mannurat.com

kayatko la nga ibingay daytoy a daniw ni apo honor blanco cabie, mannaniw, mannarabitniw. sungbatna iti naibagak (iti facebook) maipapan iti kaaddan iti appokona ken kenkuana kas maysan nga "apong lakay"…

roy,
adda dagiti napnuan arapaap a magtengda met koma,
ti nabalitokan nga edad dagiti ap-appoda nga in-inauna,
ngem anian ta addada pay la iti ngalay ti dalan,
magmagnadan kasda metten maysa a naiyaw-awan.

adu dagiti addaan ganus nga ub-ubbing, kas met kaniak idi,
agpampanunot, agar-arapaap no dumteng idi ti rabii,
koma maukkonkonto met tawenda a nakaibulsa,
tapno kadagiti panawen addanto met kukuak a liwliwa.

adda met ub-ubbing ap-aprasan umarrabis a panunot,
no makadanon ‘tay tao iti 30 kano dandanin agbugsot,
lakay daytan, baket daytan inda sansan nga iyes-esngaw,
saanda nga ammo a ‘diay panunotda maysa nga ubbaw.

adda met agkunkuna, dayta addaanen iti taeng,
kenkuana kamangeg ‘toy biag awanen dumteng,
saanda nga ammo nga adda gayam iti barikesna,
daytay mangted ‘itoy a biag bugas ken bagas ti pigsa.

wen, roy, addaanakon appo* ket innak ida pagtangtangsit,
ta isuda kas met kaniak nga ubing addaan sam-it,
isuda ‘tay rason no sapay naparagsit saksakak,
ta no agawidakon rabii agur-uray kaniak adu a ragsak.

ta uray siak nakaurnongen agsisipul, adu a tawen,
masansan latta a ‘tay ubing kaniak adda a sumken,
itedna kaniak pagsadagak, pagsanggirak a parmata,
daytay papagko ditoy a biag, laem adu a namnama.

agyamanak ta impalubos ti naasi, nadungngo nga apo,
a maikkan ‘toy ninongmo pangsapsapo’t muging ken puso,
ta adu dagiti mayat met, agkarkararag a mataengan,
ngem inda met lattan maiwalang iti wasnay ti dalan.

dadduma adda dagiti agsalsaludsod no ania ti palimedko,
sapay, saludsodda, addaankan tawen ngem ubing dayta puso?
kunak met a napardas nalabit gapu ngata ta agsossosoak,
bulonda metten ‘tay di makatengngel napalalo a garakgak.

wen nga agpayso, ta ti pammatik adda latta iti abay,
daytay kinakaubingak, kadkaduak a mangmurmuray,
daytoy ti gayyemko a mangsipsiput kaniak a kanayon,
agmalem, agpatnag inggana’t dumtemg ti parbangon.

ket kumustakayo met dita iguig, probinsia ti cagayan,
ti kunkunak dagidagi dagiti adu a kakabagian,
manipud tuguegarao, piat, tuao ingganat’ gonzaga,
ipalaudmo ‘diay sanhez mira, idanonmon ‘diay claveria.

idi ta addaak pay la iti haiskul masansan a mapmapankami,
dita cagayan indayon adu ken napateg a kakabagianmi,
mapankami idi agtoktokar** kadagiti piespiesta,
anian a lasbang, sudi ken libnos dagidi nabanglo a musa.

ita mailiwak manen iti innak pinaspasiar a probinsia,
umok nga addan imeng kakabagiak napnuan namnama,
dayta a probinsia mapan pakibulbulibulan idi,
dagiti kakabagian aggapo’t norte, sabasabali nga ili.

adu a kaban kadagidi a panawen ti iyaw-awidda,
no malpas idin ti ani, no malpas idin panaggagapasda,
adu pay isangsangpetda nakaprasko a lana ti niog,
ilugluganda iti bus, iti papanganan nabulanos nga ubbog.

wen, roy, ulitek addan appok saanko nga ilinged,
ta adda kadakuada silaw ‘toy biagko addaan segged,
isuda a mangipalpalagip nga uray ita maysaak nga ubing,
agaruyot tuloy lua ni ragsak kadagitoy bukod a pingping.

*da maria natalie, aaron maximilian, ken mikhail bernard VIII
**maysa a trombonista, agisursurat iti nota ken lirisista

ninong honor

(maysa kadagiti ninongko-iti-kasar ni apo honor)

(updated: 01oct08)

ituloytay’ man ngarud a pagpapatangan dayta historical fiction.

ket ituloyko ti pangtedko. nakaiparangakon kadagiti patiek a historical fiction a sarita nga iloko. patiek, kunak, a, ta bukodko la daytoy a panamati wenno claim. ta adda la labitna a dagiti dadduma nga ibagbagak wenno aw-awagak kas historical fiction, mabalin a saan nga anamongan ti sabali. ngem bukodko daytoy a panirigan, bukodko a panangkita, bukodko a reading ken panangamiris. bukodko ngarud a listaan daytoy ti kunaek a historical fiction works iti iloko.

ket ibinsak man ngarud ita dagiti novela, kas sampol, iti limitado laeng a resourcesko (limitado ta diak [pay] amin nabasa a mabalin a basaen a novela nga iloko, sumagmamano la dagitoy kadagiti nabasakon, wenno malagipko ita, at the time of writing daytoy a blog post; ta saan met a kompleto ti koleksionko iti bannawag issues, ken awan iti ikutko dagiti napapateg a libro iti iloko a naipablaaken, wenno koma dagiti sukisok ken panagadal maipapan iti iloko literature a naipablaaken wenno nasuraten), a patiek a madasig kas historical fiction.

ania pay, iyun-unak, a, ti "saksi ti kaunggan" ni juan s.p. hidalgo jr.

ta adda kad’ pay, aya, novela iti iloko a nahishistorikal ngem iti daytoy a naidumduma nga obra ti bigbigbigentay’ a henio iti literatura iloko? maysa a tour de force a treatise iti historikal a panangirekord iti edsa revolusion iti 1986 ti "saksi ti kaunggan" iti nadumaduma a fictional a panangiparang iti nadumaduma met a naisangsangayan a literary technique, medium, device iti biang ti maysa a neutral wenno nonpartisan a karakter.

manmano ti malagipko ita, wenno manmano la ngamin met ti nabasbasak wenno napalpalabsak, a novela iti iloko a mabalin a patien wenno paneknekan kas historikal.

kaaduan kadagiti novela daydi apo arsenio t. ramel jr., maipapan kadagiti gerilia idi panawen ti japones ken kadagiti mannakigubat iti kabambantayan. kas koma iti "mata ti allawig," "maingel iti kabambantayan," wenno ti "dayyeng iti kabambantayan." historic events dagitoy a panawen kadagiti nasao novela a naggarawan ken nagakeman dagiti karakter.

kasta met laeng ti "alsa masa 1763" ni bernardino c. alzate a maipapan iti tignayan dagiti mannalon iti tayum, abra kontra kadagiti espaniol idi 1763.

