mannurat.com

dagiti libro iti abayko (iti koma bedside table, a, no adda, ngem awan met, piman) wenno dagiti madama a basbasaek a libro nga adda iti sibayko. a basaek sakbay a maturogak iti rabii (pangala/pangawis iti turog). wenno basaek no kasta a saanak a makaturog. wenno basaek no kasta a makapuotak ket diak metten makaridep. wenno basaek no kasta a makariingak iti agsapa.

panagbasa iti baet, siempre, ti panagsursurat. kangrunaanna, siempre, iti rabii. wenno kalpasan ti dadduma a trabaho wenno obra.

dagitoy man:

re-reading ti dadduma. kas koma dagita "the stories of eva luna" ni isabel allende ken "the autumn of the patriarch" ni gabriel garcia marquez. nabasak dagita idin. ngem kasapulan a basaek ida manen. for sheer reading pleasure ta magical dagitoy. ken gapu ta "agreprepasoak." kalkalpasko la unay dayta "empire of the sun" ni j.g. ballard. nabayag met a narugiak daytan "after dark" ni haruki murakami ngem diak maileppaleppas. rugrugiak met dayta "tom sawyer" ni mark twain. inkeddengko a leppasek pay dayta a basaen sakbay nga ileppasko ti "huckleberry finn" (a dandanik maguduan). mayat met a referencia daytoy "revisiting usog, pasma, kulam" ni michael l. tan. basabasaek met latta daytoy "talibagok" ta agpidpidutak ti dandaniw a maipan iti basi & daniw.

ket dagitoy "the white tiger" ni aravind adiga ken "the brief wondrous life of oscar wao" ni junot diaz ti talaga nga ug-ugmokak ita.  leppasek ida iti mabiit. nasurok a kaguduan ti namsaak iti 2008 booker prize-winning a novela ni adiga. sumagmamano a chapter metten iti 2008 pulitzer prize-winning nga obra ni diaz.

ne, ket coincidentally, basbasaek daytoy "white tiger" a maipapan iti biag ken kabibiag ti maysa a murderer nga indian a nagtaud iti nababa a caste wenno nakurapay a familia nga indian, innak met subsubayan ita ti agtallo-aldawen a gubat iti mumbai, india a rinaut dagiti islamic terrorist. nakabase iti mumbai ni adiga. madama pay la ita, segun iti panangsubaybayko iti aljazeera ken cnn, ti panagpipinnaratupot ken panagbibinnato iti granada dagiti indian commandos ken terrorists iti uneg ti taj mahal hotel. 195 ti natayen, 327 ti nasugatan. and counting. kaaduan ti natay a sibilian, inosente a sibilian. adu ti natay a polis. adu met ti natay kadagiti terorista (napipiada pay ta kas "martir" addada itan iti paraiso nga agpapaimas iti sidong ti 72 a birhen nga agkakalapsat nga agbalin nga asawada in all eternity–rabakem met ngamin dayta, di kad’ adu ti maawis nga extremista, aya, god is great a talaga).

naidumduma dagitoy a dua a premiado a novela. napintas a pagadalan iti estilo ken treatment. addanto met koma masurat ken maipablaak novela iti iloko a kakastoy.

(ken wen, a, basabasaek latta pay dayta "bituen ti rosales" ni apo juan s.p. hidalgo jr. a nairaman a napiktiur dita. pati dayta "daton." pati payen dayta libro a "short story theories" ta ‘bag la pangas-asaan iti ammo.)

 

 

 

kamaudiananna, adda man met laengen naipablaak a saritak iti bannawag. nabayag a panawen nga awan nai-bannawag a saritak. ti naudi a saritak a nai-bannawag ket idi 2004. aganay nga uppat a tawen a kasla naglumenak iti bannawag. ket pagyamanak unay dagiti taga-bannawag iti intedda a gundaway a makaipablaakak manen. pagyamanan unay ta agsubsublin sa ti regtak nga agsurat manen iti fiksion. pagsayaatanna ta agsubsublin san ti reggetko nga agputar manen ket pagimbaganna ta agsubsublin sa ketdi manen ti gagemko nga agileppas. ta kinapudnona, adu a rugik a sarita. ngem dida met la malmalpasen. daytoy "siak ni kafka, pusa" ket kunaek a brand new a sarita. kabarbaro la unay a nasurat wenno nabukelko. kinapudnona, resulta daytoy ti rinugiak a kasla journal, ‘tay nutbok a pagikurkur-itak iti ti la adda a mapampanunot, paragraphs, sentences, words kangrunaanna, character sketches; ti la adda nga awan masnop a tema wenno balabala, basta impromptu wenno biglaan a mapanunot nga eksena, senario, event, pagteng, tattao a fiksional. isu ti nangrugian ni kafka a pusa. rinugiak nga inkur-it ti damo a parapo idi febrero 5, 2008; ti naudi ket febrero 28, 2008. awan sursurotek a plot, basta nagisursuratak lattan iti maipapan iti pusa, iti tao a nagbalin a pusa. sa idi kuan, inyakar ken inurnos ken indalusko ti texto iti computer. ket wen, talaga nga inspired ti "the metamorphosis" ni franz kafka, ti pakasaritaan ni gregor samsa, nga idi makariing iti maysa a bigat ket natakuatanna a maysa metten a nagdakkelan a simmawa. ngem siempre, sabali ti maipapan iti kaso ni ranilio callautit, jr.

mabasa ditoy ti sarita ni kafka, pusa.

(updated: 01oct08)

ituloytay’ man ngarud a pagpapatangan dayta historical fiction.

ket ituloyko ti pangtedko. nakaiparangakon kadagiti patiek a historical fiction a sarita nga iloko. patiek, kunak, a, ta bukodko la daytoy a panamati wenno claim. ta adda la labitna a dagiti dadduma nga ibagbagak wenno aw-awagak kas historical fiction, mabalin a saan nga anamongan ti sabali. ngem bukodko daytoy a panirigan, bukodko a panangkita, bukodko a reading ken panangamiris. bukodko ngarud a listaan daytoy ti kunaek a historical fiction works iti iloko.

ket ibinsak man ngarud ita dagiti novela, kas sampol, iti limitado laeng a resourcesko (limitado ta diak [pay] amin nabasa a mabalin a basaen a novela nga iloko, sumagmamano la dagitoy kadagiti nabasakon, wenno malagipko ita, at the time of writing daytoy a blog post; ta saan met a kompleto ti koleksionko iti bannawag issues, ken awan iti ikutko dagiti napapateg a libro iti iloko a naipablaaken, wenno koma dagiti sukisok ken panagadal maipapan iti iloko literature a naipablaaken wenno nasuraten), a patiek a madasig kas historical fiction.

ania pay, iyun-unak, a, ti "saksi ti kaunggan" ni juan s.p. hidalgo jr.

ta adda kad’ pay, aya, novela iti iloko a nahishistorikal ngem iti daytoy a naidumduma nga obra ti bigbigbigentay’ a henio iti literatura iloko? maysa a tour de force a treatise iti historikal a panangirekord iti edsa revolusion iti 1986 ti "saksi ti kaunggan" iti nadumaduma a fictional a panangiparang iti nadumaduma met a naisangsangayan a literary technique, medium, device iti biang ti maysa a neutral wenno nonpartisan a karakter.

manmano ti malagipko ita, wenno manmano la ngamin met ti nabasbasak wenno napalpalabsak, a novela iti iloko a mabalin a patien wenno paneknekan kas historikal.

kaaduan kadagiti novela daydi apo arsenio t. ramel jr., maipapan kadagiti gerilia idi panawen ti japones ken kadagiti mannakigubat iti kabambantayan. kas koma iti "mata ti allawig," "maingel iti kabambantayan," wenno ti "dayyeng iti kabambantayan." historic events dagitoy a panawen kadagiti nasao novela a naggarawan ken nagakeman dagiti karakter.

kasta met laeng ti "alsa masa 1763" ni bernardino c. alzate a maipapan iti tignayan dagiti mannalon iti tayum, abra kontra kadagiti espaniol idi 1763.

daydiay "ti bassit a balay ni brader orly" ni samuel f. corpuz, kayatko nga inayon iti listaak. pudno a kas man nagpatingga laeng iti kasla gagangay a domestiko a panagbiag, parparikut ti maysa a familia ti nawarwar ken naiparang iti daytoy a novela. ngem iti "panagsisinniplag" kas kada panagiinnagum dagiti agkakabsat, iti uneg ti familiada, aggargaraw ket aktiboda iti pagun-unoyanda a pakasaritaan kadagiti aktual a disso ken panawen a nagwerretan ti novela. ket idinto a parparikut, babassit a balligi ken pannakapnek ken ragsak iti ikub ti maysa a tipikal nga ilokano a familia ti mawarwarwar, pasetda met ti komunidad, ti gimong, gapuna a sakupen met la dagiti domestiko a pakaseknanda dagiti nainsapasapan a sosio-politikal a pakaseknan (kas koma, siempre iti politika, tradisional a politika wenno patronage politics, a napnot’ korupsion; edukasion, insurhensia, kdpy) agramanen pammati ken relihion. itoy a novela, microcosm ti familia ni brader orly iti dakdakkel a familia: ti kagimongan wenno sangkailian. ta di met, aya, makunkuna a ti familia ti "smallest unit of society?" wen, ket no awan ti familia, ti basic wenno pangrugian, awan met ti mabukel a gimong, awan met ti mabukel a pagilian.

kayatko met nga iraman ti novela a “dagiti bin-i ti kimat” ni cles b. rambaud. Kadkadawyan, gagangay la a mannalon iti away dagiti kangrunaan a karakter ngem naglasat iti maysa a paset ti factual a pakasaritaan iti insurhensia iti kailokuan ken iti filipinas ti nadagem a kapadasan dagitoy a babassit nga umili nga adda iti tengnga dagiti agsusupanget nga ideolohia, isuda a gagangay nga umili nga adda a maip-ipit, mapabpabasol, maidaddadanes. no iti agdama koma a paspasamak, isuda dagiti inosente nga umili, sibilian, a maip-ipit iti ranget dagiti milf ken militar ita idiay mindanao.

ti novela a "ti biddut" daydi apo gregorio c. laconsay, iramanko koma kas historical fiction ta naisangsangayan met nga account ti political climate ken maneuverings, a kasla pay ketdi sumursurot idi iti taray ti politika idi tartaraudi ti dekada ‘60 ken kasla pugpugtuanna/padpatuanna ti mabalin a mapasamak (maipapan daytoy kadagiti agtuturay, iti maysa a panawen iti filipinas, a no sadino iti ud-udina, narabsut ti turay (kudeta) iti panangidaulo ti sekretario ti defensa–a nadekket a gayyem ti presidente– ken kakaduana a heneral iti armada, ngem iti udina, saan a naballigi ti kudeta, gapu iti maysa a "biddut"; no ania dayta a biddut, diak ibagbagan, diak pay ket malagipen, sukisokenyo daytoy a novela ket basaenyo ta makapikapik ken kas man prophetic). ngem diak iraman ta kasla agtinnag nga alternate history ti estoria ta nangpaltuad iti kabukbukodanna a parbo a senario ken pagteng. prophetic koma la unay, a, no pinagballigi ti autor ti kudeta sa nasuktan ti presidente. mabalin no kuan nga iyarig iti downfall ti marcos regime, iti kudeta da sekretario enrile ken heneral ramos, iti pannakapadisi ni marcos, iti panagpresidente ni cory aquino (ngem ayanna ngay ti asasinasion ni ninoy aquino? awan ti "ninoy"  iti "ti biddut").

kayatko ketdi nga iraman koma daydiay maysa pay a novela ni apo laconsay a "ti kabusor" a maipapan iti panagsapsapul dagiti military ken periodista iti maysa a dadaulo dagiti rebelde (diak unay malagipen ti estoriana). historikal kunak man ta backgroundna ti panawen ti martial law nga isu met laeng ti panawen a masursurat/maipabpablaak ti nasao a novela.

intay’ met iti sabsabali pay a gapuanan iti filipinas, dagiti novela iti english ken tagalog. subliantayto ‘tatta dayta novela nga iloko.

ania pay ngay, iyunak, a, a dakamaten ti "noli me tangere" ken ti "el filibusterismo" ni rizal. ’sinno ti mangkuestion ngay iti kina-historikal dagitoy a dua a nagbileg a novela itan nga agarup isu la dagitoy a dua a novela ti namunganayan metten ti amin a novela a filipino, aglalo no maipapan iti social realism? namunganayan, kunak man, ta no basaem dagiti simmarsaruno a novnovela, idi man ken ita, madlaw ti inspirasion ti "noli" ken "fili" kadagiti tipikal a romantisista a tema nga innayat iti panawen ti revolusion, a no agsuratka met la iti ay-ayat, sika a mannurat a realista, nasken nga adda backgroundna a dangadang, wenno ibinggasmo iti pakarikutan ti kagimongan ("social cancer" ek-ek, hehe!), wenno pagbalinem ida a rebel lovers, wenno rebelde/aktibista ‘diay maysa, pasista a militar diay maysa, etc). samonto pay sagpawan wenno rekaduan kadagiti idealista a karakter a mara-elias wenno mara-pilosopo tasyo wenno mara-padre florentino; samo laokan kadagiti kontrabida a mara-padre damaso wenno mara-doña consolacion; santo pay la adda dagiti "moderno" a sisa, crispin, basilio… hmmm.

