket adda iti napalabas wenno iti maysa a partikular a panawen iti historical past, nasken koma a no ania ti uso idi a panagsurat, no ania ti adda idi nga estilo ti panag-construct iti balbalikas, no ania ti sursurotenda idi a grammar, spelling wenno ortograpia, wenno expressions, a, ket isu koma, a, ti en toto a mabasa iti nasao a surat wenno diary. A saan ket a ti metten agdama a moda ti panagsursurat ken sentence construction iti Iloko ti addan iti dayta a surat a supposed to be a nasurat idi angged, idi di pay uso ti sapin (karkarna, ta pati ti agdama nga annuroten ita iti umno a panagaramat iti “ti” ken “iti” ken “a” ken “nga” ket makita metten iti dayta antigo kano a surat!). Maysa pay, saan a makaanay nga agaramatka, kas pagarigan, iti daytay daan nga ortograpia ket pagbalinem a “quet” ken “quen” ti “ket” ken “ken” wenno suktam iti “c” dagiti “k” ket natalgedka metten a mangibaga a kadaanan dayta a surat, a nasurat idi panawen dagiti Kastila, Amerikano wenno Hapon. Malagidaw latta manen ti kinakappapati ti surat ken ti sapasap nga estoria ken sarita no mapagduaduaan ti kinaautentiko ken kinaantigo ti maiparang a surat-pakasaritaan. Aglallalon no saan a mangedngedan ti autor ket “isuratanna” ti karakter ket agparang a “kasla met la mannaniw wenno mannurat” ti nagsurat iti surat wenno journal ta nakasiksiken ken nakasigsigo, literary la unay metten, ti suratna ket saan a maitutop iti estado wenno edukasion wenno laingen ti maseknan a karakter nga akin-surat.

Kadagiti gagangay a maipabpablaak a sarita iti Bannawag, maysa a naidumduma ti Agpapadakami Amin. Iti man pannakaisarita ken pannarita wenno iti estilo ti pannakatrato ti maysa a timeless a moralista a tema. Adda maanninawan a kabarbaro a panglakagan wenno baro a panangestimar. Autobiograpikal ket arigna basbasaem ti biag ni Robinson Crusoe gapu iti marakronika a tun-oy wenno maranobela a tubay (maysa a kita ti bildungsroman a makuna no unnaten koma daytoy a sarita a kas nobela) ken detaliado a pannakaiparangna. Nasiglat man ti autor a nangpasiken, nangseksek ken nangiyababa iti daytoy nga atiddog a pakasaritaan ti maysa a mannipdut, saan la a kadkadawyan a mannipdut ngem maysa a master, maysa a kasla pickpocket artist ken escape artist. Manen, pagaammo unay ti autor ti karakterna ken ti bokasion daytoy. Saan nga agkarkarawa. Saan met a bastabasta ngata a panagsukisok ken panagsukimat ken panagpaliiw ti impakat ti autor tapno makarangkon iti facts maipapan iti opisio ti mannipdut, mannanakaw, swindler, estapador, mammallot, kdp. tapno maiparangna ti maysa a napudpudno a karakter. Rinangguak ngarud a maikadua daytoy a sarita iti listaak.

Ngem saan la a gapu iti kinasikenna kas convincing ken nakappapati a tale wenno estoria. Maysa met a social commentary daytoy, nakabilbileg, epektibo a naaramatna ti biag ti maysa a propesional a mannipdut tapno maiparangarangna ti kinaruker ken kinarupsa ti adda a kagimongantayo, idi man ken iti ita. Naipakita ken naipaneknek ti biag ken panagbiag ti maysa a kunatayo a managdakdakes wenno kriminal (agsipud ta krimen ti panagtakaw ken pananggundaway iti pada a tao), ket babaen kenkuana, mapasingkedantayo ti naipanurok a kinadakes ti agarup isuaminen nga adda iti gimong wenno sektor. Iti man gobierno, iti simbaan, kadagiti man nangangato ken nababa, dadakkel ken babassit, babaknang ken nakurapay. Agpapadakami met la amin, kuna ni Masiong ket babaen iti maysa a makuna nga small time wenno bassit nga ikan la a kriminal wenno agtatakaw a kas kenkuana, agbalawtayo. Ta no utoben ken awatentayo, ad-adu ken amang a nakarkaro ti aramid dagiti big time ken big fish a mannipdut ken mannibrong iti gimongtayo. Ngem ania ti mapaspasamak, nakairuamantayon ti kultura ti korupsion, awan met mamaayna ti agdildillaw, awan met ti mapabasol wenno madusa, mawayawayaan met uray ti maysa a presidente a naibalud gapu iti plunder, uso met latta ti kunniber kadagiti amin nga opisina a publiko ken pribado, manipud ngato agpababa. Ket asino laeng met no kua dagitay madmadlawtayo, dagitay matiltiliw a kasla dagitoy laeng ti managbasol wenno agtatakaw? Dagiti babassit nga agtatakaw a kas ken ni Masiong. Wenno ‘tay agtakaw iti sangasupa a bagas wenno agilibas iti sangasupot a tinapay tapno adda ipakanna iti mabisbisinan a familiana ket ikarona dayta a krimenna, malungsot iti pagbaludan. Ngem ti pakaidumaanda amin ken Masiong iti sarita, saan a naipanurok ti kinadakes ken ni Masiong: opisiona ti panagsipdut, propesionna daytoy, daytoy ti pagsapulanna tapno adda pagbiagna. Maysa met la a kumarkaramut iti biag ket survival of the fittest, and the meanest no isu, ti linteg ditoy. Ket iti udi ti sarita, adda redemption, adda panagbalbaliw. Agretiro ni Masiong. Saan met la gayam a kapada ni Masiong ti amin. Ni Masiong a mannipdut, adda konsensiana, maawatna nga agbibiag iti dakes, aklonenna ti basolna, napudno, natakneng. Saanna a kapadpada dagiti dadduma dita nga awananen panggep nga agbalbaliw ken mamalbaliw nga uray agdadata ti krimenda, awan basolko, nadalusak, nalintegak, kunkunada latta. Lugayak ti autor iti daytoy a makapnek ken makapudno nga obramaestrana.

Maikatlok ti Ti Agdadait. Naisangsangayan ti presentation ken exposition ti panagaramat ken panangiyabel iti simbolo iti sarita. Kunak a padayawak dagiti mannurat a mangipaneknek iti attempt wenno iti mastery iti craft. Mairaman ditoy dagitay’ nangibudi iti simbolo wenno nangputar iti saritada kas simbolismo. Dakkel ti kidagna kaniak daydiay nagaramat iti simbolismo, naigagara man ken saan, nga almost perfect ti panagbalabalana wenno panangigamerna iti pangngarig wenno pagarigan. Kayatna a sawen, ‘tay nakatakder, ‘tay agbalin, ‘tay pulido a panagilaga ken panagabel: nasiken ken nalmeng a no basaem dim’ pay no kua madlaw wenno masirarat agingga a maallukoyka a mangbasa manen, ken manen, tapno laeng penkem ket agpennekka a mangadal, manganag, mang-enjoy iti ibagbaga wenno iparparipiripna, iti pangiyar-ariganna. Saan a ‘tay agtutunnal, saan a ‘tay napilpilit, saan a ‘tay mekanikal wenno author-manipulated a kita ti panagisimbolo wenno panangiyarig.