daydiay "ti bassit a balay ni brader orly" ni samuel f. corpuz, kayatko nga inayon iti listaak. pudno a kas man nagpatingga laeng iti kasla gagangay a domestiko a panagbiag, parparikut ti maysa a familia ti nawarwar ken naiparang iti daytoy a novela. ngem iti "panagsisinniplag" kas kada panagiinnagum dagiti agkakabsat, iti uneg ti familiada, aggargaraw ket aktiboda iti pagun-unoyanda a pakasaritaan kadagiti aktual a disso ken panawen a nagwerretan ti novela. ket idinto a parparikut, babassit a balligi ken pannakapnek ken ragsak iti ikub ti maysa a tipikal nga ilokano a familia ti mawarwarwar, pasetda met ti komunidad, ti gimong, gapuna a sakupen met la dagiti domestiko a pakaseknanda dagiti nainsapasapan a sosio-politikal a pakaseknan (kas koma, siempre iti politika, tradisional a politika wenno patronage politics, a napnot’ korupsion; edukasion, insurhensia, kdpy) agramanen pammati ken relihion. itoy a novela, microcosm ti familia ni brader orly iti dakdakkel a familia: ti kagimongan wenno sangkailian. ta di met, aya, makunkuna a ti familia ti "smallest unit of society?" wen, ket no awan ti familia, ti basic wenno pangrugian, awan met ti mabukel a gimong, awan met ti mabukel a pagilian.

kayatko met nga iraman ti novela a “dagiti bin-i ti kimat” ni cles b. rambaud. Kadkadawyan, gagangay la a mannalon iti away dagiti kangrunaan a karakter ngem naglasat iti maysa a paset ti factual a pakasaritaan iti insurhensia iti kailokuan ken iti filipinas ti nadagem a kapadasan dagitoy a babassit nga umili nga adda iti tengnga dagiti agsusupanget nga ideolohia, isuda a gagangay nga umili nga adda a maip-ipit, mapabpabasol, maidaddadanes. no iti agdama koma a paspasamak, isuda dagiti inosente nga umili, sibilian, a maip-ipit iti ranget dagiti milf ken militar ita idiay mindanao.

ti novela a "ti biddut" daydi apo gregorio c. laconsay, iramanko koma kas historical fiction ta naisangsangayan met nga account ti political climate ken maneuverings, a kasla pay ketdi sumursurot idi iti taray ti politika idi tartaraudi ti dekada ‘60 ken kasla pugpugtuanna/padpatuanna ti mabalin a mapasamak (maipapan daytoy kadagiti agtuturay, iti maysa a panawen iti filipinas, a no sadino iti ud-udina, narabsut ti turay (kudeta) iti panangidaulo ti sekretario ti defensa–a nadekket a gayyem ti presidente– ken kakaduana a heneral iti armada, ngem iti udina, saan a naballigi ti kudeta, gapu iti maysa a "biddut"; no ania dayta a biddut, diak ibagbagan, diak pay ket malagipen, sukisokenyo daytoy a novela ket basaenyo ta makapikapik ken kas man prophetic). ngem diak iraman ta kasla agtinnag nga alternate history ti estoria ta nangpaltuad iti kabukbukodanna a parbo a senario ken pagteng. prophetic koma la unay, a, no pinagballigi ti autor ti kudeta sa nasuktan ti presidente. mabalin no kuan nga iyarig iti downfall ti marcos regime, iti kudeta da sekretario enrile ken heneral ramos, iti pannakapadisi ni marcos, iti panagpresidente ni cory aquino (ngem ayanna ngay ti asasinasion ni ninoy aquino? awan ti "ninoy"  iti "ti biddut").

kayatko ketdi nga iraman koma daydiay maysa pay a novela ni apo laconsay a "ti kabusor" a maipapan iti panagsapsapul dagiti military ken periodista iti maysa a dadaulo dagiti rebelde (diak unay malagipen ti estoriana). historikal kunak man ta backgroundna ti panawen ti martial law nga isu met laeng ti panawen a masursurat/maipabpablaak ti nasao a novela.

intay’ met iti sabsabali pay a gapuanan iti filipinas, dagiti novela iti english ken tagalog. subliantayto ‘tatta dayta novela nga iloko.

ania pay ngay, iyunak, a, a dakamaten ti "noli me tangere" ken ti "el filibusterismo" ni rizal. ’sinno ti mangkuestion ngay iti kina-historikal dagitoy a dua a nagbileg a novela itan nga agarup isu la dagitoy a dua a novela ti namunganayan metten ti amin a novela a filipino, aglalo no maipapan iti social realism? namunganayan, kunak man, ta no basaem dagiti simmarsaruno a novnovela, idi man ken ita, madlaw ti inspirasion ti "noli" ken "fili" kadagiti tipikal a romantisista a tema nga innayat iti panawen ti revolusion, a no agsuratka met la iti ay-ayat, sika a mannurat a realista, nasken nga adda backgroundna a dangadang, wenno ibinggasmo iti pakarikutan ti kagimongan ("social cancer" ek-ek, hehe!), wenno pagbalinem ida a rebel lovers, wenno rebelde/aktibista ‘diay maysa, pasista a militar diay maysa, etc). samonto pay sagpawan wenno rekaduan kadagiti idealista a karakter a mara-elias wenno mara-pilosopo tasyo wenno mara-padre florentino; samo laokan kadagiti kontrabida a mara-padre damaso wenno mara-doña consolacion; santo pay la adda dagiti "moderno" a sisa, crispin, basilio… hmmm.

ngem adda koma kayatko nga ipadpad a novela iti "saksi ti kaunggan." ngem saan a mabalin ta iloko ti "saksi ti kaunggan" ket kabukbukodan daytoy ti literatura iloko. ti ibagbagak ket ti novela a tagalog a "dangadang" ni aurelio s. agcaoili. di mainsasaan a nakail-ilokano daytoy a novela. no basaem laengen, nagadu ti texto nga iloko. santo pay la patneng nga ilokano ken umiiloko ti autor. ngem anian ta naisurat ngarud iti tagalog. gapuna a saantay’ a kapkapnekan nga ikutan ken iraman kas naindaklan koma a gapuanan iti literatura iloko.

iti bukodko a panangsirig, kagupgupit ti masterpiece ni apo hidalgo daytoy a masterwork ni apo agcaoili. no pakasaritaan met la ti inka sapsapulen, no historical fiction ti essemam la unay a basaen, daytoyen "dangadang" dayta. nairanta a nasurat a talaga daytoy a novela tapno ilawlawag ken ipaawat ken tignayenna kenka nga agbasa ti historia a nakatalimudok iti pakasaritaan dagiti dumadangadang nga ilokano, dagiti revolusionario nga ilokano idi angged ken iti agdama nga agdama, iti kailokuan nga umok met dagiti dumangadang ken dagiti adu a bannuar ken disso dagiti adu a revolusion ken panagrevolusion.

manipud 1872 aginggat’ 1972; 1896 aginggat’ 1986; 1898 aginggat’ 1998, dagiti sangagasut a tawen, noventa a tawen, ania man kadagita a siniglo ken dinekada, iti pakasaritaan dagiti dumadangadang/revolusionario nga ilokano (iti man maysa a partikular a familia dagiti revolusionario wenno iti sapasap a tignayan dagiti umili), iti man dangadang kontra kadagiti espaniol, americano, japones kadagiti gera-mondial, wenno iti dangadang dagiti makunkuna a rebelde iti panawen kasakbayan ken kalpasan ti bagong lipunan ken martial law, adda amin dagita iti novela. ket ania pay ti nahishistorikal koma ngem iti dayta?