ngem adda koma kayatko nga ipadpad a novela iti "saksi ti kaunggan." ngem saan a mabalin ta iloko ti "saksi ti kaunggan" ket kabukbukodan daytoy ti literatura iloko. ti ibagbagak ket ti novela a tagalog a "dangadang" ni aurelio s. agcaoili. di mainsasaan a nakail-ilokano daytoy a novela. no basaem laengen, nagadu ti texto nga iloko. santo pay la patneng nga ilokano ken umiiloko ti autor. ngem anian ta naisurat ngarud iti tagalog. gapuna a saantay’ a kapkapnekan nga ikutan ken iraman kas naindaklan koma a gapuanan iti literatura iloko.

iti bukodko a panangsirig, kagupgupit ti masterpiece ni apo hidalgo daytoy a masterwork ni apo agcaoili. no pakasaritaan met la ti inka sapsapulen, no historical fiction ti essemam la unay a basaen, daytoyen "dangadang" dayta. nairanta a nasurat a talaga daytoy a novela tapno ilawlawag ken ipaawat ken tignayenna kenka nga agbasa ti historia a nakatalimudok iti pakasaritaan dagiti dumadangadang nga ilokano, dagiti revolusionario nga ilokano idi angged ken iti agdama nga agdama, iti kailokuan nga umok met dagiti dumangadang ken dagiti adu a bannuar ken disso dagiti adu a revolusion ken panagrevolusion.

manipud 1872 aginggat’ 1972; 1896 aginggat’ 1986; 1898 aginggat’ 1998, dagiti sangagasut a tawen, noventa a tawen, ania man kadagita a siniglo ken dinekada, iti pakasaritaan dagiti dumadangadang/revolusionario nga ilokano (iti man maysa a partikular a familia dagiti revolusionario wenno iti sapasap a tignayan dagiti umili), iti man dangadang kontra kadagiti espaniol, americano, japones kadagiti gera-mondial, wenno iti dangadang dagiti makunkuna a rebelde iti panawen kasakbayan ken kalpasan ti bagong lipunan ken martial law, adda amin dagita iti novela. ket ania pay ti nahishistorikal koma ngem iti dayta?

kabayatanna, adu dagiti mabalin a pilien a historical fiction nga obra dagiti filipino a mannurat, ilokano man wenno sabsabali pay, a nasurat iti tagalog wenno english. ngem ditoy, gapu iti kaaduda, mangpiliak laeng iti sumagtallo laengen nga autor nga innak iparang ken iparangarang dagiti sinuratda a patiek a historikal. isu da: f. sionil jose (maysa nga ilokano, pagpiaanna), lualhati bautista, ken jun cruz reyes.

dandani amin, no di man amin, a sinurat a sarita ken/wenno novela ni f. sionil jose ket mabalin a kunaen a historical fiction (saan la a ti "vibora!" a kas naited a sampol ni apo duque iti "makunana").

malaksid iti nadakamatkon a "po-on," historical met, ania pay, ti "tree," "my brother, my executioner," "the pretenders," nangruna ti "mass." wen met, ta dagitoy a novela ngarud a maaw-awagan kas "rosales saga"–manipud "po-on" nga agultimo iti "mass"–ket awagan a mismo ti autor ken dagiti kritiko a kas historical. dagitoy a "five novels which encompasses a hundred years of philippine history, from 1872 when the three pilipino priests–gomez, burgos, zamora–were martyred, to 1972 when marcos declared martial law," kas naipasingked iti blurb dagiti libro.

uray ti "ben singkol" (backgrounderna ti word war 2, pannakilaban kontra kadagiti japones), ken ti "ermita" ("here is manila–before 1941, during the tumultous years of the japanese occupation, and the corrupt marcos regime"), ken nangruna ti "viajero" ("a novel of history, of these islands and their people long before the spaniards came… the epic voyage of the filipino, from the earliest contact with china, through magellan’s tragedy in mactan, onto the heroic voyages of the galleons across the pacific… [concluding] with the movement of filipino workers to the middle east… hong kong, singapore, tokyo…").

no basaem dagitoy nga obra ni apo frankie, kasla agbasbasaka met iti mas nabatbatad ken napudpudno a panangisarita wenno panangiladawan iti pakasaritaan ti pagilian, iti man adayon a napalabas wenno iti asideg pay laeng a napalabas wenno iti kalkalpas nga agdama ken iti mismo nga agdama. partikular a magusgustuak ti "po-on" (obvious met, aya, ta sangkatabtabko ditoy). ditoy met ngamin a partikular a nairaman dua a notable events ken dua met a notable names/heroes iti established philippine history. ket ditoy a kasla makapudno a talaga ti definision iti no ania ti makunkuna a historical fiction. ti kaadda dagiti pudno a personalidad ken events iti ammo ken ammo a pakasaritaan a kas kada mabini ken del pilar ken ti idadagas ni mabini iti rosales ken ti napasamak a gubat iti tirad pass, saanda a fictive laeng a kas karakter ken pagteng iti maysa a fictitious a sinurat. kas kuna met laeng ni apo jose iti pakdaarna iti libro: "except for mabini’s brief sojourn in rosales, pangasinan and the battle of tirad pass, all the events in this novel are fictitious."

kunaek pay a maysa nga ulidan ti "po-on" tapno maammuan ken maadal ket makasurattayo iti kapkapnekan ken nakapimpintas a historical fiction a saanen a nasisita nga intay’ pay kasapulan nga ikkan iti nagadu nga endnotes ti suratentayo a fiksion. adalentayo daydiay teknik ken wagas a namay-an ni apo jose iti pannakikadkadua ken pannakipatpatang ni istak ken ni mabini ("the cripple") idiay rosales, nangruna ti inna pannakikadua kada del pilar ken katipuneros a nagtagi-mauser ken pannakiranget met kadagiti norte americanos a nagtagi-krag iti battle of tirad pass.

no lualhati bautista kunamon, a, ket ania pay no di dagiti novelana a "’gapo," "dekada ‘70," "bata, bata, pa’no ka ginawa?" ken "desaparesidos." di mapagduaduaan ti kinahistorikal dagitoy nga obra. ket adda naisangsangayan kadagitoy a sinuratan no maidilig iti sabsabali. no iti dadduma ket agusarda iti endnotes tapno mailawlawag dagiti factual a datos wenno maipakaammo dagiti historical references, kadagiti novela ni apo bautista, inyarkosna a mismo iti uneg ti novela dagiti importante a facts ken figures ti notable events.

kas koma iti "’gapo," nairaman iti maika-6 a chapter ti "maikling balik-aral" a marasalaysay maipapan iti pakasaritaan ti u.s. military bases iti filipinas.

kasta met laeng iti "dekada ‘70" iti maika-15 ken maika-21 a chapters ken iti maudi a chapter a "sa pagtatapos" naibudi dagiti marasalaysay maipapan iti kasasaad ken sasaaden kadagidi a panawen idi 1970s iti babaen ti new society ken martial law.

iti "bata, bata, pa’no ka ginawa?", nupay abbaba laeng, naisingit latta kas ramen dagiti nawaya a pasalaysay a dakamat iti martial law, aquino assasination, kdpy.

ngem iti "desaparesidos" la ngarud, adda pangatiddogen a kasla feature article nga insingit ti autor iti nagbaetan ti maika-9 ken maika-10 a chapters, a napauluan iti "once upon a fairy tale, o ang pag-iibigang marcos-us" a maipapan, siempre, ken ni marcos, ti martial law, ti new society, ti aquino assasination, a nagultimo iti edsa people power.

saanen a masapul nga agusar ni bautista iti footnotes wenno endnotes. gagangay ken natural a nakabinggas a mismo iti estoria ken panagestoriana dagiti factual a pasamak iti historia, ket no basaem dimon ikankano no fiction wenno nonfiction ti obra ket ti importante ket maabbukayka, masulbogka, matignayka, wenno masaktanka wenno masairka ket mapalsianka, iti kinapudno.

adda met sabali nga estilo wenno mabalin a sub-genre a sursuroten ni jun cruz reyes iti sumagmamano a sinuratna. testimonial literature ti awagna. suratenna ti kabibiag dagiti pudpuno a tattao, a sibibiag pay, a makuna met notable people kadagiti notable events napalabas man wenno madama. kastoy ti namay-anna iti panangestoria iti biag ken kabibiag da ka roger rosal ken dadduma pay kameng ti npa ken aktibista iti librona nga "ilang taon na ang problema mo?"

no basaem, saan met ngarud a biograpia koma ta patiem lattan a fiksion iti unique nga estilo ti panagsursurat ni reyes. ngem maidasig latta kas literatura. ken siempre, kas historical fiction (no patiem a fiksion, naifiksion, fictionized).

paset la ngarud met ti historia dagitoy a kabibiag wenno padas. ti objective ni reyes ket maisuratna, mairekordna met ti pakasaritaan iti biag dagiti aw-awaganna iti "etsa-puwera" iti established man a kagimongan wenno historia (ket dagitoy met ti inna impan a karkarakter la ngarud iti novelana nga "etsa-puwera"). ket babaen ti testimonia a mismo dagiti sibibiag a nga agbibiag, inna sinurat ti bukbukodda nga estoria.

ket manen agsubli ti saludsodtayo: dagiti la kadi ngamin, aya, nalalatak/naindaklan a tattao wenno dagiti mabigbig a bannuar ti mabalin a karakter iti maysa a historical fiction?

iti "etsa-puwera" ni reyes, pinagbidana dagiti saan a bida iti estalisado a pakasaritaan. iti blurb ti libro, kastoy man ti naibaga: "kuwento ito tungkol sa mga taong laging nasa laylayan lamang ng kapangyarihan. mga minorya sila noong panahon ng kastila…  kuwento rin ito ng mga taong may kapansanan. sila na hindi maganda o buo, sa pamantayan ng ‘normal’ na lipunan. sila na salat sa pinag-aralan, at salat sa kabuhayan, silang lahat sa loob ng daan taon, silang mga etsa-puwera. silang namumundok pa rin hanggang ngayon sa paghahanap ng laya. silang nagsusulat para may makausap. noon at ngayon, sila ang mga etsa-puwera, kabahagi ng lipunan, pero laging tinatapakan."

uray ti "ang aso, ang pulgas, ang bonsai at ang kolorum" ni jose rey munsayac, dagiti met la kadkadawyan a tattao ti nagbalin a bida, imbes a dagiti am-ammo a nagan wenno lidlider ti revolusion. kuna ti blurb ti libro: "ang nobelang (ito) ay kasaysayan ng ilang henerasyon ng mga pangkaraniwang tao na nasangkot sa iba’t ibang panahon ng paghihimagsik.  xxx … nasuong sa isang masalimuot at awalang katapusang pakikihimagsik ang mga karaniwang tao samantalang ang mga lider nila’y patuloy na nakikinabang sa pakikipag-ugnayan sa iba’t ibang namiminuno sa bayan. xxx  sa bawat himagsikan, ang mahihirap ang siyang tinatawagan at ginagawang pambala sa kanyon. ngunit sa pagtatagumpay ng himagsikang iyan na sinalihan ng maliliit, ang nakikinabang ay ang mayayaman."

adu pay dagiti kakastoy a piesa a natalged a maibaga kas historikal. ket mairaman ditan dagiti estoria maipapan kadagiti npa a kaaduan a sinurat met la dagiti kameng a mismo, a natipon iti libro a "muog."

ngem adda pay sumagmamano a saludsod: kasanon no "puro" (pure) a fiction ("puro nga orihinal" kas kuna pay ni apo bermudez) ti nasurat ngem naisurat ken nasurat met a sibabasar/naibasar, ranta man ken saan ti autor, iti maysa a partikular a lugar ken panawen a makuna a kadkadawyan laeng, gagangay laeng, tipikal nga away, bario, ili kas pagarigan iti kailokuan iti maysa a saan a nalatak wenno awan akemna iti establisado a historia wenno konsepto ti orthodox wenno tradisional nga ammotayo a definision wenno sakup ti patientayo a pakasaritaan?

saan kadi ngatan, aya, a historikal met? aglalo no dagiti karakter ket gagangay a tattao, mannalon, mangngalap, gagangay a taga-aw-away, bumario, umili a sitatalinaay, sikokontento ken siraragsak nga agbibiag iti maysa a natalna ken nalinak a lugar? ‘tay ngay lugar ken panawen nga awan ti rebrebolusion, awan ti rebrebolusionario, awan rebrebelde, awan gubat, awan aglalaban, awan ti matay a kas martir wenno bannuar?

naa, an’aka metten, kapid, ket saan, a, a nainhistoriaan dayta, inti’anna ngay ti histori dita, kunatay’ la ketdi, di met?

ket ipapilittayo a nasken nga adda notable people, notable place, notable event. wenno uray maysa laeng kadagitoy, kas backgrounder.

pagpampanunotan: ania ngarud ti pakaidasigan ngay ti kas iti novela a "dissoor" daydi apo constante c. casabar, a nailugar iti maysa a tipikal nga away ken ili iti kailokuan iti panawen a makunkuna a "peace time" wenno idi 1920s-1930s a kasakbayan ti world war 2? wenno uray ti "umuna a bukel" a novela met laeng ni apo casabar?

para kaniak, kayatko a patien a historikal pay latta dagitoy a kita ti novela uray man no awan man laeng ti nadakamat a bida a bannuar wenno notable a tao iti historiawenno backgrounder a dangadang wenno significant nga events iti naguddogan ken naginduroganda a period (iti "dissoor" met ketdi, adda sangkabassit a dakamat, babaen ti flash forward, maipapan iti masungad, mapasamak a gubat-sangalubongan; wenno ti ababa a dakamat iti biag ni gregorio aglipay; ngem bassit-usit la dagidiay a mention).

apay met, kunayo? patiek a historical records dagitoy ti particular a period wenno time/era iti adda a sapasap a pakasaritaan ti kailokuan ken iti pagilian iti dayta a partikular a lugar wenno disso, uray man pay no fiksion laeng.