Iti Ti Agdadait, very subtle ken very engaging, very smart, saan nga agrungrungarong, ti nairamen ken naibudi a simbolismo. Daytoy ti pakaidumaanna kas nasudi iti amin a kinasaitna a sarita a nagpadas a mangibinggas iti simsimbolo. Ditoy a sarita, ti agdadait a mangbukbukel iti naimeng a pagimeng manipud kadagiti retaso inna isimbolo ti self-imposed ngem utterly unselfish a role ni Ditas kas saviour wenno pigket a mangigawgawid. Ti mangdadait kadagiti nadumaduma/agduduma a retaso ti familia tapno mataginayon ti panagtitipkel, panagdedenna, panaggiginnawid, panagdedekket tapno di agsisina ket naynay latta a sibubukel ken nabara ken sangsangkamaysa ti familia. Ni Ditas ti tie that binds tapno close latta ti family ties. A tipikal met unay iti kaaduan a familia nga Ilokano wenno iti sapasap a familia a Pinoy: kapatgan pay laeng ti familia, ti naynay a kina-close koma latta no mabalbalin, ti kina-closely knitted. Makita met ditoy nga iti familia, adda latta daytay kameng nga agpaay a kasla martir kas kabinnalabag ti tradisional a kaadda met latta daytay makunkuna a black sheep. Nupay no dadduma ket sumken ken ni Ditas no apay nga ak-akmenna ti pagrebbenganna a di met maipapilit koma a rebbengenna, agturayto latta kenkuana ti inherent nga asi ken charity, ayat, naindaklan nga ayat a mangtaginayon a sibubukel ti familiada uray pay no takuptakup daytoy wenno nabukel iti retretaso, ikagumaannanto latta, kas tradisional ken uray stereotypical a martir-mannubbot, a sursiran, saraiten, daiten, pagsasaipen, pagsisilpuen dagitoy—uray pay no naynay met a pagtuoken ti tarumamis ti dagum ken rikut ti mangtugaw nga agdait, maisakripisiona amin nga anusan ken akmen uray kasukat ti dinan panangikano iti bukodna a ragsak—tapno nalagda ken naamnut ken naimeng latta ti mabukel a naimeng nga ules wenno kobrekama a sallukob, abbong, saripda, balkot.

Nasimgat ken napintek ti pannakasangal ti sarita ngem ti nakaarusanna kaniak daytoy, agkamtud iti description ken characterization. Mabalin a gapu ta nagadu la unay ti cast of characters malaksid ken Ditas, marigatan ti autor nga agtalimudok a mangilanga ken mangitagilanga ken ni Ditas kas main character ket ditay’ mamingmingan a nalaing ti maysa a babai a balo a nataengan metten. Nupay adu dagiti gundaway a nawaya koma a mai-expose isuna, nangruna iti daytay panagmaymaysana nga agdadait wenno iti eksena iti udi nga inruarna ti dinaitna a bado a pagturog nga inyur-urayna iti panagasawana koma manen. Granted, nailadawanen ti karakter ni Ditas babaen ti panagpakpakamartirna wenno iti panangdildillaw-panagpalpalagip kenkuana ni Ariston a barona. Ngem napinpintek koma pay a karakter ni Ditas no saan la a 2D (two-dimensional) ngem ketdi 3D (three-dimensional) a karakter isuna. Umanay laengen a ma-mental picturetayo isuna kas ‘tay stereotypical a martir a karakter nga am-ammotayo courtesy dagiti soap opera. Wenno kas ‘tay kunkunakon, umanay laengen a pamnuotantayo ti dibuho ti sarita iti Bannawag kas pisikal a “character reference” tapno agannineng iti lulonantayo ti Ditas iti sarita bayat ti panangbasatayo. Wen, ket daytoy pay: melodramatiko, sentimental unay ti sarita. Nagagara iti tuok, nadaripespes iti lua. Ngem agpapan pay kasta. No mapagluasitnaka daytoy a sarita, patpatalgedanna laeng ti kinasamay ken kinapudnona.

Implastarko kas maikapat ti Ni Dalusapi. Naisangsangayan kunak koma met itoy a sarita kas maysa nga animal story, ngem adda kaduana nga animal story met laeng kadagiti nai-Bannawag a sarita iti 2007, ti Ni Buriko ni Jovito F. Amorin (Abril 9). Sa adu metten ti sarita iti Iloko a kastoy, kangrunaanna, addan dagiti klasiko a sarita a Para Kiangan ni Juan B. Quimba ken ti Iti Lubong dagiti Ikan ni Firmo Estocapio. Ket gagangay kadagiti kastoy a sarita, maputar kas allegory wenno kas nasamay a satire ket ditoy a maitan-ok ti Ni Dalusapi ta sibaballigi a naibutaktak ken naiparangarangna ti biag ti maysa a bassit, mailupitlupit, maikuskupil a pinarsua a nangsaranget kadagiti pannubok ken karit ti biag ket iti udina, tumakder met a sititibker, siwawayawaya, sibaballigi iti bukodna a lubong. Daanen dayta nga idea, adun ti kasta nga estoria, makauma, mabalin a makunatayo. Agpayso. Ket no tao koma ti inaramat ti autor kas karakter, sa ket dina maiparang iti nasadia wenno nabarbaro a wagas, maipasuli la ketdi. Ngem agsipud ta maysa nga ayup, maysa a manok ti nangibagi ken nagparang, naiduma ngarud ti maekspektar a mabasa, ket nabalinan ti autor nga inyestoria manen kadatayo iti interesting ken exciting ken entertaining a panangibaskag a mara-fable dagita a tradisional nga idea wenno tema. Makapnek ti sarita nupay gagangay, nakapapati uray sumiasi iti realista nga ikub nupay agbatbatay latta iti realidad ti biag. Maitugotan ti siglat ti sirmata ken panagpalpaliiw ti autor babaen ti panangikawesna iti baro met a panangibunannag kadagiti siguden a proverbio iti biag iti popular a kultura, kas koma itoy: “No asino pay ti naari, isu pay ti dakdakkel ti bitukana.” Ken daytoy: “Matayda iti panagbutbuteng,” a mabalin nga i-relate iti famous a linia nga “ang takot ay nasa isip lamang” manipud iti Oras Na a kanta ni Coritha. Wenno ti “narigat met no kanayon lattan a kumkumiet no siplagen ti darisayen” ken ti “nabaelannan nga iningaran ti kawitan a kabutbutengna” a mabalin a kunaen nga inspirado ti kanta met laeng a Coward of the County ni Kenny Rogers (“sometimes you gotta fight when you’re a man”). Wenno daytoy pay: “Bagi dagiti babassit ti paat-atiw; bagi met dagiti dadakkel ti kantiaw.” Malaksid kadagita, maysa met nga ulidan nga initiation story ti sarita, a ti maysa a nalupoy ken basbassit a pinarsua nga ikuskuspil ken kabkabilen ti maysa a dakdakkel a pinarsua, nga iti udina, limmaban ti basbassit ket nangabak, kas iti klasiko a rivalry ti ubbing iti nalatak a Tagalog a sarita nga Impeng Negro ni Rogelio Sikat.

Ilasinko koma met ti maikalimak a sarita, ti Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela a kas naidumduma wenno manmano ti kastoy a sarita iti Iloko, kunak koma, agasem, unique a sarita ti unique nga ayat wenno rikna ken rikriknaen ti dua a senior citizens. Ngem nagkitakitak ta saanen a unique, a, ta addan immuna a kastoy a sarita ket umarngi unay no di man variation laengen ti pakasaritaan da Mam Ela ken Dok Danny. Isu ti Kilabban (Hul. 23) a sarita met laeng ti autor. No koma ta sabali ti autor ti nasao nga immun-una a sarita, akusarak ketdi koman ti autor ti Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela iti panagkopia iti idea. Ngem adda ketdi met kabarbaro ita iti daytoy a sarita ti autor nupay napatak latta ti kabukbukodanna a unique nga estilo ti panagestoria nangruna ti nakaay-ayat a wit ken humor a binggas ken pakabuklan ti sarita, kasta met ti lively ken smart a dialogues ken nasiken a naratibo. Kangrunaanna ti nakapapati a parang ken gunay dagiti karakter. Ngem manen, tagikurangek ti karakterisasion. Uray nakalawlawagen, nakaparparangen, nabnabiagen a makitam wenno mariknam iti isipmo da Baket Ela ken Lakay Danny, still, inanamaek man a maanninawan la koma physically dagitoy a dua babaen ti panangibislin ti autor iti nakapokus a description segun iti exposure, garaw wenno emosion dagiti dua babaen met la iti lente ti punto-de-vista ti tumunggal maysa. Nagpintas ket koman a tiansa a naidescribe babaen ken ni Dr. Danny ti pakabuklan ni Mam Ela, ken vice versa, idi damoda ti agkita, idi “nagkaabay da Dok Danny ken Ma’am ela, iti pangaldaw” ket nagsinnukatda iti pleasantries, ngem anian ta nadismayaak ta kuna lattan, piman, nga impinal ti autor kalpasanna: “Kasdiay ti damo a panagkitada.” An’a ngarud, kasdiay lattan, a. Kasdiay a kasdiay lattan tunggal agsarak ken agsarang dagiti dua. Ket an’a ngarud manen, pagan-anusan man lattan ti drowing ti naipablaak a sarita.