kabayatanna, adu dagiti mabalin a pilien a historical fiction nga obra dagiti filipino a mannurat, ilokano man wenno sabsabali pay, a nasurat iti tagalog wenno english. ngem ditoy, gapu iti kaaduda, mangpiliak laeng iti sumagtallo laengen nga autor nga innak iparang ken iparangarang dagiti sinuratda a patiek a historikal. isu da: f. sionil jose (maysa nga ilokano, pagpiaanna), lualhati bautista, ken jun cruz reyes.

dandani amin, no di man amin, a sinurat a sarita ken/wenno novela ni f. sionil jose ket mabalin a kunaen a historical fiction (saan la a ti "vibora!" a kas naited a sampol ni apo duque iti "makunana").

malaksid iti nadakamatkon a "po-on," historical met, ania pay, ti "tree," "my brother, my executioner," "the pretenders," nangruna ti "mass." wen met, ta dagitoy a novela ngarud a maaw-awagan kas "rosales saga"–manipud "po-on" nga agultimo iti "mass"–ket awagan a mismo ti autor ken dagiti kritiko a kas historical. dagitoy a "five novels which encompasses a hundred years of philippine history, from 1872 when the three pilipino priests–gomez, burgos, zamora–were martyred, to 1972 when marcos declared martial law," kas naipasingked iti blurb dagiti libro.

uray ti "ben singkol" (backgrounderna ti word war 2, pannakilaban kontra kadagiti japones), ken ti "ermita" ("here is manila–before 1941, during the tumultous years of the japanese occupation, and the corrupt marcos regime"), ken nangruna ti "viajero" ("a novel of history, of these islands and their people long before the spaniards came… the epic voyage of the filipino, from the earliest contact with china, through magellan’s tragedy in mactan, onto the heroic voyages of the galleons across the pacific… [concluding] with the movement of filipino workers to the middle east… hong kong, singapore, tokyo…").

no basaem dagitoy nga obra ni apo frankie, kasla agbasbasaka met iti mas nabatbatad ken napudpudno a panangisarita wenno panangiladawan iti pakasaritaan ti pagilian, iti man adayon a napalabas wenno iti asideg pay laeng a napalabas wenno iti kalkalpas nga agdama ken iti mismo nga agdama. partikular a magusgustuak ti "po-on" (obvious met, aya, ta sangkatabtabko ditoy). ditoy met ngamin a partikular a nairaman dua a notable events ken dua met a notable names/heroes iti established philippine history. ket ditoy a kasla makapudno a talaga ti definision iti no ania ti makunkuna a historical fiction. ti kaadda dagiti pudno a personalidad ken events iti ammo ken ammo a pakasaritaan a kas kada mabini ken del pilar ken ti idadagas ni mabini iti rosales ken ti napasamak a gubat iti tirad pass, saanda a fictive laeng a kas karakter ken pagteng iti maysa a fictitious a sinurat. kas kuna met laeng ni apo jose iti pakdaarna iti libro: "except for mabini’s brief sojourn in rosales, pangasinan and the battle of tirad pass, all the events in this novel are fictitious."

kunaek pay a maysa nga ulidan ti "po-on" tapno maammuan ken maadal ket makasurattayo iti kapkapnekan ken nakapimpintas a historical fiction a saanen a nasisita nga intay’ pay kasapulan nga ikkan iti nagadu nga endnotes ti suratentayo a fiksion. adalentayo daydiay teknik ken wagas a namay-an ni apo jose iti pannakikadkadua ken pannakipatpatang ni istak ken ni mabini ("the cripple") idiay rosales, nangruna ti inna pannakikadua kada del pilar ken katipuneros a nagtagi-mauser ken pannakiranget met kadagiti norte americanos a nagtagi-krag iti battle of tirad pass.

no lualhati bautista kunamon, a, ket ania pay no di dagiti novelana a "’gapo," "dekada ‘70," "bata, bata, pa’no ka ginawa?" ken "desaparesidos." di mapagduaduaan ti kinahistorikal dagitoy nga obra. ket adda naisangsangayan kadagitoy a sinuratan no maidilig iti sabsabali. no iti dadduma ket agusarda iti endnotes tapno mailawlawag dagiti factual a datos wenno maipakaammo dagiti historical references, kadagiti novela ni apo bautista, inyarkosna a mismo iti uneg ti novela dagiti importante a facts ken figures ti notable events.

kas koma iti "’gapo," nairaman iti maika-6 a chapter ti "maikling balik-aral" a marasalaysay maipapan iti pakasaritaan ti u.s. military bases iti filipinas.

kasta met laeng iti "dekada ‘70" iti maika-15 ken maika-21 a chapters ken iti maudi a chapter a "sa pagtatapos" naibudi dagiti marasalaysay maipapan iti kasasaad ken sasaaden kadagidi a panawen idi 1970s iti babaen ti new society ken martial law.

iti "bata, bata, pa’no ka ginawa?", nupay abbaba laeng, naisingit latta kas ramen dagiti nawaya a pasalaysay a dakamat iti martial law, aquino assasination, kdpy.

ngem iti "desaparesidos" la ngarud, adda pangatiddogen a kasla feature article nga insingit ti autor iti nagbaetan ti maika-9 ken maika-10 a chapters, a napauluan iti "once upon a fairy tale, o ang pag-iibigang marcos-us" a maipapan, siempre, ken ni marcos, ti martial law, ti new society, ti aquino assasination, a nagultimo iti edsa people power.

saanen a masapul nga agusar ni bautista iti footnotes wenno endnotes. gagangay ken natural a nakabinggas a mismo iti estoria ken panagestoriana dagiti factual a pasamak iti historia, ket no basaem dimon ikankano no fiction wenno nonfiction ti obra ket ti importante ket maabbukayka, masulbogka, matignayka, wenno masaktanka wenno masairka ket mapalsianka, iti kinapudno.

adda met sabali nga estilo wenno mabalin a sub-genre a sursuroten ni jun cruz reyes iti sumagmamano a sinuratna. testimonial literature ti awagna. suratenna ti kabibiag dagiti pudpuno a tattao, a sibibiag pay, a makuna met notable people kadagiti notable events napalabas man wenno madama. kastoy ti namay-anna iti panangestoria iti biag ken kabibiag da ka roger rosal ken dadduma pay kameng ti npa ken aktibista iti librona nga "ilang taon na ang problema mo?"

no basaem, saan met ngarud a biograpia koma ta patiem lattan a fiksion iti unique nga estilo ti panagsursurat ni reyes. ngem maidasig latta kas literatura. ken siempre, kas historical fiction (no patiem a fiksion, naifiksion, fictionized).

paset la ngarud met ti historia dagitoy a kabibiag wenno padas. ti objective ni reyes ket maisuratna, mairekordna met ti pakasaritaan iti biag dagiti aw-awaganna iti "etsa-puwera" iti established man a kagimongan wenno historia (ket dagitoy met ti inna impan a karkarakter la ngarud iti novelana nga "etsa-puwera"). ket babaen ti testimonia a mismo dagiti sibibiag a nga agbibiag, inna sinurat ti bukbukodda nga estoria.

ket manen agsubli ti saludsodtayo: dagiti la kadi ngamin, aya, nalalatak/naindaklan a tattao wenno dagiti mabigbig a bannuar ti mabalin a karakter iti maysa a historical fiction?