uray man pay no fiksion laeng ngem factual dagiti naibudi ken naibinggas a rekord ti nagbaknang a cultura ni ilokano iti "dissoor" ken "umuna a bukel." saanen a nasken a mapaneknekan ti ania man ti historicity, mainaig iti cultura wenno iti antropolohia, dagitoy a fictional representation wenno accounts ti nasao a time frame ("peace time") ta ania kad’ pay ti mas historic ngem iti panangisurat wenno panangirekord in permanency wenno in posterity iti nasao a nakabakbaknang a tradision, kostumbre, ritual, aw-awid, pammati, karirikna (ket wen, a, pati pay proseso ti panagrugi ti panaguttog [ni ubing nga irong a nakakita iti karissabong, kari ni sabong, idi maukap dagiti luppo ni iday a kaubinganna a di pay idi agpampanti; wenno idi masiripna ti "nangisit a samek iti puon dagiti luppo" ti lupes a baket] ken ti panangipeksa iti uttog ["umapput uray no mammamguong"]) dagitoy a patneng nga ilokano iti maysa nga idyllic nga ilokano nga away–a kadagitoy a panawen, iti agdama, manmanon wenno awan pay ketdin a maimatangan, mapaliiw, marikna, mapadasan iti maysa nga agdama a lugar iti kailokuan?

historical record, fictional historical facts. a no basaem ida ita, kalpasan ti no manon a dekada a napalabas (iti man sinurat segun iti time and settingna, wenno iti ruar iti sinurat iti no manon a tawen ti lumbes samonto mabasa ti sinuratan a nasurat pay la idi ugma), wenno no basaendanto kalpasan ti sangasiglo wenno uray sangamilenia no isu (no addanto pay agbasa, a, iti iloko a texto; no addanto pay agsao/makasao iti iloko), maammuandanto a ne, kastoyda gayam idi panawen, kunada. kasdia gayam, aya, piman, ti panagasawa, panagtapat, panagdallot; kasdi gayam dagiti domestiko a parparikut ken babassit a triumphs ken ragragsak ti agaassawa, agkakabagian, agkakaarruba, agkakapurokan, agkakabario, agkakailian. saan ketdi ngatan a historikal dayta ken daytanto? no historical man ti kasta, di ketdi ngata met historical a fiction ti kas iti "dissoor" ken "umuna a bukel."

wenno ti kas iti "virginia" wenno "san sandi morning" nga agpada a novela ni lorenzo g. tabin. a nupay nasurat/napasamak idi 1960s ken 1970s ket saan met a political a nobnobela ta nagtalimudokda laeng kadagiti tipikal a tao, lugar, pasamak iti kailokuan iti panawen ti panagbibirhinia, panawen dagiti old timer a hawayano nga agbalikbayan nga umay mangilanding iti karissabong, a naiparang kas makaray-aw a sinuratan.

no ditay’ kapkapnekan, ti panawen ti adda ken ultimo a mangeddeng. 50, wenno 100 years manipud ita, no addanto pay a masarakan dagitoy a sinurat ket mabasa ida, addanto kadagiti mangbasa no patienda a paset ti historia dagitoy, kas historical a records, no di man mabalin a historical fiction iti estrikto a definisionna.

panawen ti mangeddeng. ken pakasaritaan met la a mismo.

 

ne, ket medio nabara man dayta saritaan ita maipapan iti historical fiction iti iloko fiction. a rinugian dagiti "makuna" ti dua a beterano ken premiado ken pagtamtamdan a mannurat nga ilokano nga agsursurat iti iloko a naipablaak iti "ti makunami" section ti bannawag (kitaen iti dadapilan.com dagiti nasao a "makuna" agraman ti "pasarunson" met ni apo honor blanco cabie).

ket ne, napintas man a formally ken frankly ket binusatanda daytoy nga issue wenno topiko. ta sipud pay, adun ti mangmangngeg, maal-alimadamad a reaksion, dillaw, masao, sayangguseng maipapan itoy sipud met nagraira dagiti am-ammo wenno so-called a historical fiction a sinurat iti iloko. nangruna kadagiti nagab-abak iti naglabas a paspasalip.

panawenna a talagan a mapagsasaritaan, a maammuan ti kapampanunotan ti kaaduan, nangruna dagiti pangamaentay’ a mamannurat, iti no ania met ngay ti makunada maipapan itoy. tapno saan la a maingayngayemngem wenno maiyar-arasaas iti babassit nga um-ummong wenno iti liklikudan.

iti "makuna" ni apo prescillano n. bermudez (isu ti immuna a nagkomentario, a partikular a dinakamatna ti rfaafil 2008 first prize-winner a sarita a "ken ni pidut: dagiti daton iti angep” ni joel b. manuel a kas historical fiction), imbatadna a "dakkel ti pakaarusan ti historical fiction iti dati nga am-ammotayo a sarita a makuna a nagtaud iti nasariwawek a panagpampanunot ti autor." patien ni apo pnb a ti "historical fiction aglalo kadagiti adda nakaipadronanna a gapuanan, saan a bukod a panunot ti autor ti pakabuklan ti sinuratna."

no apay a nakuna ni apo pnb dayta, ngamin ket iti kano maysa a mannurat, "ti mangpanunot iti suraten ti karirigatan a paset ti panangsurat iti maipagpannakkel nga ababa a sarita." ket iti kano historical fiction, "awan dayta a panangpespes ti autor iti utekna; ngarud, agbalin a kasla interior decorator laeng iti nalpasen a naipatakder a balay."

nakuna ket la ngarud ni apo pnb nga iti salip iti panagsuratan iti sarita, "dakkel… a pakaarusan dagiti agsursurat iti puro nga orihinal nga ababa a sarita no mailaok ti sarita iti historical fiction" ket insingasingna ngarud a "makiddaw koma ngarud kadagiti manges-esponsor kadagiti salip iti panagsurat iti sarita nga ipasigudda a di mairaman wenno adda makerras a puntos ti maisalip a historical fiction" a sarita. para kenkuana, saan a patas, unfair, no inka pagbalubalen ti kunana a "pure" ken "original" a sarita ken ti makunkuna a sarita a historical "aglalo no nalatak a tao iti pakasaritaan ti pakaipadronan dayta a historical fiction." imbatad ni apo pnb a "dakkel ti impluensia ti/dagiti nalatak/nalalatak a tattao iti historia a madakamat iti maysa sinurat."

take note iti emphasis ni apo pnb iti "nalalatak a tattao iti historia." pagsaritaantayto ti maipapan iti dayta iti pangtultuloy daytoy met bukodko a "makuna."

kabayatanna, simmungbat a dagus ni apo reynaldo a. duque, babaen met laeng ti "ti makunami" iti bannawag. pangatiddogen ti sungbat ni apo rad. am-ammotayo a kas maysa (no di man isu ti kangrunaan a "promotor" wenno nangpalatak iti historical fiction iti sarita nga iloko iti agdama) kadagiti agsursurat iti makunkuna a historical fiction ni apo rad. adun a saritana a maipapan kadagiti bannuar iti kailokuan ken dadduma pay a tattao iti pakasaritaan ti filipinas ti impangabakna iti salip ken naipablaak iti nadumaduma a babasaen. gapuna a maexpektar laeng a maysa kadagiti sigurado nga umuna nga ag-react ni apo rad kadagiti kas iti komento wenno paliiw ni apo pnb.

ket siempre, madlaw a defensive ti sungbat ni apo rad. pinanalteekna a dagus iti: "nabatad a tinagibassit ni apo bermudez dagiti gapuanan nga inawaganna iti historical fiction" sana pinasarunuan pay iti: "dakkel a biddut ti panangipagarup ni apo bermudez a dakkel ti pakaarusan ti historical fiction iti am-ammo a sarita a nagtaud iti nasariwawek a panagpampanunot ti autor."

ken ni apo rad, saan kano nga asi-asi ti mangsurat iti maysa a historical fiction agsipud ta "kasapulan daytoy ti napasnek unay a panagimutektek"  ket "ditoy ti ‘pakapespesan’ ti utek ti autor a kas creative writer." iti kano panagputar ti maysa nga autor iti historical fiction, "agwerret ti fictive mindna, aglupos a kas historical figure ti tao a subject matterna, agbalinen daytoy a fictive wenno literary figure nga addaan bukod a panunot ken disposision, kas maibatay iti sensibilidad a nangmuli iti kinataona ken nangsukog iti isipna." kinuna ni apo rad nga "iti kanito a serkem a kas autor ti panagpampanunot ti subject matter ti saritam, kas koma ken ni prinsesa urduja, nasken a dakkel ti pamalpalatpatam iti kasasaad ti panagpampanunotna, kas maibatay iti kasasaad ti gimong, ti lengguahe, ti panawen  ken ti disso (milieu) a nagbiaganna."

ket kas pammasingkedna iti pagtaktakderanna, nagibinsa pay ni apo rad kadagiti "naindaklan a gapuanan iti literatura a naibatay kadagiti naindaklan wenno nalatak a tao, lugar ken pasamak" kas kadagiti obra dagiti nobel literature prize awardees, pulitzer prize awardees, palanca awardees ken dadduma pay a nalalatak ken agkakalaing a mannurat iti sangalubongan.

manen, take note iti emphasis ni apo rad iti "naindaklan/nalatak a tao" wenno "am-ammo a tao iti pakasaritaan, naindaklan man wenno dasi (hero or heel)."

nagasang ti tirada ni apo rad, maseknan a talaga, ket kunana iti taraudi ti sungbatna, ti kano "di maikanatad a kapanunotan a ‘di rumbeng a mairaman wenno makerrasan iti puntos ti maisalip a historical fiction’" ket "maysa daytoy a di nainkalintegan a panangikahon ken ni mannurat tapno saan a makapagbariw-as ken makapagwayaway ti “kinasariwawek” ti utekna nga agparbo ken agputar."

no para ken ni apo pnb ket, actually, saan kano a "mapespes" ti utek ti maysa a mannurat no historical fiction ti inna suraten, para met ken ni apo rad, ad-adda ketdi kano a "sumariwawek" ti utek ti mannurat no agsurat ("agparbo ken agputar") iti historical fiction.

inkalintegan ni apo rad nga "agtultuloy ti panagbalbaliw, idudur-as ken pannakasupusop dagiti pagalagadan iti panagsurat ken kasta met ti itataud dagiti kabarbaro a langa ti sarita ken dadduma pay a sinurat iti yaaddang ti tiempo; iti kasta, di rumbeng  nga ipupok wenno ikawar ni mannurat nga ilokano kadagiti nariingan wenno naludasanen iti panawen (obsolete) a panirigan ken istruktura no kasano ti agputar." sana impinal: "dagiti kastoy a nangepngep a kapanunotan, ad-adda nga ilaegda, imbes a parang-ayenda, ti literatura ilokana."

allapo, ket, dagita man ti makunada, ti dua kadagiti mabigbigbig a malalaki a mannurat nga ilokano. mabalin nga addanto pay sabsabali a reaksion a mabalin nga aggapu iti dadduma pay a malalaki a mannurat nga ilokano.

a kinapudnona ket adda manen, iti met la "ti makunami" iti bannawag, babaen ken ni apo honor blanco cabie, bangolan a mannaniw nga ilokano, babaen ti "pasarunsonna" a nangsaruronganna iti paliiw, ken nangabayanna iti panirigan, ni apo rad.

ngem adtoy mammet ti sangkabassit a makunak maipapan itoy nga issue.

ania ngamin ti historical fiction, aya, a talaga? ket ania kadi ti paidumaan wenno pakaigidiatanna daytoy iti regular wenno gagangay a salaysay (essay) wenno feature article? ania met ngarud ti nagsupadianda iti makunkuna met a creative nonfiction?

masaludsod dagita ta addada no kua mangipato wenno mangibilang a dayta kano hishistorikal fikfiksion a makunkuna ket isu kan’ met la dayta creative nonfiction wenno informal a salaysay (wenno formal pay ketdin a salaysay a napno iti kompleto a sukisok ken amiris ket kontodo footnotes/endnotes kada appendix kada bibliography), lalo no ti salaysayem ket maipapan iti babannuar idi ken ita wenno iti pakasaritaan (history) idi ken ita. apay, adda kano, aya, diperensiana pay no salaysay wenno fictionized account wenno literary reportage maipapan ken ni rizal, bonifacio wenno diego ken gabriela silang, tobacco monopoly, basi revolt, first quarter storm, martial law, bagong lipunan, edsa revolt?

kaw-identay’ ti definision ti wikipedia, kunana: "historical fiction is a sub-genre of fiction that often portrays alternate accounts or dramatization of historical figures or events. stories in this genre, while fictional, make an honest attempt at capturing the spirit, manners, and social conditions of the person or time they represent with attention paid to detail and fidelity… historical fiction presents readers with a story that takes place during a notable period in history, and usually during a significant event in that period… historical fiction often presents actual events from the point of view of people living in that time period."

segun pay iti wikipedia, iti historikal a fiksion, "famous events appear from points of view not recorded in history, showing historical figures dealing with actual events while depicting them in a way that is not recorded in history. Other times, the historical event complements a story’s narrative, occurring in the background while characters deal with events (personal or otherwise) wholly unrelated to recorded history. Sometimes, historical fiction can be for the most part true, but the names of people and places have been in some way altered."

sabsabali wenno kasukat a panangestoria wenno dramatisasion kadagiti tattao ken pagteng iti pakasaritaan. wen, ngem nupay kasta, nasken a napudno a panangestoria ken panangiparang iti "spirit, manners, and social conditions of the person or time they represent with attention paid to detail and fidelity." isu daytoy ‘tay kunkuna ni apo rad a panangserrekmo, sika nga autor, iti "panagpampanunot ti subject matter (wenno karakter) ti saritam" a pakasapulan a "nasken a dakkel ti pamalpalatpatam iti kasasaad ti panagpampanunotna, kas maibatay iti kasasaad ti gimong, ti lengguahe, ti panawen  ken ti disso (milieu) a nagbiaganna." nasken nga iparangmo a napudno ken sipupudno nupay nawayaka nga agparbo ken agimbento.