Nupay nakadidillaw a konserbatibo ken addaan moralista a garit ti sarita, maikomentok man laeng, saan a gapu ta maysaak met a lalaki ket ayunak lattan ni Lakay Danny iti sabali a rikna wenno marikriknana ken ni Mam Ela. A malaksid iti ayat, kabuyogna ti pagus ti lasag, ti aron ti sex. Ngem agpayso, natural laeng dayta rikna a naindagaan wenno seksual, derrep kunatay’ man laengen, ket saan a masualit dayta nga essem uray pay iti maysan a nataengan, uray pay no dinan kabaelan, uray man laeng iti nakem ket addanto latta dayta a rikna, dayta nga essem. Sa adu pay met ita nga elderly couples ti mangipaspasingked ken mangiparparammag pay a very active, very satisfying ti sexual lifeda a mangpabpabara ken mangpatpatibker iti ayan-ayatda. Diak met ketdi ibaga a di nakapapati ti agbalin wenno mabalin a relasion da Dok Danny ken Mam Ela a purely friendship wenno companionship, a “naun-uneg pay” ngem ‘tay platonic a relationship, nonsexual, awanan karnal a panagdenna ken panagpinnateg. Talaga la a unique daytoy ket posible nga adda met a talaga dagiti kakastoy iti pudno a biag. Ngem inanamaek lattan, agsipud ta immunan a nabasak ti Killabban ket sadiay nupay mabalin koma latta ti sex, awan metten mabalbalinan dagiti karakterna, da Carmelita ken Clemens, ket amangan ket kunak man, no adda karkarna a karnal a “mapasamak” met ita kada Ela ken Danny. Ngem awan met. Pay, a. Ta ania ti ammotayo—patriarkal no patriarkal a panagpampanunot daytoy ngem let’s be practical itoy la a saritaan—no inton agangay ket marbanto met la ti depensa ni Baket Ela ket ag-give in. Saan a problema dayta no lakay ken baketka, lalo iti literatura. Kitaentayo, da Florentino Ariza ken Fermina Daza, manon ti edadda idi kalpasan ti nasurok a kagudua ti siglo a panaguray ket kamaudiananna nagdennada met laeng tapno nanamen ken pasingkedanda ti eternal loveda—ket anian a nagindaklan nga ayat, anian nga essem, anian a rugso, anian a derrep ta umas-asuk pay laeng ti rikna ken panagrinniknada iti kama? Nasurok a 80 idin ni Florentino ket nasurok metten a 70 ni Fermina. Isuda dagiti agbibiag iti maysa a kalalatakan ken kapipintasan a nasurat a love story iti sangalubongan a literatura, ti Love in the Time of Cholera ni Gabriel Garcia Marquez.

Nakain-inaka ti subject a nagwerretan ti Pinadis, ti maikanemko a sarita. Manmano a maes-estoria ti maipapan iti incest uray iti fiction, nangruna no isettingmo iti maysa a tipikal a lugar iti Kailokuan wenno isallinmo iti familia, iti kultura nga Ilokano wenno iti sapasap a kagimongan a Pinoy. Maibilang a taboo, saan a rebbengna a mapagsasaritaan ket nasken a maikurimed wenno itanem iti tagilipat, kas natalantan met laeng iti sarita. Ngem isu la ngarud ti nakaigapuananna a putaren ti autor ti sarita ket dayawek ti autor iti daytoy a gay-at ken panggep. Daytoy met ti nakaidumaanna, para kaniak (nupay addada met idin kastoy a sarita, kas iti Ti Dalag Idiay Rangat ni Prodie Gar. Padios a nai-Bannawag idi 1998). Saan a gagangay a topiko wenno tema. Ngem nupay kasta, gagangay la ti pannakaputar ti sarita, dragging ngem in-inayad met, suspense koma ngem suspending met. Adu ti pakatalaanan tapno mataginayon koma ti excitement ti agbasa a mangammo iti enigma wenno sekreto ti sarita. Kas iti Agpapadakami Amin, kasla sinopsis ti maysa nga atiddog a tale wenno nobela daytoy. Ngem saan a kas kaseksek ken kasaranta ken kasiken. Nupay saan a nadebelop a nalaing, commendable met ti attempt ti simbolismo (ranta man ken saan ti autor) babaen ti pinadis a naiparang a kasla nagpaay a shock absorber ti ina ti manarsarita a karakter manipud iti nagpasaran daytoy a nakas-ang a kalak-aman iti ima ti bukodna nga ama. Magustuak ti naulimek a panagpaypayubyob ti baket a kasla pangyaw-awananna iti im-impenna iti lubong, ken kasla pangsarangetna iti di maapeng a saem iti kaunggan a sagsagrapenna: “baliktadenna ti pinadisna ket ti adda sindina (a murdongna) ti isakmolna… ‘imbag ta di masinit.” Ngem madlaw a saan a ranta ti autor ti agisimbosimbolo kas iti ranta ti autor ti dalag iti rangat a manglamlamut kadagiti bukodna nga annak.

No kumustaen no anian ti nagudilan ti Literatura Iloko after all these years, manipud iti panagsampagana idi 1950s, nangruna idi 1960s ken 1970s, iti 1980s sa iti 1990s agingga iti agdama ket basaentayo daytoy sarita nga Igaaw a nasurat iti 2007, nalabit agsarimadengtayo, mabalin nga adda umaplaw a balaw, mabalin pay nga adda umapay nga upay. Wen, ta kasla awan sa met nagbalbaliwan ti fiction nga Iloko, awan adda a dimmur-asanna iti man masursurat ken panagsursurat. Kasla ngamin sarita idi 1950s ti Igaaw. Old school a makuna. Ngem saan met ngarud a maibilang kadagiti vintage ken classic iti old school a panages-estoria wenno kadagiti malalaki iti henerasion dagiti mannurat idi 1950s-60s. Old school style ti pannakasuratna ngem ti time ken setting ti sarita ket iti naladladaw a mabalin a 1990s wenno mabalin pay nga iti agdama. Ta adda met nadakamat a DH iti Hong Kong ken adda agraira a foot and mouth disease dagiti dinguen—kadagitoy la dagita a penomenon (nadakamat pay ti Tylenol ket saan met a nalatak a matomtomar dayta nga agas iti Filipinas, lalo iti aw-away, iti la U.S.; Advil, a, kada Medicol kada Biogesic, wenno no kayatmo ti nadadaan ket Cortal kunam wenno ‘di Novaldine; wenno no pang-ubing, a, ket Aspilet; wenno ‘tay kad’ la kadin generic a paracetamol wenno ibufrupen). Kayatna ngata nga ipasimudaag a ti Cabirabidan ket maysa nga ehemplo ti maysa nga away a “napag-iwanan na ng panahon” a kunada iti Tagalog? Maysa pay, kasla kankanayon a clueless dagiti taga-Cabirabidan no maipapan iti panawen (weather) ta kasla dida mairuruam iti idadateng ti igaaw ken matutudo ket pagparikutanda la unay ti panagtalonda a mangsibsiblok laengen piman iti panagtudona koma. Unpredictable ngata a talaga ti weather sadiay (narigat kano a padtuan)? Di ngata epekto ti naynay nga el niño wenno daytoy global warming iti agdama? Awan la ngata, aya, ti agdengdengngeg wenno agbuybuya iti damdamag, nangruna iti weather forecast, iti radio wenno tv? Imposible no awan la metten ti uray la debateria a transistor radio iti Cabirabidan ket adda metten dagiti “adda abrodna” idiay (ba’amon ti pagiwarnak wenno Bannawag, baka di dumanon). Ngem agpapan pay, uray awan ti PAGASA a pakaammuan iti kasasaad ti panawen, awan la ngatan dagitay lallakay wenno babbaket a makapadto wenno makarikna wenno makailasin iti tikag wenno nepnep? Wenno balakadan koma ida dagiti agricultural technician a mangbisbisita met iti away? Adu a saludsodko maipapan iti kinakappapati dagiti pagteng iti sarita. Ngem inranggok latta iti maikapito daytoy a sarita, a, ta addada met nagustuak, kas koma iti nalinlinay ken napintek a naratibo ken lengguahe ken ti makapnek, namaris a description (exaggerated laeng no dadduma). Kadawyan a kalidad daytoy dagiti ‘50s ken ‘60s a sarita, nangruna no sarita iti away wenno maipapan iti mannalon. Kas pagarigan daytoy a panagbambanat: “Pamrayanna a gettegetteben kadagiti pamarangna ti ginarnutna a sabong ti barsanga. Pagsinsinnublatenna nga ipigad ti maysa kadagiti dapanna iti gurongna tapno maregreg dagiti kimmalay-at a kuton.” Amang a nagsayaat ket koman no naibagay daytoy a nasalun-at a panagiladladawan iti pannakabalabala ti sarita.