iti "etsa-puwera" ni reyes, pinagbidana dagiti saan a bida iti estalisado a pakasaritaan. iti blurb ti libro, kastoy man ti naibaga: "kuwento ito tungkol sa mga taong laging nasa laylayan lamang ng kapangyarihan. mga minorya sila noong panahon ng kastila…  kuwento rin ito ng mga taong may kapansanan. sila na hindi maganda o buo, sa pamantayan ng ‘normal’ na lipunan. sila na salat sa pinag-aralan, at salat sa kabuhayan, silang lahat sa loob ng daan taon, silang mga etsa-puwera. silang namumundok pa rin hanggang ngayon sa paghahanap ng laya. silang nagsusulat para may makausap. noon at ngayon, sila ang mga etsa-puwera, kabahagi ng lipunan, pero laging tinatapakan."

uray ti "ang aso, ang pulgas, ang bonsai at ang kolorum" ni jose rey munsayac, dagiti met la kadkadawyan a tattao ti nagbalin a bida, imbes a dagiti am-ammo a nagan wenno lidlider ti revolusion. kuna ti blurb ti libro: "ang nobelang (ito) ay kasaysayan ng ilang henerasyon ng mga pangkaraniwang tao na nasangkot sa iba’t ibang panahon ng paghihimagsik.  xxx … nasuong sa isang masalimuot at awalang katapusang pakikihimagsik ang mga karaniwang tao samantalang ang mga lider nila’y patuloy na nakikinabang sa pakikipag-ugnayan sa iba’t ibang namiminuno sa bayan. xxx  sa bawat himagsikan, ang mahihirap ang siyang tinatawagan at ginagawang pambala sa kanyon. ngunit sa pagtatagumpay ng himagsikang iyan na sinalihan ng maliliit, ang nakikinabang ay ang mayayaman."

adu pay dagiti kakastoy a piesa a natalged a maibaga kas historikal. ket mairaman ditan dagiti estoria maipapan kadagiti npa a kaaduan a sinurat met la dagiti kameng a mismo, a natipon iti libro a "muog."

ngem adda pay sumagmamano a saludsod: kasanon no "puro" (pure) a fiction ("puro nga orihinal" kas kuna pay ni apo bermudez) ti nasurat ngem naisurat ken nasurat met a sibabasar/naibasar, ranta man ken saan ti autor, iti maysa a partikular a lugar ken panawen a makuna a kadkadawyan laeng, gagangay laeng, tipikal nga away, bario, ili kas pagarigan iti kailokuan iti maysa a saan a nalatak wenno awan akemna iti establisado a historia wenno konsepto ti orthodox wenno tradisional nga ammotayo a definision wenno sakup ti patientayo a pakasaritaan?

saan kadi ngatan, aya, a historikal met? aglalo no dagiti karakter ket gagangay a tattao, mannalon, mangngalap, gagangay a taga-aw-away, bumario, umili a sitatalinaay, sikokontento ken siraragsak nga agbibiag iti maysa a natalna ken nalinak a lugar? ‘tay ngay lugar ken panawen nga awan ti rebrebolusion, awan ti rebrebolusionario, awan rebrebelde, awan gubat, awan aglalaban, awan ti matay a kas martir wenno bannuar?

naa, an’aka metten, kapid, ket saan, a, a nainhistoriaan dayta, inti’anna ngay ti histori dita, kunatay’ la ketdi, di met?

ket ipapilittayo a nasken nga adda notable people, notable place, notable event. wenno uray maysa laeng kadagitoy, kas backgrounder.

pagpampanunotan: ania ngarud ti pakaidasigan ngay ti kas iti novela a "dissoor" daydi apo constante c. casabar, a nailugar iti maysa a tipikal nga away ken ili iti kailokuan iti panawen a makunkuna a "peace time" wenno idi 1920s-1930s a kasakbayan ti world war 2? wenno uray ti "umuna a bukel" a novela met laeng ni apo casabar?

para kaniak, kayatko a patien a historikal pay latta dagitoy a kita ti novela uray man no awan man laeng ti nadakamat a bida a bannuar wenno notable a tao iti historiawenno backgrounder a dangadang wenno significant nga events iti naguddogan ken naginduroganda a period (iti "dissoor" met ketdi, adda sangkabassit a dakamat, babaen ti flash forward, maipapan iti masungad, mapasamak a gubat-sangalubongan; wenno ti ababa a dakamat iti biag ni gregorio aglipay; ngem bassit-usit la dagidiay a mention).

apay met, kunayo? patiek a historical records dagitoy ti particular a period wenno time/era iti adda a sapasap a pakasaritaan ti kailokuan ken iti pagilian iti dayta a partikular a lugar wenno disso, uray man pay no fiksion laeng.

uray man pay no fiksion laeng ngem factual dagiti naibudi ken naibinggas a rekord ti nagbaknang a cultura ni ilokano iti "dissoor" ken "umuna a bukel." saanen a nasken a mapaneknekan ti ania man ti historicity, mainaig iti cultura wenno iti antropolohia, dagitoy a fictional representation wenno accounts ti nasao a time frame ("peace time") ta ania kad’ pay ti mas historic ngem iti panangisurat wenno panangirekord in permanency wenno in posterity iti nasao a nakabakbaknang a tradision, kostumbre, ritual, aw-awid, pammati, karirikna (ket wen, a, pati pay proseso ti panagrugi ti panaguttog [ni ubing nga irong a nakakita iti karissabong, kari ni sabong, idi maukap dagiti luppo ni iday a kaubinganna a di pay idi agpampanti; wenno idi masiripna ti "nangisit a samek iti puon dagiti luppo" ti lupes a baket] ken ti panangipeksa iti uttog ["umapput uray no mammamguong"]) dagitoy a patneng nga ilokano iti maysa nga idyllic nga ilokano nga away–a kadagitoy a panawen, iti agdama, manmanon wenno awan pay ketdin a maimatangan, mapaliiw, marikna, mapadasan iti maysa nga agdama a lugar iti kailokuan?

historical record, fictional historical facts. a no basaem ida ita, kalpasan ti no manon a dekada a napalabas (iti man sinurat segun iti time and settingna, wenno iti ruar iti sinurat iti no manon a tawen ti lumbes samonto mabasa ti sinuratan a nasurat pay la idi ugma), wenno no basaendanto kalpasan ti sangasiglo wenno uray sangamilenia no isu (no addanto pay agbasa, a, iti iloko a texto; no addanto pay agsao/makasao iti iloko), maammuandanto a ne, kastoyda gayam idi panawen, kunada. kasdia gayam, aya, piman, ti panagasawa, panagtapat, panagdallot; kasdi gayam dagiti domestiko a parparikut ken babassit a triumphs ken ragragsak ti agaassawa, agkakabagian, agkakaarruba, agkakapurokan, agkakabario, agkakailian. saan ketdi ngatan a historikal dayta ken daytanto? no historical man ti kasta, di ketdi ngata met historical a fiction ti kas iti "dissoor" ken "umuna a bukel."

wenno ti kas iti "virginia" wenno "san sandi morning" nga agpada a novela ni lorenzo g. tabin. a nupay nasurat/napasamak idi 1960s ken 1970s ket saan met a political a nobnobela ta nagtalimudokda laeng kadagiti tipikal a tao, lugar, pasamak iti kailokuan iti panawen ti panagbibirhinia, panawen dagiti old timer a hawayano nga agbalikbayan nga umay mangilanding iti karissabong, a naiparang kas makaray-aw a sinuratan.

no ditay’ kapkapnekan, ti panawen ti adda ken ultimo a mangeddeng. 50, wenno 100 years manipud ita, no addanto pay a masarakan dagitoy a sinurat ket mabasa ida, addanto kadagiti mangbasa no patienda a paset ti historia dagitoy, kas historical a records, no di man mabalin a historical fiction iti estrikto a definisionna.

panawen ti mangeddeng. ken pakasaritaan met la a mismo.