saan ngarud nga asi-asi nga aramid a talaga daytoy. ta kas naibatad pay iti wikipedia definition daytoy a genre ti fiction, nawayaka a mangsurat ken mangiparang iti karakter ken pasamak, "so long as it does not deviate in significant ways from established history." nasken a dika a sumiasi iti es-estoriaem wenno iyes-estoriam a partikular a pagteng wenno lugar ti pakasaritaan.

ta agtinnag no kuan nga alternate history ti sursuratem no daytay inka metten agimbento iti sabsabali a pagteng. segun pay iti wikipedia, saan a historical fiction daytoy (a sumursurot wenno agbatbatay iti "established history") ti alternate history ta naisupadi daytoy a genre iti fiction ket ad-adda a maidasig kas speculative fiction. kas pagarigan koma no ti es-estoriaem ket maipapan iti basi revolt samo ipan a nagballigi da ambaristo ken salorogo a nangparmek kadagiti kastila ket naagawda ti vigan idi ken dadduma pay nga ili iti ilocos, sada nagipatakder iti basi republic, ay, ket sabalin dayta. wenno no ni marcos ken martial law ti backgroundermo samonto isarita a saan a napapatay ni ninoy idi nagawid idi 1983 ket sinangona ni marcos iti maysa nga eleksion ket nangabak ni ninoy ket isut’ nagpresidente imbes a ni cory, ay, sabalin a "history" dayta ta bukodmon a parparbo a history.

ngem kabayatanna, ania met ngay ti creative nonfiction?

segun iti wikipedia, kastoy: "creative nonfiction (also known as literary or narrative nonfiction) is a genre of writing which uses literary styles and techniques to create factually accurate narratives. xxx for a text to be considered creative nonfiction, it must be factually accurate, and written with attention to literary style and technique. ‘ultimately, the primary goal of the creative nonfiction writer is to communicate information, just like a reporter, but to shape it in a way that reads like fiction.’ forms within this genre include personal essays, memoir, travel writing, food writing, biography, literary journalism, and other hybridized essays. "

naaramatan iti literary styles and techniques a no basaem ket awan dumanan iti fiction nupay nasken a factual ken actual, saan nga agparparbo wenno agim-imbento iti tao, lugar, pasamak.

ne, ket ti la ngarud maitudo a nagdumaan dagitoy ket dayta historical fiction ket ania pay ngay, fiction.

ket dayta creative nonfiction ket ania pay ngay, nonfiction.

simple. fiction ken nonfiction. fiction versus nonfiction.

sampol man ngarud? ala, mangtedtayo iti sampol. ‘tay man sampol a sinurat iti filipinas kangrunaanna dagiti ilokano a mannurat wenno agiwarwarnak (no adda).

unaentayo man ti creative nonfiction.

kadagiti nabasbasakon, iti limitado a resourcesko, no literary journalism kunam, a, ket dagitayen a sinursurat ni quijano de manila (pen name daydi nick joaquin kas journalist). isuna ti mabigbig a nangpalatak iti makunkuna a literary journalism iti filipinas babaen kadagiti salaysay ken reportagena idi nangruna dagiti naipablaak iti philippines free press.

madakamat met ditoy, siempre pay, ti nalatak a gapuanan ni jose f. lacaba a "days of disquiet, nights of rage" a koleksion ti salaysayna maipapan iti first quarter storm ken martial law.

no iti iloko, ti la malagipko pay ita ket dagiti kas iti atitiddog a serialized (iti bannawag) a salaysay ni apo guillermo i. concepcion nga "mission: attack salomague!" (maipapan kadagiti bolomen idi world war 2) ken ti "ritritemon, kayong!" (maipapan kadagiti bolomen iti gubat kontra-americano iti ilocos; co-authorna ni apo melvin dela cuesta).

kasta met dagiti serialized met laeng a salaysay da appo lorenzo g. tabin ken vic pacursa maipapan iti padpadasda kas ofw iti middle east. ken kasta met ti salaysay a serialized met laeng nga "iti ngarab ti tanem" daydi apo bernardino c. alzate a maipapan iti pannakidangadangna iti sakitna iti kidney. kasta pay ti travelogue ni apo reynaldo a. duque maipapan iti panagsublina iti paraiso (hawaii) ken ti papanna pannakiseminar iti panagsuratan idiay bali.

no iti ganggannaet, no managbasaka iti reader’s digest, national geographic magazine, time, newsweek kdpy, kaaduanna a salaysay, nupay journalistic essays wenno investigative reportage, kadagitoy ket creative nonfiction (kas iti nalatak "drama in real life" ti reader’s digest).

ket iti met historical fiction, mangtedak iti sampol dagiti patiek nga obra iti fiksion a historical, nangruna iti iloko (dagiti dadduma a reaksion, dinillawda ti kaawan kano ti nadakamat ni apo rad nga obra nga iloko historical fiction kadagiti imbinsana a sinurat).

natural, ibinsak dagiti mismo a sarita ni apo rad, a bin-ig a prize winners, kas iti "siak, juan de la cruz palaris: aripuen," "colorum," "apo lakay," "ysabelo," "leon, 15," ken ti "dodon." ken kasta met ti "alipugpog 1762-1765" ni william v. alvarado ken ti "opas" ken ti "dagiti dir-i ken tagay iti daradara a bangabanga" ni daniel l. nesperos.

amin dagitoy, historical fiction iti purpuro a definision ti historical a fiction a makunkuna. dramatiko, nainfiksionan, nainliteraturaan, a pannakaiparang ti historical figures and events. nalalatak dagiti naestoria a kabibiag, am-ammo ida kas bannuar: palaris, pedro calosa, gregorio aglipay, isabelo abaya, leon abaya (kaanakan ni isabelo abaya), artemio ricarte, tobacco monopoly, basi revolt. sa kaaduan ket obvious nga scholarly ti pannakaputarda, saan nga asi-asi ti research nga inwayat dagiti autor, adu a libro, periodicals, resources ti sinukisok ken sinukimatda, etc. wen, a, ta ti dadduma a sarita, kasapulan pay nga adda endnotes tapno adda referencia ti agbasa ken kas pangipaneknek ken pangipasingked a factual dagiti figures ken events a nagwerretan ti fictional account kadagiti kangrunaan a karakter. kunam la ngarud no nagbasaka iti history textbooks ta nagtalimudok dagiti estoria kadagiti popular a personalidad, am-am-ammo a nagnagan, betifikado a bambannuar, a gagangay a masarakan iti established history ti filipinas.

ngem masaludsod: apay, dagiti la kadi, aya, nalalatak/naindaklan a tattao wenno dagiti mabigbig a bannuar ti mabalin a karakter iti maysa a historical fiction? wenno uray no saan a naindaklan ket nalatak met ken am-ammo kas figura iti historia (kas koma ken ni macario sakay ken dadduma pay a mannakigubat ken dumadangadang ken revolusionario ngem maaw-awagan iti tulisan, ladron, insurrecto, bandido wenno rebelde a terorista)?

ken dagiti la kadi, aya, ngata notable events wenno places ti mabalin a suraten wenno pangipuestuan iti maysa a historical fiction?

segun ken ni apo rad, "tallo dagiti kangrunaan a subject matter ti historical fiction… xxx umuna, am-ammo a tao iti pakasaritaan, naindaklan man wenno dasi… xxx  maikadua, maipapan iti maysa naindaklan wenno nakalalagip a lugar… xxx maikatlo, maipapan iti maysa nakalalagip a pasamak."

patiek a dagita ti tallo a kangrunaan. ngem patiek met nga addada pay mabalin a subject matters a mabalin a pangisadagan wenno pangibatayan tapno madasig met kas historical ti fiksion a masurat.

ania itayen ti nayon a definision ti wikipedia iti maysa a sarita a historical fiction? kunana, ti estoria ket mapasamak iti maysa a "notable period in history, and usually during a significant event in that period" ket inna ipakitana ti "actual events from the point of view of people living in that time period."

ngem iti dadduma a historical fiction, kunana pay a "famous events appear from points of view not recorded in history, showing historical figures dealing with actual events while depicting them in a way that is not recorded in history" sa no maminsan pay ket "the historical event complements a story’s narrative, occurring in the background while characters deal with events (personal or otherwise) wholly unrelated to recorded history."

saan ngarud a nasisita wenno nasken a bin-ig la a nalalatak a tattao ti mabalin nga agbida wenno agbalin a karakter iti maysa a historical fiction. uray dagiti gagangay a tattao, dagiti agmirmiron, dagiti saan a bida iti gubat wenno revolusion, mabalinda nga agbalin met a bida. basta la ketdi ilugarmo ti saritam iti maysa a panawen ken disso ken pagteng  iti established a pakasaritaan. daydiay ngarud alalay wenno para punas iti bota ni abaya, mabalin latta nga agbalin a bida, kasta met daydiay sacristan ni aglipay wenno uray daydiay maysa a mammartek a kimmadua ken ni ambaristo (ta adu ngamin ti lebben kan’ pay idi a basi dagiti rebelde), mabalin latta.

wen, mabalin latta, a, dagiti sarita nga adda pannakainaigna iti historia, ta dagiti karakter ket partisipante iti naglabas a gubgubat iti pakasaritaan, wenno adda pakainaiganda, directly wenno uray indirectly,kadagiti sabsabali a karakter a nakipartisipar iti nainhistoriaan a pagpagteng ken paspasamak iti pagilian.

historical ngarud a fiction a nakalawlawag ti "sudario" ni ariel s. tabag ken ti "ay-ayam ti gubat" ni ma. leonida frez-felix. kasta metten dagiti pre-hispanic times stories ni joel b. manuel a kas iti "kabigbigaan" ken "amianan."

gapuna a pati dagiti sumaganad, a bin-ig a napasamak wenno naibasar wenno nakareferencia kadagiti pagpagteng idi world war 2, iti pannakilaban kadagiti imperialista a japones, patiek a historical fiction met: "dagiti napasag iti rabii"  ken "sharon" ni juan s.p. hidalgo jr., "ikkis iti barukong" ni donel b. pacis, "nalabaga ti maris ti kalapati" ni salvador a. espejo, "dagiti daton a sabong iti rio de laoag" ni reynaldo a. duque, "ti wagayway, ni lakay pedro salacnib ken maysa a bigat" ni arnold pascual jose, "silaw a makidinnaeg iti di maungpot nga isisingising ti init" ni severino pablo, "maysa a rabii, iti sirok ti daldalligan" ken "ti balay ni major sato" ni joel b. manuel, "sika pay laeng ti rurog ngem sabalin a sakab" ni william v. alvarado.

ken kasta met, siempre, ti pakasaritaan dagiti "comfort women" iti panawen ti japon, kas iti "iti kapanagan, nalunes dagiti sabong" ni salvador a. espejo. awan duadua, bannuar met dagitoy a nakakaasi a babbai.

ken wen, a, uray dagiti ayup, pati dagiti ayup, bannuarda met (no addanto pay impumponda idi a polis nga aso iti libingan ng mga bayani! [imbag pay ti aso ta naitanem iti pagipumponan kadagiti bannuar, kunkunada nga’d idi, idinto a ni fm, dida pay kayat] ), kas iti aso iti "ken ni pidut: dagiti daton iti angep" ni joel b. manuel ken ti kabalio iti "resibo" ni clarita a. sumahit.

iramanko met, siempre, ti "goyo: ti dangadang iti rabaw ti ulep" ni danilo b. antalan. ditoy a sarita, saan met a ni heneral gregorio del pilar ti kangrunaan a karakter ngem ketdi dua a gagangay a tao, dua a kasla babaonen wenno nagboluntario a pababaon, paraluto, da pacio ken abeng, ket babaen kadakuada, iti punto de vista ni pacio, maimatangan ti ranget a nakaipasungalngalan ni del pilar ken dagiti buyotna. saan ketdi a kas ken ni istak, ni eustaquio salvador/samson iti nalatak a novela a "po-on" ni apo f. sionil jose, saan a nakipartisipar da pacio iti ranget no di naglemlemmengda laeng a kasla spectators wenno agbuybuya tapno babaen kadakuada, iti makita, marikna, mapaliiwda, maammuantayo ti napagteng iti tirad pass kadaydi a panawen.

ket wen, dagiti sarita ken tales a mangsakup ken mangungpot iti amin a revolucion ken dangdangadang ken polpolitikal ken ideolohikal a tigtignay ken gangganuat, dagiti fiksional a karakter iti man historical past wenno recent history (martial law, edsa people power; nupay kas napaliiwko idin, agkurang ti literatura iloko iti kakastoy a piesa maipapan kadagiti aliaw iti martial law, fqs stories iti biang dagiti aktibista, ti kinaganggandiong ti bagong lipunan, etc.). historical met dagitoy a nangnangruna. kas koma dagiti penomenal a sarita a "ti ligsay, ti anniniwan, ken ti daton,"  "wayawaya," "alimpapatok iti panawen ti ariangga" ken "ayat iti panawen ti ariangga" ni aurelio s. agcaoili.

mabalin nga idasig met ditoy ti "ti galienera, ti ili, ken tallo a kronika" ni joel b. manuel.

ken wen, rebbengna unay a mairaman ti klasika a sarita a "checkpoint" ken ti "rebelde" ni pelagio a. alcantara.

ken kangrunaanna, ti sarita a nangirugrugi kadagitoy amin, ti pioneering work, ti iloko classic a "taraon dagiti didiosen" ni juan s.p. hidalgo jr.