Maikawalok ti Manso. Makapnek a talaga ti naratibona, natanang ken pulido ti pannakaibaskag ti description, awanen sapulem; uray ti lengguahe, superior. Nagsayaat pay ketdin ta adda nasurat maipapan iti mapukpukaw san a cultural icon iti Kailokuan ken dadduma pay a lugar, ti kalesa ken kutsero (no iti Vigan wenno Laoag, kaaduanna met a “pangturista” laengen dagiti kalesa sadiay) ken kasta payen ti aramid a panagmanso. Ket dayawek man ti siglat ti autor a mangparsua ken mangbiag iti karakter ti maysa a mumamanso ken mangalkalesa. Am-ammona ti karakter, kabisadona amin pati ramit ken gamigam ni Lolo Masong. Ngem no apay a maikawalok la daytoy a sarita, gapu iti pannakaupayko iti pannakaaramat ti simbolo a makitak a talaga nga isu ti nakabuklan ken pakabuklan ti estoria: ti panagmanso iti kabalio a maipako iti kalesa kas maiyarig iti panangtubay ken panangbinor ti nagannak iti anak. Paulo pay laeng, naibuknayen ti panggepna. Nangruna la ngaruden no agsao ni Lolo Masong, isu a mismo ti mangibukbuksil, saanen a ripiripen pay, a nasken ti panangmanso iti man ayup wenno tao wenno uray makina “tapno agnakem ken masursuruan.” Santo met lalo nga iburandis ni Lola Ingga: “Kas iti inaramidmo iti buridekmo? Pinagbalinmo nga ayup iti nalabes a panangmansom.” Santo manen sungbatan ni Lolo Masong ket lalon a maidispley ‘tay piman a “simbolo:” “‘Wan dumana itoy kastanio a dina kayat ti masursuruan ti punieta.” Ket tapno ma-justify dagitoy a panagmanso, a pisikal ken sikolohikal, siempre, iti udi, nasken a maiparang nga umno ni Lolo Masong (pettat lattan nga agadda ni nagtalaw a Manuel, a maysan nga opisial iti buyot, kalpasan ti pito a tawen nga awan kano a pulos ti ammoda no ayanna wenno anian ti kasasaadna): namansona gayam a nalaing ni Manuel. Minanso pay met gayam a mismo ni Manuel ti bagbagina babaen ti bukodna a panglakagan. Namanso met a mismo pay ni Lolo Masong iti pannaka-realize ti lakay a saan la a maymaysa ti wagas ti panagmanso—saan la parakalesa ngem parapalumba pay (karkarna, di ngata rebbengna a pagaammo ti lakay, kas maestro a mumamanso?). Ken ultimately, namanso met ni ubing a Noel  babaen ti pannakabuya ken pannakariknana iti proseso ti manso nupay saan a literal a namanso, ngem na-initiate ketdi (maysa met nga initiation story daytoy) ket nasugatan pay iti pannakadesgrasiada iti kalesa ket naammuanna nga actually, maysa a pagmansuan ti biag.

Old school met laeng ti Simmawa kas iti Igaaw. Tipikal a buya iti away, tipikal a biag ti mannalon ket namaris ken napanayag met ti panangiladawan ken panangipabuya ti autor. Pinilik a maikasiam. Gagangay a sarita ket adun ti kakastoy a masarakan: ‘tay tradisional a lakay, ‘tay tradisional a patriarka a kas ken ni Apo Tacio a maiparang a maseknan ken masikoran iti pannakasalimetmet ken pannakatagiben ti mapanawanna a patawid, kangrunaan ti daga a nagrigrigatanna ken dagiti pupuonda. Ket siempre, adda met dagiti protégé, dagiti agtawid a kas kada Emmanuel, ken ti tradisional nga agdama nga ubing iti kaputotan a kas ken ni Milis a pakaiyawatan ti tawid tapno isu ti mangituloy ken mangsaluad itoy. Magustuak ketdi ti pannakaaramat ti simmawa kas ar-arak iti sarita (diak makita a kas simbolo no di kas arkos wenno object ti local color). Daytayto pay laeng kano ammona ti agsida iti simmawa (a babai) ti kayat ken sapulen ni Emmanuel. Ken sublianna. Saan latta ngarud a panawan wenno mapanawan ni Emmanuel ti Bacsil gapu kadagiti simmawa ditoy, uray pay makapan iti Hawaii.

Ti Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano ti maikasangapulo iti listaak. Naray-awak a nangbasa itoy a nakaay-ayat a love story a sabali a version wenno revision ti nalatak nga Arguilla classic a How My Brother Leon Brought Home a Wife. Saluduak ti siglat ti autor (a mabalin nga agdadamo, ta ita la a mabasak sa ti bylinena iti Bannawag) a nangsangal iti maysa a sarita iti ayat a ‘tay napaspas a nairteng ken sierto ti tempona no iti musika koma a no salaen koma ket kasla tango. Saan ket a kasla ‘tay sweet wenno pa-sweet wenno pa-tweetums. Fast-paced, exciting dagiti pasamak, saan a dragging, saan a nabuntog, paggagarennaka. Ngem no apay a naarus ket gapu iti kinagagangayna a love story a saan a kas ka-unique ken kaadalem ti kas iti love story da Dok Danny ken Mam Ela. Sa ket naipaabay iti obramaestra ni Manuel Arguilla, balabala ken aminen agraman pay panagpapaulo, ket ‘su, awanen ‘tay puntosna koma kaniak iti kinaisangsangayan.

PINILI, NAPILI

Idi madagup dagiti puntos dagiti hurado, dagitoyen dagiti nangabak a lima a sarita: umuna: Ti Balay ni Major Sato; maikadua: Agpapadakami Amin; maikatlo: Ti Agdadait; maikapat: Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela; ken maikalima: Ni Dalusapi.

Nagtalinaed iti puestoda dagiti umuna a tallo a sarita a pilik. Ti maikapatko, nagbalin a maikalima. Ti met maikalimak, nagbalin a maikapat. Nagsinnukatda iti puesto dagiti maudi a dua. Ngem nangabak ketdi amin dagiti bukodko a pili a mapangabak.

Kabayatanna, lima laeng ti mapili a mangabak ken maikkan iti gunggona kas sagudayen ti pagannurotan ti salip. Ngem natinongmi a hurado a naisangsangayan dagiti sarita a Pinadis ken Manso ta nagtabla dagitoy iti suma total a puntos ket agpadada a nagpuesto iti maikanem. Insingasingmi ngarud iti esponsor, ket napatgan met, a maikkan koma dagitoy dua a sarita iti espesial nga award ken mairaman kas opisial a nangabak iti Tugade Awards 2007.

PANANGGUPGOP

Pudno, saan a kalakala ti agpili iti maysa a salip iti panagsuratan. Saan nga asi-asi nangruna no malaksid a nasken nga adda mangabak, nasken met nga adda maabak. Ken adda mapadayawan kas kaadda met ti madillaw wenno makomentuan nupay maidayaw ketdi amin ti anep ken pasnek latta dagiti mannurat nga Ilokano nga agipapablaak iti gapuananda iti Bannawag. Kangrunaan ti amin, ti kaskenan a mapadayawan ket ti regget ken ti agtultuloy a determinasion ti tunggal mannurat nga Ilokano nga agsurat ken agtultuloy nga agsurat. Ken agpaipablaak iti Bannawag.

Saan koma a pakaupayan dagiti saan a napagasatan iti 2007 ti di pannakapili wenno pannakaikonsidera dagiti saritada. Kinapudnona, naikonsidera amin, nabasa ken naadal ken naarisit amin a kualipikado a sarita. Maysa, dayta immuna a pannakaipablaaknan iti Bannawag, ti pannakai-Bannawagna, dakkelen a pakaidayawan ken pakaisangayan ti maysa a sarita. Nai-Bannawag agsipud ta maikari a maipablaak ken mabasa ti kaaduan.