 

ne, ket medio nabara man dayta saritaan ita maipapan iti historical fiction iti iloko fiction. a rinugian dagiti "makuna" ti dua a beterano ken premiado ken pagtamtamdan a mannurat nga ilokano nga agsursurat iti iloko a naipablaak iti "ti makunami" section ti bannawag (kitaen iti dadapilan.com dagiti nasao a "makuna" agraman ti "pasarunson" met ni apo honor blanco cabie).

ket ne, napintas man a formally ken frankly ket binusatanda daytoy nga issue wenno topiko. ta sipud pay, adun ti mangmangngeg, maal-alimadamad a reaksion, dillaw, masao, sayangguseng maipapan itoy sipud met nagraira dagiti am-ammo wenno so-called a historical fiction a sinurat iti iloko. nangruna kadagiti nagab-abak iti naglabas a paspasalip.

panawenna a talagan a mapagsasaritaan, a maammuan ti kapampanunotan ti kaaduan, nangruna dagiti pangamaentay’ a mamannurat, iti no ania met ngay ti makunada maipapan itoy. tapno saan la a maingayngayemngem wenno maiyar-arasaas iti babassit nga um-ummong wenno iti liklikudan.

iti "makuna" ni apo prescillano n. bermudez (isu ti immuna a nagkomentario, a partikular a dinakamatna ti rfaafil 2008 first prize-winner a sarita a "ken ni pidut: dagiti daton iti angep” ni joel b. manuel a kas historical fiction), imbatadna a "dakkel ti pakaarusan ti historical fiction iti dati nga am-ammotayo a sarita a makuna a nagtaud iti nasariwawek a panagpampanunot ti autor." patien ni apo pnb a ti "historical fiction aglalo kadagiti adda nakaipadronanna a gapuanan, saan a bukod a panunot ti autor ti pakabuklan ti sinuratna."

no apay a nakuna ni apo pnb dayta, ngamin ket iti kano maysa a mannurat, "ti mangpanunot iti suraten ti karirigatan a paset ti panangsurat iti maipagpannakkel nga ababa a sarita." ket iti kano historical fiction, "awan dayta a panangpespes ti autor iti utekna; ngarud, agbalin a kasla interior decorator laeng iti nalpasen a naipatakder a balay."

nakuna ket la ngarud ni apo pnb nga iti salip iti panagsuratan iti sarita, "dakkel… a pakaarusan dagiti agsursurat iti puro nga orihinal nga ababa a sarita no mailaok ti sarita iti historical fiction" ket insingasingna ngarud a "makiddaw koma ngarud kadagiti manges-esponsor kadagiti salip iti panagsurat iti sarita nga ipasigudda a di mairaman wenno adda makerras a puntos ti maisalip a historical fiction" a sarita. para kenkuana, saan a patas, unfair, no inka pagbalubalen ti kunana a "pure" ken "original" a sarita ken ti makunkuna a sarita a historical "aglalo no nalatak a tao iti pakasaritaan ti pakaipadronan dayta a historical fiction." imbatad ni apo pnb a "dakkel ti impluensia ti/dagiti nalatak/nalalatak a tattao iti historia a madakamat iti maysa sinurat."

take note iti emphasis ni apo pnb iti "nalalatak a tattao iti historia." pagsaritaantayto ti maipapan iti dayta iti pangtultuloy daytoy met bukodko a "makuna."

kabayatanna, simmungbat a dagus ni apo reynaldo a. duque, babaen met laeng ti "ti makunami" iti bannawag. pangatiddogen ti sungbat ni apo rad. am-ammotayo a kas maysa (no di man isu ti kangrunaan a "promotor" wenno nangpalatak iti historical fiction iti sarita nga iloko iti agdama) kadagiti agsursurat iti makunkuna a historical fiction ni apo rad. adun a saritana a maipapan kadagiti bannuar iti kailokuan ken dadduma pay a tattao iti pakasaritaan ti filipinas ti impangabakna iti salip ken naipablaak iti nadumaduma a babasaen. gapuna a maexpektar laeng a maysa kadagiti sigurado nga umuna nga ag-react ni apo rad kadagiti kas iti komento wenno paliiw ni apo pnb.

ket siempre, madlaw a defensive ti sungbat ni apo rad. pinanalteekna a dagus iti: "nabatad a tinagibassit ni apo bermudez dagiti gapuanan nga inawaganna iti historical fiction" sana pinasarunuan pay iti: "dakkel a biddut ti panangipagarup ni apo bermudez a dakkel ti pakaarusan ti historical fiction iti am-ammo a sarita a nagtaud iti nasariwawek a panagpampanunot ti autor."

ken ni apo rad, saan kano nga asi-asi ti mangsurat iti maysa a historical fiction agsipud ta "kasapulan daytoy ti napasnek unay a panagimutektek"  ket "ditoy ti ‘pakapespesan’ ti utek ti autor a kas creative writer." iti kano panagputar ti maysa nga autor iti historical fiction, "agwerret ti fictive mindna, aglupos a kas historical figure ti tao a subject matterna, agbalinen daytoy a fictive wenno literary figure nga addaan bukod a panunot ken disposision, kas maibatay iti sensibilidad a nangmuli iti kinataona ken nangsukog iti isipna." kinuna ni apo rad nga "iti kanito a serkem a kas autor ti panagpampanunot ti subject matter ti saritam, kas koma ken ni prinsesa urduja, nasken a dakkel ti pamalpalatpatam iti kasasaad ti panagpampanunotna, kas maibatay iti kasasaad ti gimong, ti lengguahe, ti panawen  ken ti disso (milieu) a nagbiaganna."

ket kas pammasingkedna iti pagtaktakderanna, nagibinsa pay ni apo rad kadagiti "naindaklan a gapuanan iti literatura a naibatay kadagiti naindaklan wenno nalatak a tao, lugar ken pasamak" kas kadagiti obra dagiti nobel literature prize awardees, pulitzer prize awardees, palanca awardees ken dadduma pay a nalalatak ken agkakalaing a mannurat iti sangalubongan.

manen, take note iti emphasis ni apo rad iti "naindaklan/nalatak a tao" wenno "am-ammo a tao iti pakasaritaan, naindaklan man wenno dasi (hero or heel)."

nagasang ti tirada ni apo rad, maseknan a talaga, ket kunana iti taraudi ti sungbatna, ti kano "di maikanatad a kapanunotan a ‘di rumbeng a mairaman wenno makerrasan iti puntos ti maisalip a historical fiction’" ket "maysa daytoy a di nainkalintegan a panangikahon ken ni mannurat tapno saan a makapagbariw-as ken makapagwayaway ti “kinasariwawek” ti utekna nga agparbo ken agputar."

no para ken ni apo pnb ket, actually, saan kano a "mapespes" ti utek ti maysa a mannurat no historical fiction ti inna suraten, para met ken ni apo rad, ad-adda ketdi kano a "sumariwawek" ti utek ti mannurat no agsurat ("agparbo ken agputar") iti historical fiction.