mainaig itoy, dagiti sumaganad a sarita, a no sadino, dagiti karakter a bannuar met soldado ti turay man wenno rebelde/aktibista, pasetda met ti pakasaritaan, ta nupay purpuro a fictionalda a karakter iti maysa a sinurat a fiksion, naibatayda met iti pudno a pakasaritaan ti pagilian: "tallo a tugot" ni lorenzo g. tabin, "ti dayaw, ti puli, ti panagserbi ken ti pagilian" ken "semper fidelis" ni mario a. albalos, "dagiti ulep iti arinunos ti abril" ni ricarte a. agnes, "maysa a rabii idiay santa marcela" ni peter la. julian, "ti pigis a bandera a natina iti dara" ni prodie gar. padios, "aplat" ni salvador a. espejo, "dagiti inna nga umulog iti sardam" ni reynaldo a. duque, "sangkapirit a langit iti dakulap dagiti rinibu nga impierno" ken "dagiti ladawan iti naray-ab a kambas" ken "ti kimat, ti bantay ken ti turod a nagdas-alan ti amin a lunod" ni art tolentino ignacio, "dung-aw" ken "dagiti samiweng iti angin" ni ariel s. tabag, "dagiti simotsimot ken ti maladaga a leggak iti gil-ayab ti temtem" ken "ti alipaga iti biag ni ligaya ragsak"  ni johmar r. alvarez, "daton para iti ina a daga" ni rodgerry rodriguez, "g.i. joe" ni noli s. dumlao, "salmo" ken "ranger" ni eden aquino alviar,

kabayatanna, no gagangay a tao, kadawyan a mannalon, iti ig-igid ti selebrasion ti aldaw kano ti pannakaited ti wayawaya ngem ania koma dayta a wayawaya ket awan met ti pakasaknaranna iti biag ken panagbiagna kas gagangay la nga umili–a dagiti la dadakkel a tattao, mamasirib, politiko, agtuturay ti adda magangganabna, no kasta ti maiparang a karakter, mairaman ngata kas historical fiction? wen, ket dayta ti karakter iti "ti bullalayaw idiay pandan" ni ricarte a. agnes nga inlugarna iti aldaw ti pannakaideklara ti panagwaywayas ti filipinas iti america idi 1946.

adda met karbenganna a mairaman uray dagiti di am-ammo a beterano kadagiti naglabas a gubgubat ken rebrebolusion, ta bannuarda met nga awan kurangna. kas koma ti karakter iti "iti ngalay ti dalan, maysa a dallang" daydi apo pelagio a. alcantara, ti mangalkalesa a lakay, ni akkos baak, marcos cilang, maysa a beterano iti agpada nga umuna ken maikadua a gubat-sangalubongan, nga agpaspasanaang la unay gapu iti ipapatay ti kakaisuna a barona a ni isabelo iti ima dagiti agaagaw iti daga (ket awan man la ti makaawat wenno makikadua kenkuana iti panagladingitna, kas iti karakter ni anton chekhov iti saritana a "misery" a ni iona potapov a mangalkalesa met laeng a natay met laeng ti anakna, ket awan man la ti kasla abaga a pangisangitanna iti leddaangna, awan ti dumngeg wenno mangimano iti ladingitna ("to whom shall i tell my grief?" ti nalatak nga epigram iti sarita ni chechov ket "ngem ayaunayen! ta idinto nga ibuksilanna ni pait, awan ni maysa a mailuganna ti mangitaltalek" met iti sarita ni alcantara), kadagiti man pasaherona wenno kakaduana a kutsero (awan bibiangda), ket iti udina ti laengen kabaliona, piman, ti nangipeksaanna iti tarumpingayna).

uray ti lakay a beterano iti "puon" ni lorenzo g. tabin, iramanko met, ta malaksid a nakipartisipar iti maysa a nakahishistorikal a nagpasaran ti pagilian, historikal pay, siempre, ti pannakipasetna manen iti migrasion ken wenno exile dagiti ilokano iti america.

kabayatanna pay, nadakamatko dayta migrasion, ti ilokano migration a paset met ti pakasaritaan ti kina-viajero, kina-exilo, kinamanagbaniaga, kinamanagkallautang ni ilokano iti man bukodna nga ili, pagilian wenno iti sangalubongan.

ket no nagsuratka iti sarita maipanggep kadagitoy a migrante nga ilokano, di mainsasaan a historical dayta.

itedko a sampol ngarud ti kastoy a sarita ti "apong gabriel, pundador" ken "karayo iti tanap" ken "bukod a daga" ni apo prescillano n. bermudez a mismo (a segun kada apo duque ken pati payen ni apo cabie, ket tinagibassitna ti makunkuna a historical fiction) a maipapan iti migrasion, panagdappat dagiti ilokano iti tanap ti cagayan, partikular iti mallig region iti isabela (a kas met iti panangpanaw ti familia ni eustaquio salvador/samson iti cabugaw iti ilocos, iti novela a "po-on" ni f. sionil jose, tapno maisadsadda iti cabugawan iti rosales, pangasinan).

historical la ketdi a di mailibak ken marubsi dagitoy ta nakabase la ngarud iti historical fact maipapan iti ilokano migration iti cagayan valley. agsipud ta saan met a nativo dagiti ilokano iti tanap, dandani amin, no di man amin, a familia nga ilokano iti tanap ket nagtaud kadagiti nagdappat nga ap-appo manipud ilocos ken dadduma pay a luglugar. kas pagarigan kaniak, ti familiak, ti father sideko ket naggapu ti pupuonda iti luna, la union; ket iti met mother sideko, naggapuda iti alcala, pangasinan, pimmanawda kano gapu iti parikut iti dagdaga nga ag-agawen dagiti babaknang a kastila, nagpa-vizcayada, naidakdakda sadiay ilimi a dupax, nagbukatda iti baro a dagdaga, taltalon ken bangbangkag, immaduda nga immadu ket idi kuan nagaramidda iti bario ("san roque" idi damo, sa finally ket "mabasa" nga agingga ita) , and so on, the rest is history a kunada. ne, ket suratekton sa man dayta gayam, aya, nagpintas a material.

ket siempre, uray ti ilokano migration sadiay mindanao, historical la ketdi met a di mainsasaan. ket maysa a natibker a mangibagi itoy ti "tugot" ni danilo b. antalan.

ken ania pay, dagiti ilokano a sakada a nakigasanggasat iti kaunasan iti hawaii, isuda a mabigbig kas kaunaan nga ilokano nga ofw. maited kas natalged a sampol dagiti sarita a "dadapilan" ni noli s. dumlao ken "ama anib: sakada" ni freddie pa. masuli.

ofw, wen, ofw a kinapudnona ket maaw-awaganda pay iti "kabarbaro a bannuar" iti agdama a panawen. bannuar met ngarud ket paset ti pakasaritaan dagiti agbibiag kadagiti sarita a kas iti "tallo nga ipapanaw" ni amor cabaccang, "liwliwa de gracia: domestic helper" ni gregorio m. evangelista, "purificacion" ni freddie p. masuli, ken ti "alegoria uno" ni aurelio s. agcaoili.

kayatko met nga iraman ti pakasaritaan dagiti makunkuna nga etniko a minoridad iti pagilian, dagiti maaw-awagan iti "indigenous people," kas dagiti tribu iti kabambantayan. pasetda met ti pakasaritaan. ken adda met pakasaritaan kadakuada a mismo. addaanda met kadagiti bukod a bannuar a bannuar met laeng ti sangkailian. kas koma ni macliing dulag, a nupay naiparipirip laeng iti "dayyeng dagiti karayan" ni ricarte a. agnes, maysa met a historical a fiction a mismo ti pakabuklan ti sarita, ti historikal a laban ken itutubngar iti pannakagamsaw ti kabambantayan ken pannakaputtot dagiti karayan.

iramanko ditoy ti "apo annu, ma-king" ni benjamin p. pacris, ti "kronika ti tribal war" ni jaime m. agpalo jr. ken uray ti "ikkis iti puseg ti bakir-ili" ni william v. alvarado.

ne, ket naikaaduk sa man ti nagibinsa iti sampol a sarita?

adda pay, a. kitaentay’ met dagiti historical fiction a novela.

ngem ituloytayto dayta iti sumaruno a panagipablaagko. nayonakto pay iti sumagmamano pay a "makunak" met maipapan iti historical fiction, ti sabsabali pay a pammatik maipapan kadagiti rebbengna a mabigbig met ken maawagan kas historical fiction. a saan la a dagiti ammotayo kas kombensional wenno orthodox wenno tradisional a historical fiction kas salsaluadan ken gargarantiaan ti established history.

(updated 19sep08):

ania kadi ti madlaw, makita, marikna, wenno maawatanyo kadagiti sumaganad:

Naminsan a rabii
A nag-night swimmingkami
Duakam ‘toy nobiok
A naggapu idiay Saudi.
Inikkatkot’ pagan-anay
Agraman bra ken panti
Simmakay isuna
Iti rakit nga intugotmi.
Idin ta makalagip
Bimmatok a nagpababa
Anian a nagmayat
‘Tay ar-aramidenna.
Idin ta lumung-aw
Angeskot’ agpugsapugsat
Kinunak kenkuana
O, darling naglaingka.
Sisid Marino
Naglaing ‘toy boyfriendko
Iyunana iti baba
Kalpasanna agpangato
Naglaing nga aglangoy
Eksperto ‘toy boyfriendko
Diakon isuksukat
Ni Sisid Marino.
Sumuno a rabii
Inulitmit’ nag-night swimming
Immuna a nagpakleb
Kalpasanna nagdata met laeng
Pinasikatak met isuna
Nagluganak iti rakit
Kasla helikopter
Ti innak inaramid.
Bayat ti innak panagsakay
Iti rakit nga intugotmi
Ngumato a bumaba
Agdaldalluyon daytoy bagik
Idin ta madlawko
Limmukneng, agbalawak
Pimmutok gayamen
Ti rakit a nagsakayak.

Kutkutiman ti sardam dagiti umar-aripapa nga apros.
Dakulap iti dakulap, kudil iti kudil, dam-eg iti dam-eg. Dinigos
ti nakusnaw a sipnget ti agin-innapungol nga anges.
Agin-indayon ti kortina a palpal-idan ti salemsem, rummuar-
umuneg iti ruangan ti dua a kuting nga agganggantil, agkinkinnamat,
agtintinniliw iti karamut. Ngem awan bibiang dagiti aglulualo
iti nauuneg nga arasaas. Iti atep, nagdalagudog dagiti nataengan
a paddak. Naiwayat ti nabulosan nga asug wenno riaw iti panaglinnagid
dagiti nakalamlammiis nga agong. Dagiti naginnaplit sa nagkinnawikaw
a nalamuyot nga ipus. Kasla ngipen ti ikkis a maipakdem
iti masorpresa a bao a rummuar iti abut. Gumammat ti natarumamis
a kuko, maiyilut ti nakersang ken kiote a dilpat. Sumpok
iti kasipngetan ti mapabutngan a marabutit. Maibus
met la dagiti di maibus nga anangsab ket agkirpa ti rabii. Agammusay
ti bigat a mangpadaan iti maipaburek a kape ken maiprito
a karing. Agandar manen ti siririing nga urok, mailagud-
lagud manen ti natibker, natangken latta nga ipus.

adda kadi rimsua a karkarna a rikna, ‘tay karnal a karirikna–adda kadi simken a rikna a nanggubuay iti panagtangken wenno panagbabasa dagiti maseknan a glandula wenno mabagbagi? imtogkay’ kadi, diretsaek man laengen, a nakakita, nakabasa wenno nakangngeg kadagita a ladawan, kanta, daniw, fiksion? ket no adda panaguttog, simngay kadi ti napalaus a derrep ket kayatyon  a bulosan dayta nga agpagunggan a rugso ket kayatyon ti mang-rape, maki-sex, wenno agsalsal?

wenno kednganyo kadi a naalas, imoral, narugit, saan a disente dagita nga imahen, musika wenno sinuratan?

wenno naray-awkayo kadi, simple a nalinglinagy iti naapresiaryo nga estetika a patienyo a gubuay dagita kas patienyo nga obra iti arte, awan aniamanna iti maysa a normal a tao, awan dakesna iti nataengan a tao, wenno saan a makaapekto iti liberal a panunot?

ania man ti paliiw wenno reaksion kadagita nga impakitak a sampol, adda kadakayon a mangkupikop ken mangpangsingked segun iti bukbukodyo a pamanunotan ken pagtaktakderan.

ngem ken ni manny villar, senador, presidente ti senado, ken nagdeklaran a kandidato-para-pangulo inton 2010, para kenkuana, babaen ti gakatna a linteg iti senado, amin dagita a kita wenno klase ti ladawan wenno sinuratan ket obscene ken pornographic, makapauttog kano unay, sulbogenna ti rikna ket pagderrepenna ti isip iti narurugit ken naaalas a panagem, makadadael iti panunot ken kinatao ket tubngarenna kano ti nasayaat nga ugali ti tao.

ket gapu itoy, inggakat ni madaydayaw a villar a nasken a maaresto, matiliw, madusa ti asino man nga agaramid, agputar, aglako, agipabuya–dagiti mannurat, dagiti artist, dagiti performer, dagiti director, dagiti publisher ken aminen a maseknan ken adda pannakainaigna iti pannakaparnuay dagitoy a naaalas, narurugit, makapaderrep a bambanag.

ti dusa a kayat ni honorable senator villar?