Agputar latta koma ngarud dagiti mannurat nga Ilokano ket agipatulodda latta iti Bannawag, saan a gapu ta para-Bannawag laeng ngem ketdi gapu ta daytoy a sarita ket maysa a winner para iti maseknan a mannurat, iti man pablaakan wenno pasalip. Agipablaak ken makisalip latta koma dagiti mannurat ket dida samiren ti ania man a pagamkanda nga inget ti editorial wenno ti kinamanagpilpili dagiti aghurado. Ikagumaananda koma latta pay ti agputar kadagiti naidumduma a sarita, padasenda koma latta ti agduktal ken ageksperimento ket igaedda latta koma ti mangpatadem iti plumada. Agsuratda latta koma ket saysayaatenda latta koma ti panagsuratda ken pimpintasenda latta koma ti suratenda saan a nasisita a gapu iti panagipablaak ken pannakilaban iti pasalip (nupay di mainsasaan a dakkel a paratignay ken karit daytoy iti kabaelan ken responsibilidad ti maysa a mannurat), ngem ketdi tapno adda latta pakatalgedan ken pakasingkedan a sitatalinaed, agtultuloy, sibibiag latta ket ad-adda pay a mapatibker ken maparangrang ti bukodtayo a literatura.

 

01.

madama a subsubaybayak ita iti tv ken radio ti panangibutbutaktak iti senado ni engr. jun lozada iti ammona maipapan iti maulit-ulit a mawarwarwar a maatap a kinukunniber nga aramid nga nbn-zte deal. awan met unay ti baro a revelasion ni lozada. makitak nga "adu ti ammo" ni lozada. ta apay a "pinagbakasionda" pay idiay hong kong. sa idi sumangpet iti naia ket "kinidnap" dagiti polis. ken kas nagamkanna kano, posible nga isalbeydsda koman idiay cavite ala-dacer (aniat’ reaksion ngata ni lacson idi nadakamat ni lozada ti dacer? ni pinky lacson ti maysa a kangrunaan a maatap a nangpalikida idi ken ni bobby dacer ken ti driver daytoy). hmmm. kunak la ketdin no adda dakkel ken napigsa a bomba a pabettaken ita ni lozada. ngem dina met ibaga. ad-adu pay siguro ti ammona ngem mabuteng laeng latta nga agikanta ita. awan pay met ti direkta nga imbagana a da mike arroyo a talaga ti akin-aramid wenno ti utek ti amin. mas lalo nga awan ti nadakamat maipapan ken ni gloria arroyo no adda pannakailamikamna. kunak la ketdin no kas idi simmina ken nagkanta ni chavit ket direkta nga intudona idi ni erap. kunak la ketdin no daytoyen ‘tay tagiuray unay dagiti oposision a gundaway tapno mapadisidan iti malakaniang ni gloria arroyo. pirmi koma itan a ragragsak ni napadisi met nga espiker joe de venecia. awan pay met. kitaentay, a. ngem sapay ta di agbuteng daytoy lozada ket ala, ibagana ketdi latta koman amin nga ammo yantangay addaytan a rimmuar ken nagsao. uray daytoy putot ni jdv, bassit laeng met pay ti naibagana. panagkunak, adu pay ti ammona ngem dina ibagbaga ta kas iparparipirip ni lozada iti testimoniana ita iti senado, ad-adu kano ti ammo ni joey de venecia.

02.

no maminsan, nakaam-amak met daytoy senado no kua ta addaan pannakabalin a mangpaaresto wenno mangwanted iti kursunadana a tattao nga imbestigaen ken piliten nga agibutaktak. ti makadakes ta ibilangda lattan a kasla common a kriminal ‘diay tao nga anupenda a piliten a pagsaoen wenno imbestigaen. daydiay umay mangtiliw a senate sergeant-at-arms ket talaga nga adu ti kakaduana nga armado iti atitiddog nga armas. sarhento-de-armas a talaga. ’sinno met ti di mabuteng ken aglemmeng no kasta. santo pay la saan la a senado ti mangwanted kenka no di pay ket dagitay polis a mismo nga umay mangkidnap ken mabalin a mangipalnaaw kenka.

03.

adda a talaga nagsayaatan/pagsayaatanna daytoy narugiak nga inaldaw a panagikur-it iti long hand iti record book. napintas a talaga nga exercise. mental exercise. ehersisio ti agsasadut ken aglaladut a creative writing endeavor/effortko. ken ti nakamaymayat ita, adda naikur-itkon a sumagmamano a vignettes wenno fragments ti mabalin a mabukelto a sarita. addan dua a mabukbukel a sarita. makaparagsak daytoy para kaniak ta for years awan a pulos ti productionko iti fiction departmentko. sumagmamano la a daniw ti maputputar ken maipapabpablaakko. itan addan sa agbalinen a dua a sarita iti awan pay makabulan a panagikurkur-itko. ken maysa a pakaragsakak, maysa a sarita a marugrugian ket idasigko kas speculative fiction. ta simmiasi iti realismo. ngem saan met a fantasy daytoy. saan met a science fiction. estilo ni kafka. wen, impluensiado ken inspirado a talaga ti obra ni franz kafka daytoy bukbuklek a sarita, nangruna iti kafka classic a the metamorphosis. ken inspirado pay dagiti obra ni haruki murakami. inspirado met ngamin ni murakami ken ni kafka. no maitultuloy ken mapalpaskonto daytoy a sarita, padasekto a paipablaak iti bannawag no aniat’ makunada. manmano no di man awan ti mabasbasak nga spec fic iti iloko. no adda man ket pure a fantasy wenno science fiction. awan ti kasla nainkafkaan a sikolohikal ken post-modern. bareng mayatto, a, daytoy a saritak ket bareng maikarinto a maawagan wenno madasig kas spec fic met.

04.

daydiay resulta ti tugade awards 2007, kadagiti agsalsaludsod, urayentayo laengen, apo, ti maipablaak iti bannawag a pakaammo. ket inton maipablaaken ti ofisial a resulta, addanto mabasayo, apo, a palpaliiw maipapan iti salip a mabalin a maiposte iti dadapilan.com wenno ditoy mannurat.com.

05.

libro manen. adda sumagmamano a nagatangko a wagwag a libro: the hunt for red october ni tom clancy, 50 great american short stories nga inurnong/inedit ni milton crane, collected short stories volume 4 ni w. somerset maugham, ken the new doveglion book of philippine poetry nga inurnong/inedit ni jose garcia villa. sumagdudua a recipe books manipud iti nbs: the little adobo book ni gene gonzales ken the adobo book: traditional & jazzed-up recipes da reynaldo gamboa alejandro ken nancy reyes-lumen. kabayatanna, sumagmamano a libro nga either ul-ulitek a basbasaen wenno pangted a padpadasek a leppasen: the blind assassin ni margaret atwood, dubliners ni james joyce, the stories of eva luna ni isabel allende, the duel and other stories ni anton chekhov, the autumn of the patriarch ni gabriel garcia marquez, sa mga kuko ng liwanag ni edgardo m. reyes, the pearl ni john steinbeck, the bell jar ni sylvia plath.

sigurado, kaaduan kadagiti mannurat ita iti filipinas ken uray ngata dagiti addat’ abroad (a pinoy writers) ket makumikomda la unayen nga agisagsagana wenno mangpappapintasen kadagiti ilabanda kadagiti agdama a pasalip iti panagsuratan. iti man palanca, iti pasalip ti u.p., ncca, wenno kadagiti adu met a pasalip ita iti iloko. adda ngamin dagitay salip nga agdeadline iti agtapos daytoy a bulan.

kayatko koma met nga iraman ti bagik kadagita a makumikom a pinarsua. diak la ammo no adda maikamakamko, a.

kabayatanna pay, gapu ta addan sumagmamano a salip a naiserran wenno nadanonen ti ngudona ket kayatna a sawen ngarud a madaman a pilpilien ngata dagiti napusgan a hurado dagiti mangabak (ken maabak) a sinuratan. wenno adda pay ket ngata labitna a nalpasdan a napili dagiti winners. baka addan resultana a maammuan iti mabiit.

wen, adda ammok a maysa a pasalip, major a salip daytoy iti iloko, a nalpasen a napili ken naammuan dagiti winners. diak pay ibagbaga no apay nga ibagbagak ita daytoy. ngem kayatko la a rubroban ti gagar dagiti mannurat nga ilokano.

ket siguro, mabalin met ngatan no mangyarasaasak lang iti sumagmamano a hint. nupay diak mabalin nga ibaga ta siempre, intay’ lattan urayen ti ofisial a pakaammo manipud iti esponsor ti salip. patiek a mabiiten a maipakaammo daytoy.