inkalintegan ni apo rad nga "agtultuloy ti panagbalbaliw, idudur-as ken pannakasupusop dagiti pagalagadan iti panagsurat ken kasta met ti itataud dagiti kabarbaro a langa ti sarita ken dadduma pay a sinurat iti yaaddang ti tiempo; iti kasta, di rumbeng  nga ipupok wenno ikawar ni mannurat nga ilokano kadagiti nariingan wenno naludasanen iti panawen (obsolete) a panirigan ken istruktura no kasano ti agputar." sana impinal: "dagiti kastoy a nangepngep a kapanunotan, ad-adda nga ilaegda, imbes a parang-ayenda, ti literatura ilokana."

allapo, ket, dagita man ti makunada, ti dua kadagiti mabigbigbig a malalaki a mannurat nga ilokano. mabalin nga addanto pay sabsabali a reaksion a mabalin nga aggapu iti dadduma pay a malalaki a mannurat nga ilokano.

a kinapudnona ket adda manen, iti met la "ti makunami" iti bannawag, babaen ken ni apo honor blanco cabie, bangolan a mannaniw nga ilokano, babaen ti "pasarunsonna" a nangsaruronganna iti paliiw, ken nangabayanna iti panirigan, ni apo rad.

ngem adtoy mammet ti sangkabassit a makunak maipapan itoy nga issue.

ania ngamin ti historical fiction, aya, a talaga? ket ania kadi ti paidumaan wenno pakaigidiatanna daytoy iti regular wenno gagangay a salaysay (essay) wenno feature article? ania met ngarud ti nagsupadianda iti makunkuna met a creative nonfiction?

masaludsod dagita ta addada no kua mangipato wenno mangibilang a dayta kano hishistorikal fikfiksion a makunkuna ket isu kan’ met la dayta creative nonfiction wenno informal a salaysay (wenno formal pay ketdin a salaysay a napno iti kompleto a sukisok ken amiris ket kontodo footnotes/endnotes kada appendix kada bibliography), lalo no ti salaysayem ket maipapan iti babannuar idi ken ita wenno iti pakasaritaan (history) idi ken ita. apay, adda kano, aya, diperensiana pay no salaysay wenno fictionized account wenno literary reportage maipapan ken ni rizal, bonifacio wenno diego ken gabriela silang, tobacco monopoly, basi revolt, first quarter storm, martial law, bagong lipunan, edsa revolt?

kaw-identay’ ti definision ti wikipedia, kunana: "historical fiction is a sub-genre of fiction that often portrays alternate accounts or dramatization of historical figures or events. stories in this genre, while fictional, make an honest attempt at capturing the spirit, manners, and social conditions of the person or time they represent with attention paid to detail and fidelity… historical fiction presents readers with a story that takes place during a notable period in history, and usually during a significant event in that period… historical fiction often presents actual events from the point of view of people living in that time period."

segun pay iti wikipedia, iti historikal a fiksion, "famous events appear from points of view not recorded in history, showing historical figures dealing with actual events while depicting them in a way that is not recorded in history. Other times, the historical event complements a story’s narrative, occurring in the background while characters deal with events (personal or otherwise) wholly unrelated to recorded history. Sometimes, historical fiction can be for the most part true, but the names of people and places have been in some way altered."

sabsabali wenno kasukat a panangestoria wenno dramatisasion kadagiti tattao ken pagteng iti pakasaritaan. wen, ngem nupay kasta, nasken a napudno a panangestoria ken panangiparang iti "spirit, manners, and social conditions of the person or time they represent with attention paid to detail and fidelity." isu daytoy ‘tay kunkuna ni apo rad a panangserrekmo, sika nga autor, iti "panagpampanunot ti subject matter (wenno karakter) ti saritam" a pakasapulan a "nasken a dakkel ti pamalpalatpatam iti kasasaad ti panagpampanunotna, kas maibatay iti kasasaad ti gimong, ti lengguahe, ti panawen  ken ti disso (milieu) a nagbiaganna." nasken nga iparangmo a napudno ken sipupudno nupay nawayaka nga agparbo ken agimbento.

saan ngarud nga asi-asi nga aramid a talaga daytoy. ta kas naibatad pay iti wikipedia definition daytoy a genre ti fiction, nawayaka a mangsurat ken mangiparang iti karakter ken pasamak, "so long as it does not deviate in significant ways from established history." nasken a dika a sumiasi iti es-estoriaem wenno iyes-estoriam a partikular a pagteng wenno lugar ti pakasaritaan.

ta agtinnag no kuan nga alternate history ti sursuratem no daytay inka metten agimbento iti sabsabali a pagteng. segun pay iti wikipedia, saan a historical fiction daytoy (a sumursurot wenno agbatbatay iti "established history") ti alternate history ta naisupadi daytoy a genre iti fiction ket ad-adda a maidasig kas speculative fiction. kas pagarigan koma no ti es-estoriaem ket maipapan iti basi revolt samo ipan a nagballigi da ambaristo ken salorogo a nangparmek kadagiti kastila ket naagawda ti vigan idi ken dadduma pay nga ili iti ilocos, sada nagipatakder iti basi republic, ay, ket sabalin dayta. wenno no ni marcos ken martial law ti backgroundermo samonto isarita a saan a napapatay ni ninoy idi nagawid idi 1983 ket sinangona ni marcos iti maysa nga eleksion ket nangabak ni ninoy ket isut’ nagpresidente imbes a ni cory, ay, sabalin a "history" dayta ta bukodmon a parparbo a history.

ngem kabayatanna, ania met ngay ti creative nonfiction?

segun iti wikipedia, kastoy: "creative nonfiction (also known as literary or narrative nonfiction) is a genre of writing which uses literary styles and techniques to create factually accurate narratives. xxx for a text to be considered creative nonfiction, it must be factually accurate, and written with attention to literary style and technique. ‘ultimately, the primary goal of the creative nonfiction writer is to communicate information, just like a reporter, but to shape it in a way that reads like fiction.’ forms within this genre include personal essays, memoir, travel writing, food writing, biography, literary journalism, and other hybridized essays. "

naaramatan iti literary styles and techniques a no basaem ket awan dumanan iti fiction nupay nasken a factual ken actual, saan nga agparparbo wenno agim-imbento iti tao, lugar, pasamak.

ne, ket ti la ngarud maitudo a nagdumaan dagitoy ket dayta historical fiction ket ania pay ngay, fiction.

ket dayta creative nonfiction ket ania pay ngay, nonfiction.

simple. fiction ken nonfiction. fiction versus nonfiction.

sampol man ngarud? ala, mangtedtayo iti sampol. ‘tay man sampol a sinurat iti filipinas kangrunaanna dagiti ilokano a mannurat wenno agiwarwarnak (no adda).

unaentayo man ti creative nonfiction.

kadagiti nabasbasakon, iti limitado a resourcesko, no literary journalism kunam, a, ket dagitayen a sinursurat ni quijano de manila (pen name daydi nick joaquin kas journalist). isuna ti mabigbig a nangpalatak iti makunkuna a literary journalism iti filipinas babaen kadagiti salaysay ken reportagena idi nangruna dagiti naipablaak iti philippines free press.

madakamat met ditoy, siempre pay, ti nalatak a gapuanan ni jose f. lacaba a "days of disquiet, nights of rage" a koleksion ti salaysayna maipapan iti first quarter storm ken martial law.