kayat ni villar, sika a derrep, uttog, a mannurat, sika nga imoral nga artist, sika a bagtit ken dasi iti nalinteg ken natakneng a gimong nga adipen ti arte ken cultura, kayatna a mabaludka iti 3 a tawen agingga iti 6 a tawen, wenno 6 tawen agingga iti 12 tawen, depende iti aramid/inaramidmo a kinabastos. malaksid a maikulongka, kayat pay ni villar a sika, sika a mangurkuranges ken mamirmiraut a mannurat ken artist ket agmulta iti 100,000 a pisos agingga iti 300,000 a pisos, wenno 200,000 pisos agingga iti 500,000 pisos, wenno 500,000 pisos agingga iti 1,000,000 pisos, depende iti aramid/inaramidmo a kinaimoral.

tapno mamatikayo, adtoy ti sumagmamano a paset ti senate bill ni villar (mabalinyo a downloaden ti sibubukel a kopia daytoy iti http://www.senate.gov.ph/lis/bill_res.aspx?congress=14&q=SBN-2464):

daytoy man ti parupa ti nasao a bill:

daytoy met ti definition ni villar iti termino nga "obscene":

ken ti villar definition iti termino a "pornographic":

pansinenyo daytoy a nakaam-amak a panangibatad ni villar:

regardless! regardless of the motive, my ass! anian a kinapasista a panagpampanunot ti kastoy a maibusor pay met ngarud kadagiti mannurat, artists, cultural workers!

ania man ti motibom, intensionmo, panggepmo, planom, namkuatam a nagsurat, nagputar, nagpinta, nagakem, nagipablaak, nagipabuya, nangkanta–nasayaat man wenno dakes, pagimbagan man wenno pagdaksan, pakaidayawan man wenno pakaibabainan, pakabigbigan man wenno pakatagibassitan–awan dayta a banag ken ni villar. padapada amin, awan pakaigidiatan, ket dimo mabalin nga ikalintegan, irupir. tiliwennaka ni villar ket ikulongnaka ken multaennaka iti agingga iti sangariwriw a pisos.

dayta ni villar, ti maysa a napigsa kano a para presidente inton 2010.

namak payen no isunto ti mangabak, apo, anian a kalak-aman ti pasarento dagiti adipen ti arte iti filipinas! no ita a senador pay laeng ket agpampanunoten, agar-aramiden iti linteg a kayatna a maipakat kontra kadagiti patien ken ammona a kabusor ti bukodna a panangipapan ken definision iti maysa a nadalus, natakneng, nalinteg, nawaya, naragsak ken napintas a sociedad wenno gimong, anianto ketdin inton isuna ngatan ti presidente?

panagkunak, agut-utek a dictador a mara-hitler met ni daytoy a manny villar ket dagiti pay met mannurat, artist ken kapadada ti pagpupudotanna.

saan pay met ketdi a naaprobaran wenno naaramid a kas naan-anay a linteg ti gakat ni villar. ta gakat pay met la ngarud daytoy. ngem madaman a mapagnunumuananda daytoy iti senado. ngem itoy a gakat, makitatayon ti mentalidad ken kombiksion ti maysa nga agam-ambision nga agbalin a pangulo ti republica. kaniak a biang, makitkitak nga iti maysa a villar regime, kasla martial law, wenno nakarkaro pay ngem martial law, ta sigurado biagennanto manen daytoy a senate bill (no di man agmata ita a panawen) ket awanton samirna ta isunto metten ti presidente, ket mangbukelto iti kasla maysa a gestapo wenno kempetai a grupo, wenno kasla dagitay ahente ni big brother, nga awan sabali nga obraenda no di ti agsiim, agtiliw, agibalud kadagiti mannurat, artists kdpy a patienda a kabusor ti moralidad; ken agserrek kadagiti pablaakan, printing press, galeria, teatro, museo, pagsinean, movie studio, estasion ti tv ken radio, etc. ket samsamen ken dadaelenda dagiti libro, script, pinintaan, kanta, pelicula kdpy a materiales a patienda a kas obscene ken/wenno pornographic. ket wen, uray iti internet, tiliwenda dagiti bloggers, chatters, surfers, users, serraanda dagiti blogs ken sites, kumpiskaenda dagiti computers nga usar, dagiti servers, balunetanda dagiti internet service providers ken aminen a mainaig.

nakabutbuteng daytoy a senario a posible a mapasak iti rehimen ni villar no di agbalbaliw ti akikid ken nakangepngepngep a kapanunotan ken pamanunotanna maipapan iti no ania ti makunkuna nga "obscene" ken "pornographic" no inaigmo iti arte.

ti ket tured ken puskol ti rupa dagitoy a politiko, dagitoy a senador, nga agibando ken agisayangkat iti kakastoy a kita ti rebbengna a masurot a linteg iti moral a biag ken panagbiag, iti baet ti nakaro nga imoralidad, korupsion, kunniber ken dadduma pay a nakaap-aprang a naaalas ken narurugit nga aramid iti gobierno a mismo (malakaniang, senado, kamara, korte, awan dulianan), ket addada met dagiti agindadalus, agintatakneng, aginlilinteg, aginsisingpet.

ala, diakon saritaan iti adu daytoy agdama a panagaapada ita iti senado, maipapan iti akusasion ni lacson a panagkunniber kontra a mismo ken ni villar. mabalin a paset la daytoy ti nasapa a pinnerdi-pinniltak-dinnadael mainaig iti umadani nga eleksion-presidensial inton 2010. ngem ti la makunak ket pirmi nga obscene, nakaro a kinaimoral dagita nga aramid a "double insertion" tapno laeng madoble ti pondo dagiti favoritoda a projecto kadagiti bukodda a distrito wenno teritorio, wenno dagiti bukodda a negosio.

iti luksaw ken rimonko iti daytoy a gakat ni villar, maibusanak iti balikas a pagtubngar. ket adtoy man a pangsupusopko laengen ti nasao met ti maysa a maseknan a blogger, mainaig iti kunak a panagindadalus dagiti kas ken ni villar:

How did these legislators in Congress, and now the Senate, become the judge of “impure thoughts,” “erotic feelings” and the corruption and depravity of the human mind? If anything, given their track record, the public wonders about these legislators’ own impure thoughts, their erotic feelings and the corruption and depravity many of them have been involved in. In a word, the public would like to know what right and qualifications does Senator Manny Villar who introduced the bill, to pontificate and judge what we should draw and paint, read, listen to, watch, google, and send at any time?

adda kadi a talaga natalged ken naan-anay a moral ascendancy ni villar tapno adda met pamkuatanna nga agisingasing iti nasken a masurot ken matungpal a linteg iti moralidad iti filipinas?

agpanunottayo, nangruna kadatayo a mannurat ken mangipatpateg iti arte ken culturatayo. ditay’ itulok a gamsawen dagitoy a politiko ti wayawayatayo iti panagsurat, panagipeksa, panagsao, panagiwaragawag a gargarantiaan ti agdama a constitusion ti filipinas. ditay’ itulok a kontrolenda manen ti prensa, ti pluma, ti isip, ti nakem, ti takiag, ti gemgemtayo. never, and never again!

wen gayam, dagiti sampolko iti ngato, ti painting ket pinintaan ni fernando amorsolo. liriko met ti maysa kadagiti popular ita a kanta iti kailokuan, ti "sisid marino" ti sumuno a texto (mabalinyo a denggen iti youtube, no kayatyo, isuna laeng ta masapul nga adda bukodyo a youtibe account). ken dagita panid a paset ti libro a desaparesidos ni lualhati bautista (ania ket ngatan a pungtot ni villar no mabasana daytoy, nagiyot da roy ken anna [diaske, kanagnaganko pay, giem!] iti kuarto iti simbaan ket adda pay rebulto ni kristo nga agbuybuya! very indecent! very offensive ken contrary iti good customs ken religious beliefs daytoy, apo senador, korapenna la unay ti human mind, senior senador!). paset met ti daniwko a nangabak iti rfaafil ti texto ti daniw ti naudi a sampol.

nalabit, no maipakat itan ti linteg ni villar, delikado la ketdi ngatan dagiti nakin-gapuanan kadagita a sampol: sursoren dagiti aso ni villar dagiti galeria, studio, museo ket regkasen ken puoranda dayta painting ni amorsolo ket tiliwenda dagiti akinkukua wenno manarawidwid kadagiti nasao a galeria, studio wenno museo; arestado met a sigurado dagiti singer, lirisista, komposer, pabliser dagita a kanta; tiliwendak la ketdi met ngata ket ipupokda, piman, sadak multaen iti ginasut a ribu a pisos (apo, pangalaak ngatan iti pagmultak no kua? awanto pay gasut a ribu a pisos ti pategna ti adda nga assetko, piman). ket ni aling lualhati? saan ket ngata itan a makaligtas kadagiti aso ni villar, tiliwenda la ketdi nga ibalud. ken aminen a guilty, culprit a mannurat ken artists iti intero a pagilian.

kabayatanna, adtoy man ngarud ti dua nga obscene ken pornographic (segun iti panangipapan ni villar) a sinuratko (pinutarko dagitoy idi pay 1994 ken 1995, nairamanda iti libro a rissik) a ruknoyko ken ni honorable senator manny villar:

SAAN MET NGAMIN

ngem saan met ngamin
a ti utek ket kas iti puso koma
a rikna la a rikna
iti ayat wenno gura wenno limdo
ken ania pay. ngem panunot
ketdi a panunot iti ayat wenno
gura wenno limdo ken ania pay.
ket agderrep latta adu nga isip, adu a konsensia.

ket saan met ngamin
a ti puso ket kas iti buto koma
a no umtog ket uki ti kayatna
a sublisublian a pagaponan
tapno pagungganna malpaag. ngem
rikna ketdi a rikna, awan patingga
di umlay, kinod a kinod bitekna.
ket agparuar latta adu a dara, adu a rikna.

saan met ngamin
a ti buto ket kas iti agong koma
a no makaangot iti bangsit
ti anglit ti sip-ang wenno angpep ti uki
ket dagus a paapput. ngem ketdi
kaykayatenna, bangbanglona ti pay-ud
di nagkawkaw man wenno naangri
a balasang, basta balasang uray nalasang, basta naguki.
ket agtupra latta adu a daga, adu a ngatangata.

saan met ngamin
a ti utek ket puso
a ti puso ket buto
a ti buto ket agong.

ngem adda utek ti buto.
adda puso ti utek.
adda buto ti puso.
adda agong ti utek.
adda puso ti buto.
adda buto ti agong.
adda agong ti puso.
adda utek ti agong.
adda buto ti utek.
adda puso ti agong.
adda utek ti puso.
adda agong ti buto.

SIASINO A MADAYDAYAW

siasino a madaydayaw, aya
ti immuttot kadatayo? wenno
nakapultit ket ngata, wenno saan
a nagilo? ta nagbanaal, nagbangsiten, aya
‘toy aglawlaw? yutninana, siak ti tuduenyo?
gapu laengen, ‘ya, ta mannanganak iti bagas kamotit
ken narawetak iti birabid, ken gapgapuk nga immigid?

awan, awan ti mangamin, agpudno
tapisentayo ti mangapput agongna, agbanang-es
disnogen ti agsakit tianna
dusaen ti makatakki: asukaranna ti buris ken tabbelna: ikkanna
iti yelo, lamutenna a naimas a halohalo

awan, awan ti mangamin, agpudno?
ala, siak, siak ti immuttot, appo
a madaydayaw, ngem:
ania komat’ bibiangyo, makiang-angotkay laeng

(ngem apay ngamin
a tipdem, ibainmo ‘ta uttot
wenno maganatan a takkim?
ibulosmo ketdi, iyiblengmo lattan:
bay-am ida a naseselan
bay-am ida a nababanglo
bay-am ida a di umut-uttot
bay-am ida a di tumaktakki
ta bumtak ti tianda
ta bumtak ti buyokda
ukininada, butoniamada)

abril 30, dandanin alasdose iti tengngat’ rabii. still, diak madecide no sumaliak kadi ita a tawen iti palanca.

adu ngamin dagiti pakaburiborak a makatubeng iti gaganaygayak a makisalip. saan a nalawag (kaniak) ti pagannurotan maipapan iti no ti entrim ket ipatulodmo babaen ti internet.

iti pagannurotan, iti kano website ti palanca awards, iti submission form sadiay, ti pagipatulodan. saan a nadakamat no mabalin ti email submission (a kas sigud a maar-aramat iti kallabes).

ti pakasikorak, kunana iti pagannurotan, rule no. 9, no naisendmon iti website ti entry ken scanned forms, isarunom kano ti “envelope containing the requirements listed in item 7(a) to (f) above should then be sent to the CARLOS PALANCA FOUNDATION, INC. by mail or courier and postmarked not later than 30 April 2008.”

ket ania dagiti requirement iti 7(a) inggana (f)?

dagitoy:

“(a) the duly accomplished Official Entry Form, (b) Authorization Form (The Authorization Form must be notarized for local entries. Entries from abroad need not be notarized but if an entry from abroad wins, then the Authorization Form must be authenticated by the Philippine Embassy or Consulate and submitted to the CPMA Office on or before 1 September of the contest year in order to qualify), (c) Consent, if applicable, (d) an original and three (3) copies of the entry, (e) a soft copy (diskette copy or e-mail) of the entry, and (f) the author’s full résumé.”

isu met la dagita ti nasken nga ipatulodmo no piliem nga ibuson iti koreo wenno ipa-courier ti entrim. no piliem a hard copies ti inka ipatulod.

no iti internet, babaen ti website, isumitem la ngaruden ti soft copy(ies) ti entrim ken dagiti iniskanmo a forms, inkanto pay la manen kano ipatulod ida amin kas hard copies! di kad’ makaburibor?

sigsigud, iti daan nga annuroten, no inyemailmo idin ti entrim a soft copy ti manuskrito ken scanned nga authorization form ken entry form, ti laeng inka ibuson a hard copies ket ti orihinal nga authorization form ken dagiti orihinal nga entry forms.