ania a hint? adtoy: adda 7, wen, pito, a nangabak. adda taga-la union, adda taga-ilocos sur, taga-ciudad ti baguio, taga-pangasinan, taga-ilocos norte, adda pay taga-metro manila. sorry, awan ti taga-cagayan, vizcaya, isabela wenno quirino. agkapuykapuydan san dagiti kalugarak iti tanap. a pakairamanak metten, a, uwaaah!

kusto daytan a mapagpampanunotan. bisitaenyo ti dadapilan.com amangan ket ta adda di makatutor sadiay ket agibunannag iti ad-adu a clue.

kabayatanna pay, itoy a 2008, maysa kadagiti impramis wenno inkaritko iti bagik a sanguek man met ti agsurat. ‘tay kaaduek man met ti agsurat ita. adu a daniw, adu a sarita. kangrunaanna, ‘tay adda met koma adu a malpaskon. kangkangrunaanna pay, adda met koma mayaduk a masuraten a paset wenno paspaset ti novela.

isut’ gapuna ita a napanak man laengen gimmatang iti pagsuratak. no agsuratak kunak, talaga nga agsuratak iti longhand using bolpen ken papel. awan ti computer pay lang. sakonto la yakaren iti computer no idalusko siguron, a. isu a gimmatangak iti daytay record book. saan ketdi a ‘tay dadakkel. ‘tay bassit lang a kasla ka-size ti regular nga spiral notebook (spiral nga? ‘tay adda springna kano, kunada). `tay 500 pages/leaves ti innalak. ket addayta, manipud idi enero 11, rinugiakon ti agikur-it iti uray ania la ditan a mapanunotko, malagipko, matagtagainepko, makitak, masiripko, mariknak, maangotko, maramanak, maaprosak ken aminen ditan. panggepko ti agisurat ditoy iti character sketches, abbaba wenno atiddog a paragraphs. kayatko a masteren ti characterization, ti description, ti narrative. ken adu a random fictive thoughts, ti la adda a dialogues ken dialoguing ti uray sinno ditan a karakter iti uray no dinno ditan a lugar iti uray no dinno ditan a panawen.

patiek a dakkel ti maitulongna kaniak daytoy. no makaaduakon, no daytay dandani wenno inton maungpotkon daytoy lima gasut a binulong, amangan ket no daytanto la agpiduten kadagiti parapo wenno narativo ditoy ket makabukelakton iti/kadagiti sarita. wenno uray novela no isu.

adtoy ti sampol a naikur-itko, ti entryk idi enero 14:

kasla arimukamok, daytoy a panagtangep, iwarakiwak ken iyaprosna ti naanat a bisibis kas naanem-em a paniram-os iti panagsinnabat ti sipnget ken lawag, ti bara ken lamiis, a pakaabakan nga in-inut ken siiinayad ti lawag nga agpuspusasaw a maib-ibus ken marunrunot, idinto a ti sagabasab sibabannayat a maikankanaw iti sumsumriam a damo a pannakaisawang ti pumalpallais a saligemgem.

over sa met unay. kasla metten agdandaniw, di kadi?

daytoy pay, enero 18 entry:

pinaltingna ti murdong ti durik. sinikilsikilnak iti babassit a tugkik ti kullayaw a mamagarigenggen iti amin a kaunggak, iti barukongko, iti rusokko, iti amin a lalaemko, iti luy-ongko. babassit a sidol ti sikaw a mamipikel kadagiti pungto ti amin a ramay ti imak ken sakak. kuy-osenna amin a sentido. puntingenna amin nga agar-aripapa a rikna. siluannaka a kas i’tay billit a tagikukuaen a rabsuten ti nagbatayanna a taay. singgapongennaka nga isuamin ken amin-amin kas i’tay mariput a nagadu a billittuleng a masalikapan iti nagaponanda a katanubongan wenno kabikalan wenno kaleddaan.

diak ammo no mayat dagita. ngem adda pay pannakaatur ken pannakakayasnanto no mabalinkonto nga usaren nga ibinggas kadagiti suratekto a fiksion.

sapay la koma ta saan la nga agbanag a literary masturbation wenno bin-ig a la wordplay daytoy a gannuat ket maaramatkonto a talaga dagitoy ti la adda a maikurkur-it.

pasensian ta bin-ig met lattan a liblibro ti sarsaritaek ditoy. pramis, next time nga agpanablaagak, sabalinton ti topiko.

newly acquired la ngamin dagitoy a libro ita. nasangpetak, manipud iti ababa a bakasion iti pascua, daytoy regalo ni kabsat a ferdie abuan ti san fernando, la union. naideliver iti pagtaenganmi babaen ti courier service. linuktak a dagus, agsipud ta diak namnamaen daytoy. hm, diak ketdi namnamaen nga adda mangted iti gift a libro. kaaduanna a siak laeng met a mismo ti mangregregalo iti bagbagik iti libro. ket, lo and behold, naangotko la unay ti distinct nga angot ti kabarbaro a libro iti maluktak ti selopin ti 2go. wen, brand new books la ketdi dagitoy, kas ipaduyakyak ti naiduma a sayamusom a masay-up no ukagem ‘tay kaggatang a paperback, nainlangitan a pay-ud, kasla bang-i ti pinakbet wenno banglo ti nayadi a bugguong! is dagitoy "lost city" ni clive cussler, "u.s.s. seawolf" ni patrick robinson, ken daytoy "the best american short stories 2007" a pinili ken inedit ni stephen king. appow, inugmokak a dagus daytoy naval thriller ni robinson! mailiwak metten nga agbasa iti military fiction. nabayagen sipud daydi naudi a nabasak a novela ni tom clancy ("clear and present danger" daydiay; diak pay nabasa ketdi ti naval blockbuster ni clancy a "the hunt for red october" piman). agyamanak unay-unay, tenkio iti adu, apo ferdie!

 

 kabarbaro met a novela ni apong frankie sionil jose daytoy "sherds" ken dagitay bienvenido santos classics dagitoy collections ti sarita a "you lovely people" ken "brother my brother." (naulitko a nagatang daytoy "brother my brother" adda gayamen naalak a kastoy idi).

ala, ket adda manen nainayon a pakarikutak a leppasen a basaen!

happy new year! 

adda pay gayam. ken adu pay. diak nairaman ida. liblibro pay latta, a. ket dagitay sumagmamano a "filipiniana" a kunkunada. wenno kunkuna ti national bookstore. ta "filipiniana" kunana iti section ti books a yan ti eskaparate dagiti libro nga authored by filipinos. wenno "philippine literature" section, kunana pay. ta elsewhere kadagiti sections, nangruna iti banda dagiti textbook, adu pay met ti books nga authored, wenno edited, ken published by filipinos (nupay adda met, siempre, manmano a libro wenno obra, a sinurat ti pinoy, nga adda kadagiti US- wenno UK-published books, kas koma iti "gangster of love" ni jessica hagedorn wenno ti "umbrella country" ni bino realuyo). dagitoy adda ditoy nga urnongko, kaaduanna ket ginatangko iti "filipiniana" wenno "philippine literature" section ti nbs.

daytay sa ket latest a "bestseller" ni misterioso (ta di ammo no sinno a talaga ’suna, kunada nga isu met la kano ni charlson ong; kunada pay nga isun sa kano ni paolo manalo) a bob ong daytoy "macarthur." diak pay masango a rugian; pinalabsak ngem naupayak ta impagarupko no kas kadagiti immuna ti estilo wenno kargana (a humor wenno satire) ngem saan (sa) met (unay) piman. hmm, makitak ket ag-attemp ita ni bob ong nga agserioso nga agnovela, literarily ken/wenno literally. ngem panagkunak, saan unay a naballigi ni ong itoy nga attemptna ket nasaysayaat laengen no agsurat iti kas iti "a b n k k b s n p l ako?!," "bakit baliktad magbasa ng libro ang mga pilipino" wenno iti "stainless longganisa."

maayatanak kadaytoy recipe book a "pulutan: from the soldier’s kitchen" dagiti agdama a detenido a "magdalo rebels" a da navy ensigns elmer cruz ken emerson rosales. natural, kas naayat met a mannangan ken no maminsan, managluto kadagiti simple ngem rock nga ilokano a makmakan, maysa daytoy a libro a must-have iti koleksionko iti recipe/food books. iti libro da cruz ken rosales, basbasaem pay la dagiti putahe, mabsogkan. wenno mawawankan ket kayatmo a padasem a lutuen ta ibulonmo man ketdi iti agyelyelo a san miguel beer a pilsen wenno light! pagsayaatanna, agpada nga ilokano dagitoy dua a "rebelde" ket adu ti authentic a luto nga ilokano a resipeda iti libro.