no iti iloko, ti la malagipko pay ita ket dagiti kas iti atitiddog a serialized (iti bannawag) a salaysay ni apo guillermo i. concepcion nga "mission: attack salomague!" (maipapan kadagiti bolomen idi world war 2) ken ti "ritritemon, kayong!" (maipapan kadagiti bolomen iti gubat kontra-americano iti ilocos; co-authorna ni apo melvin dela cuesta).

kasta met dagiti serialized met laeng a salaysay da appo lorenzo g. tabin ken vic pacursa maipapan iti padpadasda kas ofw iti middle east. ken kasta met ti salaysay a serialized met laeng nga "iti ngarab ti tanem" daydi apo bernardino c. alzate a maipapan iti pannakidangadangna iti sakitna iti kidney. kasta pay ti travelogue ni apo reynaldo a. duque maipapan iti panagsublina iti paraiso (hawaii) ken ti papanna pannakiseminar iti panagsuratan idiay bali.

no iti ganggannaet, no managbasaka iti reader’s digest, national geographic magazine, time, newsweek kdpy, kaaduanna a salaysay, nupay journalistic essays wenno investigative reportage, kadagitoy ket creative nonfiction (kas iti nalatak "drama in real life" ti reader’s digest).

ket iti met historical fiction, mangtedak iti sampol dagiti patiek nga obra iti fiksion a historical, nangruna iti iloko (dagiti dadduma a reaksion, dinillawda ti kaawan kano ti nadakamat ni apo rad nga obra nga iloko historical fiction kadagiti imbinsana a sinurat).

natural, ibinsak dagiti mismo a sarita ni apo rad, a bin-ig a prize winners, kas iti "siak, juan de la cruz palaris: aripuen," "colorum," "apo lakay," "ysabelo," "leon, 15," ken ti "dodon." ken kasta met ti "alipugpog 1762-1765" ni william v. alvarado ken ti "opas" ken ti "dagiti dir-i ken tagay iti daradara a bangabanga" ni daniel l. nesperos.

amin dagitoy, historical fiction iti purpuro a definision ti historical a fiction a makunkuna. dramatiko, nainfiksionan, nainliteraturaan, a pannakaiparang ti historical figures and events. nalalatak dagiti naestoria a kabibiag, am-ammo ida kas bannuar: palaris, pedro calosa, gregorio aglipay, isabelo abaya, leon abaya (kaanakan ni isabelo abaya), artemio ricarte, tobacco monopoly, basi revolt. sa kaaduan ket obvious nga scholarly ti pannakaputarda, saan nga asi-asi ti research nga inwayat dagiti autor, adu a libro, periodicals, resources ti sinukisok ken sinukimatda, etc. wen, a, ta ti dadduma a sarita, kasapulan pay nga adda endnotes tapno adda referencia ti agbasa ken kas pangipaneknek ken pangipasingked a factual dagiti figures ken events a nagwerretan ti fictional account kadagiti kangrunaan a karakter. kunam la ngarud no nagbasaka iti history textbooks ta nagtalimudok dagiti estoria kadagiti popular a personalidad, am-am-ammo a nagnagan, betifikado a bambannuar, a gagangay a masarakan iti established history ti filipinas.

ngem masaludsod: apay, dagiti la kadi, aya, nalalatak/naindaklan a tattao wenno dagiti mabigbig a bannuar ti mabalin a karakter iti maysa a historical fiction? wenno uray no saan a naindaklan ket nalatak met ken am-ammo kas figura iti historia (kas koma ken ni macario sakay ken dadduma pay a mannakigubat ken dumadangadang ken revolusionario ngem maaw-awagan iti tulisan, ladron, insurrecto, bandido wenno rebelde a terorista)?

ken dagiti la kadi, aya, ngata notable events wenno places ti mabalin a suraten wenno pangipuestuan iti maysa a historical fiction?

segun ken ni apo rad, "tallo dagiti kangrunaan a subject matter ti historical fiction… xxx umuna, am-ammo a tao iti pakasaritaan, naindaklan man wenno dasi… xxx  maikadua, maipapan iti maysa naindaklan wenno nakalalagip a lugar… xxx maikatlo, maipapan iti maysa nakalalagip a pasamak."

patiek a dagita ti tallo a kangrunaan. ngem patiek met nga addada pay mabalin a subject matters a mabalin a pangisadagan wenno pangibatayan tapno madasig met kas historical ti fiksion a masurat.

ania itayen ti nayon a definision ti wikipedia iti maysa a sarita a historical fiction? kunana, ti estoria ket mapasamak iti maysa a "notable period in history, and usually during a significant event in that period" ket inna ipakitana ti "actual events from the point of view of people living in that time period."

ngem iti dadduma a historical fiction, kunana pay a "famous events appear from points of view not recorded in history, showing historical figures dealing with actual events while depicting them in a way that is not recorded in history" sa no maminsan pay ket "the historical event complements a story’s narrative, occurring in the background while characters deal with events (personal or otherwise) wholly unrelated to recorded history."

saan ngarud a nasisita wenno nasken a bin-ig la a nalalatak a tattao ti mabalin nga agbida wenno agbalin a karakter iti maysa a historical fiction. uray dagiti gagangay a tattao, dagiti agmirmiron, dagiti saan a bida iti gubat wenno revolusion, mabalinda nga agbalin met a bida. basta la ketdi ilugarmo ti saritam iti maysa a panawen ken disso ken pagteng  iti established a pakasaritaan. daydiay ngarud alalay wenno para punas iti bota ni abaya, mabalin latta nga agbalin a bida, kasta met daydiay sacristan ni aglipay wenno uray daydiay maysa a mammartek a kimmadua ken ni ambaristo (ta adu ngamin ti lebben kan’ pay idi a basi dagiti rebelde), mabalin latta.

wen, mabalin latta, a, dagiti sarita nga adda pannakainaigna iti historia, ta dagiti karakter ket partisipante iti naglabas a gubgubat iti pakasaritaan, wenno adda pakainaiganda, directly wenno uray indirectly,kadagiti sabsabali a karakter a nakipartisipar iti nainhistoriaan a pagpagteng ken paspasamak iti pagilian.

historical ngarud a fiction a nakalawlawag ti "sudario" ni ariel s. tabag ken ti "ay-ayam ti gubat" ni ma. leonida frez-felix. kasta metten dagiti pre-hispanic times stories ni joel b. manuel a kas iti "kabigbigaan" ken "amianan."

gapuna a pati dagiti sumaganad, a bin-ig a napasamak wenno naibasar wenno nakareferencia kadagiti pagpagteng idi world war 2, iti pannakilaban kadagiti imperialista a japones, patiek a historical fiction met: "dagiti napasag iti rabii"  ken "sharon" ni juan s.p. hidalgo jr., "ikkis iti barukong" ni donel b. pacis, "nalabaga ti maris ti kalapati" ni salvador a. espejo, "dagiti daton a sabong iti rio de laoag" ni reynaldo a. duque, "ti wagayway, ni lakay pedro salacnib ken maysa a bigat" ni arnold pascual jose, "silaw a makidinnaeg iti di maungpot nga isisingising ti init" ni severino pablo, "maysa a rabii, iti sirok ti daldalligan" ken "ti balay ni major sato" ni joel b. manuel, "sika pay laeng ti rurog ngem sabalin a sakab" ni william v. alvarado.