itan ket amin metten! ania ngarud ngata ti serbina pay nga inka ipatulod babaen ti internet ti entrim no ulitemto manen nga ipatulod met la amin babaen ti snail mail wenno courier service?

di pay adu a magastos. inka agabang iti internet cafe. sakanto manen magastosan iti post office wenno courier, aglalo no nagadu ti entrim ket nagbengbeng ken nagdagsen ti ibusonmo.

santo addaka iti abrod, a kas kadatao. international ti charge iti pagpatulod.

ket ditoy oman, mainayon a pakarikutan ti banag nga awan magatangko wenno awan magatangak ditoy sohar city iti bond paper a ‘tay regular wenno letter size a 8.5′ x 11″ nga isut’ required a pakaimalditan ti entry. ti adda a papelda ditoy, nga isu kano ti kasla official nga aramatda a rukod ket ‘tay size a4. adu ti nagsapulak a pagtagilakuan ngem awan a talaga ti 8′ x 11″ wenno uray legal size a 8.5″ x 14″ (’tay long a bond paper) ta gutdek la koman no adda long ket pagbalinek a short, hehe! alangan met a kartibak a saggaysa ti ig-igidna dayta a4 tapno agbalin a letter size, piman, ket no kas pagarigan ta tallo ti entrik ngay a sag-25 pages wenno bassitanna a 25 pages each. times 4 dayta ta ti required ngarud a hard copies ket 1 “original” ken 3 copies (kunam met la no uso pay, aya, ti makinilia, ta dayta 1 orig a copy plus 3 carbon copies? itattan, a, ket kaaduanna a computer printed ket puro original daytan 4 copies; malaksid no dot matrix a printer a tay continuous form a de-carbon ti usarem a papel). di pay no 25 taymis 4 taymis 3 ket di pay 300 panid daytan.

iti panagsukisokko, naammuak a dayta gayam a4 ket isu gayam a talaga ti international standard a rukod a maar-aramat, a naibatay iti metric system, ket isu ti kaaduan a mau-usar, iti europa, india, middle east ken adu pay a lugar.

ti met letter ken legal sizes, north american standard dayta, isu ti maus-usar iti estados unidos ken sumagmamano a pagilian a kas iti filipinas. hmm, uray gayam iti papel, biktima ti filipinas iti u.s. colonialism, hehehe! (masapul koma nga i-revisedanto manen ti rules maipapan iti paper size ket iramanda ti a4 tapno awan pagsakitan ti ulo dagiti makisalip manipud europe ken dadduma pay a paset ti lubong).

ket isu, a, awan mabirokak nga a4 a bampeper wenno kupombam ’su a diak maiprinta ti manuskrito ti entrik, piman.

adu a pakarikutan. isu nga awanen ti ganaygayko a sumali.

sa ket awan kapkanekak nga isali a sarita wenno daniw. addada met mabalin nga entri ngem saan a baro a putar. ulit.

next yearto lattan, kunkunak man. kustonto no adda maputarko a brand new a sinurat.

ngem naammuak nga extended kano inggana mayo 5 ti deadline ti panagisumite iti entries.

ne, medio gimmanaygayak.

lalo idi naammuak a mabalin met gayam ti email nga usaren a pagipatulod (malaksid kano iti novela ken screenplay; namak pay ‘gaminen no nasurok a 200 a panid ti novela nga isalipmo, taymis 4 di pay apan a 800 a panid ti inka ipatulod santo 800 a panid met ti iprintanto ti palanca foundation no maawatda ti entry).

ket ’su, a, kaisesendko la ‘tattay ti entrik babaen ti email. ipatulodkonto met pay babaen ti courier dagiti original nga authorization ken entry forms. saankon nga ipatulod ti hard copies. makammodtan no qualified wenno disqualifiedto ti entrik. ti napateg ket makasaliak laeng a makuna. uray man no maabakak uray iti pay laeng annuroten. basta, addan naipatulodko nga entry, o.k. kaniakon. mapnekakon. haanko met nga inanamaen ngamin ti mangabak. no kas pagarigan man ta qualified ti entrik ket dumanon kadagiti hurado, santo pay la makapalaran dugkalan iti premio, ay, ket, appaunay a yamankon.

good luck ngarud kadatay’ amin a nakisalip.

adda sumagmamano a queries wenno clarification no ania, aya, daydiay dakdakamatek a descriptions wenno narativo a panagiladawan, panagiparang, exposition, wenno panang-characterise iti maysa a karakter, lugar, pasamak, situasion, pagteng, rikna, buya, kdp.

no diak bigta wenno completely a mailawlawag ita, kas iti panangigunamgunam ni butch dalisay (iti librona: "…it isn’t enough to say that a character is ‘attractive’ or that an event was ‘memorable’…"), iparangko ngarud babaen ti sumagmamano a sampol a linia wenno parapo manipud kadagiti master works ti sumagmamano a master a fiksionista nga ilokano (nga agsursurat iti iloko).

manipud ken daydi apo pelagio a. alcantara, iti saritana a "sangkap" a first prize winner iti salip iti sarita ti bannawag idi 1964:

Kinupin ni A. V. Bertido ti pagiwarnak iti namitlo, impasayagna iti suli, sana inan-anat ti nagpuligos. Nagpababa-a-nagpangato ti napuskol nga anteohos. Kalpasanna, nakaan-anat ti pannakaakasna manipud iti dupap a darangidong a nagbinnennatan dagiti birit a mata. Rakab a rupa a pinangepngep ti kebkeb a buok. Naglalaga dagiti pukekek a ramay iti saklotna kalpasan ti panangidissona iti anteohos iti lamisaan. Saan a nagkuti dagiti panglabonen a bibig.

Dagiti birit a mata naitugkeldan iti kullapit a lampong ken imingan a mannurat a nakakaut iti bolsana. Awan ti langana a duapulo ngem ipapilit dagiti lesseb a matana, ken dilot a kawesna a saan a mapmapnek iti turog ken talinaay dagiti parsua a saan pay a napaay.

manipud ken daydi apo a. sanchez encarnacion, iti saritana a "ti narra, ti bagyo, ken ti sagut" a first prize winner iti salip iti sarita ti bannawag idi 1961:

Kasla umag-agneb ti sin-aw dagiti bibig ni Magda, kas kasam-it ti kappisi a naluom a sandia iti kalgaw a mangdepdep iti waw. Dagiti napungay a matana kasla singin a naapres nga alinuno a mangdayyeg ken mangulaw iti riknana. Ti nakipet a nalabaga a bestidona inna man inirteng ti nabaknang a pannakasukog ti pammagina. Ket dayta a panangdayaw ni Victor ti nangkalbit iti kuerdas ti pusona. Nariknana ti kinapagus a mangamiris iti kinapateg dagita a gundaway iti dalanna. Ngem adda nalagipna. Kalpasan ti namitlo a daras a panangabakna ken ni Magda, nagpakada ket simrek iti uneg ti siledna. Saan latta a naggibus ti bagyo. Ad-adda ketdi a rimmaba. Ket natimud ni Victor ti nasagiksik a timek ni Magda a kas napegges nga ulo-ulo ti danum a naggapu iti surong a   mangteppang kadagiti naruka a daga. Nailabeg kadagita a darikmat. Napardas ti panaglayus ti dara kadagiti uratna. Kasla iyik-ikkisda: maysaka a parsua a nakawesan iti lasag!

Simngay iti panunotna daydi damo a panagsarakda ken ni Magdalena. Simmurot ni Magdalena kada Peping ken Zenaida idi simmarungkar dagitoy kenkuana iti seminario. Kasla sumangdo a kalding dagiti wangwang-it ni Magda. Kasla balbaltik dagiti tignayna. Ti panagam-ammoda. Ti panangpetpetna kadagiti nalamuyot ken dumerderosas a dakulap ti balasang. Kas man berber ti pul-oy a nangyabyab iti apuy kadagiti naraber a pan-aw iti bakras ti bantay dagiti makapagpikapik nga isemna, dagiti nabagas nga itataldiapna. Amin dagitoy, nalagipna. Nalagipna. Amin. Amin!

ken daytoy manipud ken daydi apo constante c. casabar, iti umuna a paset ti novelana nga "umuna a bukel" iti deciembre 14, 1964 a bilang ti bannawag:

Naglangkapi iti abay met laeng ti baket. Kasla tinandaaananna a naimbag ti nagsaadan itay ti kutitna, ta isu met la ita ti nagtugawanna. Ngem apagsimpana, kinukotna ti tumengna, imbuatna ti sakana sana insaad ti dapanna iti ngarab ti bangko.

Kinusilapan ti baket. Dimo ingato ‘ta sakam, sika, impatigmaan dagiti matana. Ket ti lakay, a di met nairuruam a makusilapan, dinagusna nga impababa ti dapanna. Wen, aya, inyanamongna, iti unegna.

Ngem naladawen ti dapan. Liniputannan ida. Nangyegen iti bain kadagiti matada. Ta itan nagparangen ni Donia Nieves iti ridaw!

Nasiputanda, isuda nga agassawa, dagiti kimmastila a mata a nangsurot iti dapan. Dapan a di masapsapatosan. A di masinsinelasan, uray no mayudong. Dapan nga addaan iti tangan a kawweng ken ramramay a nagsappa, iti panagkawweng ken panagsappa dagiti ramay a tinawen a pagnanaen ti tarindanum. Manmano a maputdan dagiti kuko dagita a ramay, ket iti sirokda ngumisngisit lattan ti pitak a naiselsel; ket no maputdan met dagita a kuko, no kasta nga agiinumda iti basi iti linong ti kamantiris iti paraangan, saan a getteng ti maaramat, no di ket maasut lattan ti buneng a sibibirko, ket ti tademna siaaannad a mailagid iti ngudo dagiti kawweng a ramay. Iti ngatuen dagita a ramay, agkurkursing ti gurong, a manmano a masabonan, manmano a mapunasan, ta mabaybay-an lattan nga agmaga, uray maiturogen iti sardam, ken lumitlitem, no panawen ti panagtatalon, gapu ta malungpos iti rarasa a maagasan iti tutot ti dangla a nalanaan.

iti met sarita a "shorty brown" ni apo t. gabriel tugade a nangabak met laeng iti umuna a gunggona iti pasalip ti bannawag, idi 1970:

Minulenglenganna ti langana iti sarming: ti pangaan, napuskol ken narakab a rupa a balidbidan manipud  muging agingga iti timid; simmalog manipud iti nasilap nga ulona; dagiti napuskol a bibig ken agongna a kasla nalusdak ken nabistrad a pantok ti muhon; dagiti naliday matana a pinanawanen ti tarnaw…

Ala, wen, lakaykan, Shorty Brown. Ngem annugotem kadi nga agkabawkan? A dimon mawayas ti agbiag? A mapanka metten iti home for the aged tapno pataraken iti gobierno? Saan! Malaksid kadagitoy kuribetbet ken ti sangkabassit a panagkubbom, napunerka pay laeng!

Pinalabsanna dagiti retratona iti diding iti kusayan ti katrena a nakaidalusonan ti kimmaki nga ulesna; pakalaglagipanna kadagiti pinullo a tawenna kadagiti plantasion ti unas ken pinia idiay Hawaii, kaubasan idiay Delano, kanatengan idiay Salinas, pagsalmonan idiay Alaska, pagsusugalan idiay Reno ken Las Vegas ken kamansanasan idiay Wapato ken Yakima iti estado ti Washington. Dakkel ti akinkanawan a ladawanna a tanda ti panaglumen ti pudno a naganna ken iti pannakairuamna iti birngasna a Shorty Brown.

sa daytoy a parapo manipud iti sarita nga "orkidia" ni apo juan s.p. hidalgo, jr.:

Impalikud ni Saling ti atiddog a buokna tapno ipakitana ngata ken ni Leon ti kinalapsat dagiti takiagna ken ti kinatangsit ti barukongna. Nagkampuso ti rupana, naraniag ken dadakkel a nagbukel dagiti nangisit a matana, panuntundirisen met ti agongna, ngem namsek ketdi dagiti agar-arimasa a bibigna, nalasbangda a kas kadagiti pingpingna, ket tagiruotendaka tapno agkam. Dagita ngata a mata ken dagita a bibig ti nangawis iti rugso ni Leon itay damoda ti aginnisem ken agpinnerreng, ket dagita met a takiag ken barukong ti alsem ti riknana itay aginnasidegda iti sangonsango a ti laeng natidtid a kawayan ti namagsina iti ruar ken uneg ti garreta ti nagbaetanda.

ken daytoy a parapo manipud iti sarita nga "anglem" ni apo juan s.p. hidalgo, jr. met laeng:

Iti agsumbangir a bit-ang, rimkuas iti namituen a tangatang dagiti napisang ken nagkuntirad ken nabalisungsong a bulong ti saba, ken ti kasla ipus ti pabo nga aringgawis dagiti kawayan ken kasla dapan ti itik a bulong dagiti pakak, ket iti isasaplid ti angin, inalun-on ti bit-ang dagiti karasakas ken ranitrit dagiti muyong. Ket manipud iti agsumbangir, nagsasarunon dagiti nagtagisilaw a tawa, agpadaya ken agpalaud, a kunam la no sibibitin iti kasipngetan. Iti puseg ti kabalbalayan, dua a kawitan ti nagsinnungbat.  xxx Magustuanna ti alingasaw a bang-i ti taep a nayaplag iti bit-ang ken kasla nalamuyot a goma a rumukma no payatenna a maiwaris no masikkarudna, a pinagtitipkel dagiti timmangken ken nabasa a rugit ti nuang, baka, kabalio ken kalding. Manipud iti kaasitgan a balay a malabasanna, naallingagna ti maysa a lakay a mangisursuro iti apokona iti dallang. Saanna unay a maawatan ti agaon iti bibig ti lakay ngem nabukel ken nabiag ti aggapu iti ubing. Immisem ni Jorge Sanchez: di pay naisurat dayta ngem saanen a mapukaw, kinunana.