"containing more than 20,000 words" kano daytoy "english-tagalog ilocano vocabulary" ti di am-ammo nga autor wenno editor wenno nangurnong (awan ti nailanad a nagan ti autor. ti laeng nangipablaak: amos books, inc.) a nagaramat iti kadaanan wenno naibasar-iti-español nga ortografia ti iloko. ngem nabaknang met ken nauneg dagiti patarus ken balikas. nupay kasta, iti panangpalabasko iti "vocabulary" wenno dictionary, adda sumagmamano a kasla sagursor a nadalapusko. kas koma iti "ZEBRA, n. — kabayo na guhitan ang balat — caballo a nayurit ti labangna." apay a di koma lattan "caballo a burikan" wenno "garitan a caballo?" hell, apay di koma ketdi lattan "zebra" tapno saankan nga agpakarigat a mangpanunot no ania ti naganna (iti tagalog wenno iloko) daytoy a pinarsua a dim’ ammo no puraw a nabiag a garitan iti nangisit wenno amangan met ketdi no nangisit a nabiag a garitan iti puraw? apay ket no "tiger" ket "tigre" kunam met latta a saan ket a "burikan wenno labang a nagdakkelan a narungsot a pusa?"

adtoyda pay: "ALOUD, adv. — malakas — napigsa a timec wenno ania man a mangted iti mangngeg" (apay a di lattan napigsa?); "BARRICADE, n. — tanggulan, hadlang — naisambot a linged ken saripda cadagiti cabusor" (apay a di lattan saripda, sagiped, balangan, serra, alad wenno sarikedked? wenno apay di koma lattan barikada?). ken adu pay. ngem ala, notwithstanding, nasayaat unay ta adda manen nainayon a maysa pay a dictionary nga addaan iloko. bareng laeng no maituloy ken mairuarto dagiti dadduma pay a projecto a kas itoy ket daytayton kapkapnekan wenno talaga a comprehensivo ti adda a mairuar ken maaramat.

kabayatanna, dagiti dadduma a libro, pangted pay latta, kas koma kadagitoy poetry collections a "halugaygay sa dalampasigan" ni raul funilas, "decimal places: poems" ni ricky de ungria, "maaari: mga bago at piling tula" ni allan popa, ken "liyab sa alaala" ni roberto t. añonuevo. sa daytoy "apokripos" ni jerry gracio (magustuak ti treatmentna iti pammati ken relihion, satirikal a humorous). kaaduan kadagitoy ti nabayagen a nagatang ngem diak makompleto a basaen amin a linaonda. ken adda sabali nga ugalik no kua no poetry book ti basaek: saan a diretso a from page 1 agingga a malpas ti panagbasak kadagiti daniw according iti table of contents. saan. random ketdi ti panagbasak kadagiti makursunadaak a daniw iti koleksion. uray no kua iti antolohia wenno koleksion ti sarita a kas koma iti daytoy "pangangaluluwa at iba pang kuwento" ni jimmuel c. naval ken daytoy "bathaluman at ibang kuwento" ni domingo g. landicho. no kua, un-unaek a basaen dagiti pagarupek a napimpintas wenno kapintasan a daniw wenno sarita iti koleksion. sa into no awanen ti makuna(k) a napintas, an-anusakton a basaen dagiti natda a daniw wenno sarita, nga isunto metten ti pannakaileppasko iti libro. natural, kas met laeng no kua iti casette tape wenno cd wenno album ti maysa a kaykayatmo a kumakanta, mostly ket maymaysa pay ketdi wenno dudua wenno taltallo ti napintas wenno tagipintasem unay kadagiti kanta iti intero a koleksion wenno album (malaksid ngatan no koleksion a "selection" wenno "the very best" wenno "the best hits"). ngem adda ketdi met dagiti antolohia a kunaek a napintas amin wenno tinagipintasko amin dagiti naurnong sadiay. malagipko ita ti "bilanggo at iba pang kuwento" a koleksion dagiti sarita ti pimmusayen a tagalog a fiksionista a ni wilfredo p. virtusio (a ti nasao a libro, personal pay nga inorderko a mismo manipud iti autor idi: naiwaragawag ngamin iti liwayway magasin ti availability ti libro ket mabalin ti agorder/gumatang iti kopia manipud iti autor. nagorderak/nagbayadak thru postal money order ket impatulod met daydi apo virtusio ti kopiak babaen met la iti koreo, with matching dedication pay. ken ti nakapatpateg la unay idi, nakisinnukatak iti sumagmamano a surat [read: naki-penpal] ken ni apo virtusio, impalubosna a suratak ken suratannak ket sungbatanna ti sumagmamano nga unton ken kuriosidadko mainaig iti panagsuratan kadagidi a panawen) ken ti "sa aking panahon: 13 piling akda" ni edgardo reyes. nagustuak amin a sarita a laon dagitoy nga antolohia. napintasda amin, para kaniak. ngem ultimately, siempre, ti foremost a short story collection a pirmi a nagustuak ken magusgustuak ket maysa nga iloko anthology, awan sabali no saan a ti "bituen ti rosales" ni apo juan s.p. hidalgo, jr.

kaaduanna ti immunan a nabasak iti kolumna iti philippine star dagiti salaysay ni jose y. dalisay nga inurnongna itoy "the knowing is in the writing: notes on the practice of fiction." kinapudnona, insaveko pay ti dadduma idi manipud iti online version ti star. adu ti maammuan ken masuro itoy a kasla manual iti panagfiksion ni butch dalisay. adu dagiti bukodna a "palimed" iti panagsurat ken panagsuratan ti maammuan ditoy. particularly kaniak, dagiti paset a "thickening the plot" ken "description in fiction" adu ti maitulong ken maipalagipna nangruna siguro kadagiti agdadamo nga agsurat wenno kas kadatao a feeling-agdadamo latta a mannurat. iti bukodko a panagpaliiw, kadagiti adu a nabasakon ken mabasbasak pay laeng a gapuanan ti kaaduan a mannurat nga ilokano nga agsursurat iti iloko, kangrunaan a pagkapsutan daytoy maipapan iti plot wenno plotting ken daytoy napintek ken nasayud ken nabileg a panangiladawan iti karakter, lugar, situasion, aksion, nakem, panawen kdpy iti sarita wenno novela. adu ti mabasbasak a sarita nga iloko (kaaduan ket "prize winner" wenno "award winner" pay, a, piman) a di pay malagip met ti autor nga i-describe ti karakterna (karakterisasion, nakkong, karakterisasion). agpannuray lattan nga ibagana a babai wenno lalaki daytoy (babaen no kua iti nagan wenno pangawag a manong, manang, tata, nana, uliteg, ikit, lolo, lola) wenno lakay, baket, ubing, baro, balasang ngem dina pay maikagumaan nga iladawan ti uray langa wenno gunay ti karakter ket makaammon ti reader a mangimadyin iti isipna iti langa ken kalalanga ti basbasaenna a karakter. wenno no adda dibuho wenno ilustrasion ti sarita wenno novela, daydiay lattan ti pamalatpatan ti reader a langa wenno pamuyaan ti karakter ta sadut met nga idescribe ti autor actively wenno uray passively mainaig iti tone, mode, rhythm, setting ti sarita. pagsaritaantayto daytoy iti ad-adu bassit kadagiti next panablaags.

kabaruan a novela ni f. sionil jose daytoy "vibora!" a fiksional a panangestoria iti kabibiag ni heneral artemio ricarte. daydi met centennial literary prize winner a novela (2nd prize) ni vim nadera daytoy "(h)istoryador(a)."

napateg met a referencia kaniak daytoy "barangay: sixteenth-century philippine culture and society" ni william henry scott, nangruna iti padpadasek ken padaspadasek a bukbuklen a sumagmamano a fiksion maipapan iti nagkauna a cultura ken sociedad nangruna iti ilocos ken cagayan.