wenno daytoy a parapo manipud iti sarita a "karayo iti tanap" ni apo prescillano n. bermudez a first prize winner iti andel awards idi 2004:

Napaisem ni Ardo a nakakita iti kasla itatarabang ni Pedong iti pannakaipatugawna iti laem ti damara a dumna iti nagtimbukel a kalapaw iti nagbabaetan dagiti tallo a higante a silag iti tengnga ti purok dagiti nagdappat. Uray iti bessag a lawag dagiti kingki, agminar latta ti kinataer daytoy. Saan a mamangpang ti isem dagiti pamuskolen a bibigna. Adda apagterrem a ling-et iti pantok ti kalalainganna a katundiris nga agongna, kasta met ti nawada a muging a sagsagmuyan ti barikawwet a panguloten a buokna. Kurang la a bumtak ti barukong ti maris-gatas a kamisadentrona iti kinabayog ti barukongna. Ngem adda di mailadawan nga ila kadagiti nasingdat a mata daytoy a baro a kadua dagiti immuna a nagdappat iti Caliguian, ditoy Tanap ti Mallig.

wenno daytoy a parapo manipud iti palanca award 2000 first prize winner a sarita a "tupa" ni apo jaime m. agpalo, jr.:

Nariknam ti panagkimay ti sibitsibit nga an-anatem a gaudan iti itatakder ni Ada a nangtengngaag iti rumanisak ken lumanagto a pangen ti bumra, diwal ken barrasot iti asideg a kanigidyo. Ti dumerosas a lawag ni Apo Init a nangkorona iti Bantay Dayasdas iti laud, pinaraniagna dagiti matam ta ad-adda a timmarnaw ti kayumanggi a kudil ti balasang ket dika mauma a mangmatmat kadagiti nakaranraniag a matana ken ti wayas a kallid iti kanigid. Iti takderna a lima a kadapan ken uppat a pulgada, a binungon ti rosas a daster ti immal-o a bagina, adtoyen a kasangsangom ti dayag a nabayagen nga inar-arapaapmo. Inisemam ti naapgad a sang-aw ti danum nga ikulkuldit kenka ti puyupoy.

ken sumagmamano pay nga ehemplo a mabalin nga ipostekto ditoy. kas pammaneknek ti ibagbagak wenno taltalanggutangek a nakapimpintek ken nakabilbileg a panagdesdeskribir wenno panagfikfiksion a mapukpukaw sa metten kadagiti dadduma a mannurat nga ilokano nga agsursurat iti iloko. a pagkunaak nga addan sa ketdi "sadsadut" itan ti dadduma a mannurat nga ilokano ta manmanon a makabasaka iti kas kadakita naiparang a sampol a parparapo. ala, mabalin nga irason a paset ti moderno a panagfiksion a mangsursurot iti minimalismo iti fiksion dayta kaawan wenno kakirang ti kakasta a narrative description. ala, mabalin nga idillaw a kasla "kadaanan" sa pay la ti ammotayo no dagita kakasta a kasla "tradisional" a panagdeskribir wenno karakterisasion ti intay’ sapsapulen wenno ex-expektaren. nga addatay’ sa ketdi pay laeng iti old school nga ad-adda a nasanay iti direkta wenno explicit a napis-fisikal a panagiparang iti tao, lugar, pasamak as against iti "kabaruanan" wenno "experimentalist" nga indirect wenno implicit a panagiparang a no sadino ad-adda a sikolohikal ti characterization ket makaammo ti reader (gagangay a reader man wenno intelektual a reader) a mangawat wenno mangimano wenno mangamiris. a, ngem uray pay kadagiti makuna nga experimental a panagparnuay iti fictive narrative, dayta "old school" a direkta a panagdesdeskribir ket masansan a masarakan. dayta "old school" mabalinmo a partuaten wenno kawesan a kas "retro" ket parnuayem iti experimentom dagiti makapikapik a balbalikas a mangiladawan ken mangiparikna. para kaniak laeng, annugotek ken patiek a maysa a marka ti pudno ken naballigi a mannurat wenno fiksionista dayta kabaelan nga agabel wenno agpartuat iti nabibileg nga adjectives, ken verbs, ken adverbs, ken nouns a kas kadagita masarakan a nagbibileg ken nagsisimgat a balikas ken panagibalikas a naiyeksampol.

 

PILI KEN PANAGPILI: BALLIGI DAGITI NAISALUMINA KEN NASUDI

 
“A writer should not provide solutions but describe a situation so truthfully that the reader can no longer evade it.”  – Anton Chekhov

“Fiction is realer than real.”  – John Updike

In reality the duty of a writer—the revolutionary duty, if you like—is that of writing well.  – Gabriel Garcia Marquez

Mapadayawanak a makipagpili kadagiti kababakedan ken kapipintasan a sarita iti T. Gabriel Tugade Awards manipud kadagiti naipablaak a sarita iti Bannawag iti 2007. Maysa a naisangayan a gundaway a mapusganka a maysa a mangpili, mangadal, manganag, mangsagat, mangdesidir iti maikkan iti gunggona wenno puesto iti maysa a salip iti panagsuratan. Saanka laengen a kadkadawyan a reader ngem umagpangka a kas reader-judge, agbasa tapno mamaliiw ken mangeddeng. Adda ganasna ti agpili ngem adda latta met risgona. Amangan ket no ‘tay pilim a kunam a nasudi ket kuggangi met iti sabali. Wenno, ‘tay pili a pili, makapilit’ durgi. Saan ngamin nga agpapada ti pili ken panagpili, ti panagbasa ken panangbasa, ti tunggal maysa kadagiti kameng ti hunta ti hurado ken/wenno kadagiti dadduma nga adu nga agbasbasa nangruna ket dagiti mapagpilian a sarita ken naipablaaken iti Bannawag.

Nagtalinaedak latta ngarud kas gagangay a reader iti innak pannakipagpili. Nupay uray kas gagangayka a reader, no daytay saanka la nga agbasa tapno malinglingay wenno matignayka ngem ketdi ‘tay mangimutektek ken mamaliiwka met ket mangidasig ken mangisingayka latta kadagiti patiem a nasayaat wenno nasamay ken naballigi (kasta metten, dimo maliklikan, nasken nga agkomentoka, agdillawka, ibagam ti namkuatam no apay a kasdi ti pilim ken panagpilim, no ania dagiti ninamnamam ken dagiti nakaupayam). Saanakon a nagbatay unay kadagiti patpatiek met a teoria wenno pilosopia iti literatura. Panagriknak ngamin kadagiti nabasatayo a sarita iti Bannawag iti 2007, arigna adda amin pagpapadaanda iti man tema, balabala, estilo wenno timek ken lengguahe. Saan met a gapu ta “para-Bannawag laeng” dagitoy a sarita a saan ket a “para kontes” a sarita. Itan, saantayo koman a kunkunaen a maiduma ti sarita a nai-Bannawag wenno para-Bannawag kadagitay sarita nga iranranta ni mannurat nga isalip kadagiti pakontes iti panagsuratan. Patiek nga adu a mannurat itan nga agipatpatulod iti Bannawag ti mangputar ken mangted iti saritana a saan la a parapablaak ngem ketdi ‘tay paralaban iti salip. Ta adda ngaruden daytoy Tugade Awards. Nupay karbengan ketdi ti Bannawag ti agipablaak iti pilienna a sarita kas mayalubog iti maan-annurot a policy iti editorial. No man ketdi ta kunatayo a “pang-Bannawag” latta dagiti maipabpablaak a sarita, adda labitna a talaga a kakasta ti adu wenno adda a masursurat wenno sursuraten pay laeng ti kaaduan a mannurat nga Ilokano nga agipatpatulod iti obrana iti Bannawag.

Kangrunaan ngarud a nagbatayak a nagpili—kinapudnona daytoy ti napagnanaminganmi a hurado a nangruna a kitaenmi—ket ti kinaisangsangayan wenno nakaidumaan ti maysa a sarita. Novelty, kunada. Piliek ngarud ti patiek a naisangsangayan a sarita. No adda. Wenno no adu. Ti panagpili ket panagduktal met laeng, panagdiskubre amangan ket no addan kadagitoy a sarita ‘tay nabayagen a sapsapulen wenno dukduktalentay’ a “The Great Ilokano Fiction” a makuna. Naynay met, no di man standard operating procedure, nga iti tunggal pasalip, tunggal panaghurado, tunggal panagpili, kangrunaan a panggep ket tapno makatakuat kadagiti maipagtangsit nga obra a pakailungalongan ken pakaidur-asan ti Literatura nga Iloko. Ta dayta met ket ti raison d’être wenno namunganayanna no apay nga adda dagiti maisayangkat a pasalip: tapno mataginayon, tapno mapabaknang, tapno mapabaludbod pay ti bukodtay’ a literatura ti/iti kabukbukodantay’ a pagsasao.

Panagtakuat, panagduktal ngarud daytoy nga aramid wenno gapu. Ket tapno adda maduktalan ken adda matakuatan, ikagumaan dagitay mapusgan nga agbirok ti makadiskubre iti daytay masao a naisangsangayan nga obra. ‘Tay naidaddaduma no maidilig kadagiti siguden nga adda wenno nalpasen a nasurat ken naipablaak ken nabasan ti kaaduan. ‘Tay naisalumina wenno ketdi ‘tay kabarbaro no maipadis kadagiti naglabasen a dekada wenno siglo iti man literatura nga Iloko wenno iti Filipinas wenno iti sangalubongan a literatura.

PAGPILIAN, NAGPILIAN, NAGPILPILIAN

Disiotso a sarita ti naiyawat kadagiti hurado a pagpilianda iti lima a mapangabak:  Ni Dalusapi ni Danilo B. Antalan (Enero 1); Ti Bagyo ni Samuel G. Corpuz, Jr. (Enero 15); Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano ni Dulce Amor Mariano (Enero 22); Virus ni Neyo Mario E. Valdez (Peb. 5); Ti Balay Ni Major Sato ni Joel B. Manuel (Abril 2); Pinadis ni Giovanni Palomares (Hun. 18); Ti Ayat Ni Pari TR ni Efren A. Inocencio (Hul. 23); Manso ni Fernando B. Sanchez (Set. 10); Simmawa ni Arnold P. Jose (Set. 17); Agpapadakami Amin ni Errol L. Abrew (Set. 24); Igaaw ni Federico T. Ilac, Jr. (Okt. 8); Panniki ni Charlie P. Pinto (Okt. 15); Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela ni Claire A. Sumahit (Nob. 12); Ti Agdadait ni Aida C. Tiama (Nob. 19); Awan Ti Agmamanok a Palag ni Efren A. Inocencio (Nob. 26); Bulan-Danum ni Arnold C. Baxa (Dis. 3); Ni Mayyang iti Biagda ni Crisostomo M. Ilustre (Dis. 17); ken Saan a Maymaysa Ti Aldaw ni Errol L. Abrew (Dis. 24).

Iti bukodko a listaan, sakbay a naawatko dagiti disiotso a pagpilian, adda nailistak nga aganay a 45 a sarita a kualipikado iti salip. Ket agsipud ta nabasak metten iti Bannawag dagitoy a 45, nagaramidak pay ketdin iti bukodko a longlist, sa idi kuan, shortlist. Madakamatko laeng ditoy, nairaman iti damo a longlist ken shortlistko dagitoy a sarita: Dagiti Nakilinong iti Lubong ni Joel B. Manuel (Enero 8); Luvtxt ni Danilo B. Antalan (Peb. 12); Saretset Ti Manteka ni Evelyn T. Tejada (Peb. 19); Ama Macario ni Jake F. Ilac (Abril 30); Kabigbigaan ni Joel B. Manuel (Hun. 25); Lucia ni Federico T. Ilac, Jr. (Hul. 16); Tomtom ni Onofrecia I. Ibarra (Agosto 6); Operation Gayyem ni Joel B. Manuel (Agosto 13); Rignas ni Jake F. Ilac (Agosto 20); ken Ti Nayaw-awan ni Prodie Gar. Padios (Okt. 8). Ngem agsipud ta awanda iti 18 a naiyawat a sarita, binaliwak ngarud ti shortlistko. Kaaduan ketdi kadagiti adda iti naited a 18 a sarita ti siguden a shortlisted kaniak.

Rinanggok amin a sarita a mapagpilian. Dagiti pilik a top ten dagiti sumaganad:

1. Ti Balay ni Major Sato
2. Agpapadakami Amin
3. Ti Agdadait
4. Ni Dalusapi
5. Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela
6. Pinadis
7. Igaaw
8. Manso
9. Simmawa
10. Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano

PANAGPILI, PILI, NAPILPILI

Iti panagpilik, malaksid iti panangimano iti novelty wenno kinaisangsangayan, pinadayawak dagiti mannurat a nangipamatmat ken nangipasnek iti craft wenno kinasiglat ken kinasamayda kas fictionists ken literary artists. Wenno kadagiti mannurat a mangipaneknek iti saan nga ang-angaw nga effort ken panagpadas a mangpapintek pay kadagiti wagas ken estilo nga ammoda. Inikkak iti amang a puntos dagiti nangsangal a sibaballigi iti inkagumaan wenno pinadasda a panglakagan wenno teknik. Rebbengna laeng a magunggonaan ti labor of love dagiti naanus, napasnek, dedicated, napudno a writer-artists.

Maysa