koleksion ti napipintas a salaysay maipapan iti popular culture a simngay ken rimsua gapu iti popularidad ti pelicula a "matrix" ti "exploring the matrix: visions of the cyber present: new writings on cyberpunk and cybernetic realities" nga inedit ni karen haber. sequel met ti "silence of the lambs" daytoy "hannibal" ni thomas harris. ken lastly, dagitoy "the ultimate guide to starting your own business" ken "real home ideas" a basabasaek met no kua bareng adda mapidutko maipapan iti business, siempre, ken maipapan iti house design wenno interior design.

ni doris lessing, maysa a novelista a briton, ti baro a nobel laureate iti literatura, iti 2007.

iti tinawen, maysaak kadagiti makipagpadpadaan iti maiwaragawag a winner ti nobel prizes, nangruna iti benneg ti literatura. ket ania pay, maysaak met kadagiti adu a filipino a manginanama nga adda koma metten mabalangatan a mannurat a filipino, ket mannurat koma nga ilokano! ti met latta naynay a manoktayo a filipino iti nobel literature prize ket ni apo francisco sionil jose, a, latta.

wenno ni koma apo juan s.p. hidalgo, jr. no isu. he’s more than deserving. parikut sa langamin ket awan sa pay ti translated iti sabali wenno ganggannaet a pagsasao, nangruna koma iti english wenno swedish no isu, nga obra ni apo johnny. a kas koma ken apo jose, agsipud ngarud ta iti english nga agsursurat ken naipatarus payen iti pinullo a pagsasao dagiti kangrunaan a sinuratanna sa pay naiwarasda metten iti sangalubongan.

naynay met ngamin a maidakdakamat a kanayon kano a nominated ni apo jose iti nobel literature prize. ngem di met pay latta mapili. apay ngata?

maysa a maisaysayangguseng no kua a teoria iti literati circles ket "saan kano nga orig a native language writer" ni apo jose? diak ammo if what do they mean iti dayta. kaniak a biang, maysa  ngamin a napeklan nga ilokano ni apo frankie ngem apay a di nagsurat wenno agsursurat iti bukodna a pagsasao nga iloko? apay nga iti laeng english? madlaw ngamin kadagiti adun a nobel literature laureates ket nagsuratda iti bukodda a nakayanakan a lengguahe (kas koma ken ni orhan pamuk, maysa a turko, winner idi 2006). ket dagiti gapuananda, iti orihinal a lengguaheda. sa naipatarus iti english, kapilitanen ken masapulen a maipatarus iti english ken sabsabali pay a pagsasao idi aglatak unayen dagitoy a mannurat. ken masapul unayen a mabasa ti sangalubongan dagiti nagpipintas ken nagbibileg nga obrada.isu a nasken a maipatarus. ni ngata apo f. sionil jose, no nagsursurat met iti iloko, sa naipatarus dagitoy, posible ngata a linaklakana ti mapili a nobel literature awardee? ditay’ ammo. ngem di kad’ permi man koman a pakaidayawantay’ nga ilokano ken mannurat iti iloko no mapili ni apong frankie kas mannurat nga ilokano ken agsursurat iti iloko? apo, aya, ket nagdakkel a dayaw daytan ti literatura iloko no kua!

ngem mangabakto latta koma met ni apo f. sionil jose, saan a maigapu iti ania a pagsasao ti us-usarenna, ngem ketdi gapu ta maikari la unay gapu kadagiti maipannakkel ken nakabilbileg a novelana. makapagrag-otay’ pay latta nga ilokano kadagitoy a  novela ta kinapudnona met ket  kaaduan kadagitoy  nga obra, ilokano dagiti agbibiag ken kailokuan ti adu a lugarda.

nabayag a di nakaipanablaag datao. adu a unay a pakakumikoman ken pakaburiboran.

ngem di ketdi latta maisardeng wenno masardengan ti agurnong latta kadagiti libro ken ti agbasa latta iti libro.

adtoy ti dua a madamak nga ug-ugmokan (fresh manipud iti national bookstore iti tuguegarao):

daytoy

ken daytoy

malmalpaskon ti immuna, sumagmamano laengen a panid, mairingpaskon ti panangenjoyko iti kabibiag ni gregor samsa a nagbalin a sibbaweng ngata wenno simmawa wenno sammisammi pay ket ngatan wenno aros-aros iti obra ni kafka…

mga 30 panid metten ti nabatbati ket maiwakaskon ti makapamutittit unay a panangsavorko iti naisangsangayan a biag ni kafka tamura iti novela ni murakami. maituloykonto metten manen ti naputed a panagbasak iti ebook ti maysa pay a murakami novel, ti "the wind-up bird chronicle" nga immunan a nadakamatko ditoy a blag. kalpasanna, gatangekton uray adda nginginana ti collection ti sarita ni murakami a "blind willow, sleeping woman." obvious met ngatan a naadikak san iti fiksion ken panagfikfiksion ni murakami. maka-inspire ngamin ken maka-challenge. kasla kayatko met(ten) ti agsurat iti novelak. ket kasla koma murakami! diaske, nabaybay-ak dagiti pangtedko a latin american novels. ken ti panggepko a novela a kasla koma garcia marquez wenno allende wenno esquivel. sal-at, ania ngata itan ti masurat? sabagay sabali a klase a magic realism ken fantasia daytoy estilo ni murakami. kasla post-modernistic ti panangtratarna. hmm, adalek man a nalaing, piman.

adda, adu pay, ti dadduma a libro a pangtedko wenno adda iti reading listko. ibinsakto ida next blogging.

 

maysa pay madama a pagar-arrapan.

 

ti umuna a haruki murakami a masangok a rugian a basabasaen no kasta nga awan maaramidan, kabayatan nga agur-uray no adda ur-urayen nga adayoak iti kompiuterko wenno no awan sabali nga iggem a babasaen.

adda ti textona daytoy "the wind-up bird chronicle" iti kinarakaran ti kadaanan a pdak a palm tungsten e. daytoy ti nagipempenak iti sumagmamano nga ebooks. adu ti linaonna nga ebooks, maysa daytoy novela ni murakami. adda pay kakaduana a kua da kundera, gaiman, coelho, asimov, gaardner, gluck, ken murakami pay (adda 4 a novela ni haruki a nakadulin ditoy, nga agur-uray a pansinek a rugian).

adda available a murakami paperbacks iti nbs-tuguegarao. ngem diak pay kayat ti aggatang ita iti murakami. awan pay panawenko unay nga agbasa. sa ket awan makukuarta. anusak pay la ti arigna agarrap nga agpasa iti ebooks. pagsayaatanna ta uray iti kasipngetan, makabasaak no kua, a, ta agandap la ngarud met ti pagbasaak, hehehe!

bassit pay la a pampanid ti nabasak itoy novela ni murakami. nasurok sa a 600 panid no iti printed a libro, nasurok a 300 panid ditoy ebook. english translation daytoy manipud iti orihinal a japones. simple, nakasimsimple ti estilo ni murakami. saan ketdi a fantasia daytoy a kas kadagiti sabali wenno immun-una nga obrana. kayatko koma ti makabasa nga umuna kadagiti fantastic nga obra ni murakami. ngem inyunak latta daytoyen ta maaritak iti kunkunada a daytoy kano ti "masterpiece" ni haruki. nupay kunada manen dayta iti maysa kadagiti kaudian a novelana, ti "kafka on the shore."

baliwakto ti mangdakamat ken ni haruki. inton maiwakasko siguro daytoy pangtedko ita a novelana. awan pay unay madillaw wenno mapaliiwko. sapsapulen pay la ni turo ti nagpukaw a pusada ken baketna a yumiko. adu ketdi ti misterioso pay a karakter a tumaud bayat a sapsapulen ni turo ti nasao a pusa. ket iti baet ken likudan ken sanguanan amin dagitoy a karakter ken pagteng maiparparang ti kasla tipikal a kinatao ken persona ti maysa nga average wenno middle class nga umili iti contemporario a tokyo.

ti ketdi immuna a nabasak a murakami ket ‘tay kalatakan sa nga ababa a saritana nga "on seeing the 100% perfect girl one beautiful april morning." naynay a makitak daytoy kadagiti listaan iti web iti kapipintasan kano a love stories. well, napintas met ketdi, a. straightforward a narrative, awan adu a nasabsabongan wenno naasukaran a balbalikas. manen, ti trademark a kinasimple. no nabasayon ‘tay sikat met la a love story nga "a long walk to forever" ni kurt vonnegut, jr., kasta met la ti estilona dayta "100% perfect girl…" ni haruki.