ken kasta met, siempre, ti pakasaritaan dagiti "comfort women" iti panawen ti japon, kas iti "iti kapanagan, nalunes dagiti sabong" ni salvador a. espejo. awan duadua, bannuar met dagitoy a nakakaasi a babbai.

ken wen, a, uray dagiti ayup, pati dagiti ayup, bannuarda met (no addanto pay impumponda idi a polis nga aso iti libingan ng mga bayani! [imbag pay ti aso ta naitanem iti pagipumponan kadagiti bannuar, kunkunada nga’d idi, idinto a ni fm, dida pay kayat] ), kas iti aso iti "ken ni pidut: dagiti daton iti angep" ni joel b. manuel ken ti kabalio iti "resibo" ni clarita a. sumahit.

iramanko met, siempre, ti "goyo: ti dangadang iti rabaw ti ulep" ni danilo b. antalan. ditoy a sarita, saan met a ni heneral gregorio del pilar ti kangrunaan a karakter ngem ketdi dua a gagangay a tao, dua a kasla babaonen wenno nagboluntario a pababaon, paraluto, da pacio ken abeng, ket babaen kadakuada, iti punto de vista ni pacio, maimatangan ti ranget a nakaipasungalngalan ni del pilar ken dagiti buyotna. saan ketdi a kas ken ni istak, ni eustaquio salvador/samson iti nalatak a novela a "po-on" ni apo f. sionil jose, saan a nakipartisipar da pacio iti ranget no di naglemlemmengda laeng a kasla spectators wenno agbuybuya tapno babaen kadakuada, iti makita, marikna, mapaliiwda, maammuantayo ti napagteng iti tirad pass kadaydi a panawen.

ket wen, dagiti sarita ken tales a mangsakup ken mangungpot iti amin a revolucion ken dangdangadang ken polpolitikal ken ideolohikal a tigtignay ken gangganuat, dagiti fiksional a karakter iti man historical past wenno recent history (martial law, edsa people power; nupay kas napaliiwko idin, agkurang ti literatura iloko iti kakastoy a piesa maipapan kadagiti aliaw iti martial law, fqs stories iti biang dagiti aktibista, ti kinaganggandiong ti bagong lipunan, etc.). historical met dagitoy a nangnangruna. kas koma dagiti penomenal a sarita a "ti ligsay, ti anniniwan, ken ti daton,"  "wayawaya," "alimpapatok iti panawen ti ariangga" ken "ayat iti panawen ti ariangga" ni aurelio s. agcaoili.

mabalin nga idasig met ditoy ti "ti galienera, ti ili, ken tallo a kronika" ni joel b. manuel.

ken wen, rebbengna unay a mairaman ti klasika a sarita a "checkpoint" ken ti "rebelde" ni pelagio a. alcantara.

ken kangrunaanna, ti sarita a nangirugrugi kadagitoy amin, ti pioneering work, ti iloko classic a "taraon dagiti didiosen" ni juan s.p. hidalgo jr.

mainaig itoy, dagiti sumaganad a sarita, a no sadino, dagiti karakter a bannuar met soldado ti turay man wenno rebelde/aktibista, pasetda met ti pakasaritaan, ta nupay purpuro a fictionalda a karakter iti maysa a sinurat a fiksion, naibatayda met iti pudno a pakasaritaan ti pagilian: "tallo a tugot" ni lorenzo g. tabin, "ti dayaw, ti puli, ti panagserbi ken ti pagilian" ken "semper fidelis" ni mario a. albalos, "dagiti ulep iti arinunos ti abril" ni ricarte a. agnes, "maysa a rabii idiay santa marcela" ni peter la. julian, "ti pigis a bandera a natina iti dara" ni prodie gar. padios, "aplat" ni salvador a. espejo, "dagiti inna nga umulog iti sardam" ni reynaldo a. duque, "sangkapirit a langit iti dakulap dagiti rinibu nga impierno" ken "dagiti ladawan iti naray-ab a kambas" ken "ti kimat, ti bantay ken ti turod a nagdas-alan ti amin a lunod" ni art tolentino ignacio, "dung-aw" ken "dagiti samiweng iti angin" ni ariel s. tabag, "dagiti simotsimot ken ti maladaga a leggak iti gil-ayab ti temtem" ken "ti alipaga iti biag ni ligaya ragsak"  ni johmar r. alvarez, "daton para iti ina a daga" ni rodgerry rodriguez, "g.i. joe" ni noli s. dumlao, "salmo" ken "ranger" ni eden aquino alviar,

kabayatanna, no gagangay a tao, kadawyan a mannalon, iti ig-igid ti selebrasion ti aldaw kano ti pannakaited ti wayawaya ngem ania koma dayta a wayawaya ket awan met ti pakasaknaranna iti biag ken panagbiagna kas gagangay la nga umili–a dagiti la dadakkel a tattao, mamasirib, politiko, agtuturay ti adda magangganabna, no kasta ti maiparang a karakter, mairaman ngata kas historical fiction? wen, ket dayta ti karakter iti "ti bullalayaw idiay pandan" ni ricarte a. agnes nga inlugarna iti aldaw ti pannakaideklara ti panagwaywayas ti filipinas iti america idi 1946.

adda met karbenganna a mairaman uray dagiti di am-ammo a beterano kadagiti naglabas a gubgubat ken rebrebolusion, ta bannuarda met nga awan kurangna. kas koma ti karakter iti "iti ngalay ti dalan, maysa a dallang" daydi apo pelagio a. alcantara, ti mangalkalesa a lakay, ni akkos baak, marcos cilang, maysa a beterano iti agpada nga umuna ken maikadua a gubat-sangalubongan, nga agpaspasanaang la unay gapu iti ipapatay ti kakaisuna a barona a ni isabelo iti ima dagiti agaagaw iti daga (ket awan man la ti makaawat wenno makikadua kenkuana iti panagladingitna, kas iti karakter ni anton chekhov iti saritana a "misery" a ni iona potapov a mangalkalesa met laeng a natay met laeng ti anakna, ket awan man la ti kasla abaga a pangisangitanna iti leddaangna, awan ti dumngeg wenno mangimano iti ladingitna ("to whom shall i tell my grief?" ti nalatak nga epigram iti sarita ni chechov ket "ngem ayaunayen! ta idinto nga ibuksilanna ni pait, awan ni maysa a mailuganna ti mangitaltalek" met iti sarita ni alcantara), kadagiti man pasaherona wenno kakaduana a kutsero (awan bibiangda), ket iti udina ti laengen kabaliona, piman, ti nangipeksaanna iti tarumpingayna).

uray ti lakay a beterano iti "puon" ni lorenzo g. tabin, iramanko met, ta malaksid a nakipartisipar iti maysa a nakahishistorikal a nagpasaran ti pagilian, historikal pay, siempre, ti pannakipasetna manen iti migrasion ken wenno exile dagiti ilokano iti america.

kabayatanna pay, nadakamatko dayta migrasion, ti ilokano migration a paset met ti pakasaritaan ti kina-viajero, kina-exilo, kinamanagbaniaga, kinamanagkallautang ni ilokano iti man bukodna nga ili, pagilian wenno iti sangalubongan.

ket no nagsuratka iti sarita maipanggep kadagitoy a migrante nga ilokano, di mainsasaan a historical dayta.

itedko a sampol ngarud ti kastoy a sarita ti "apong gabriel, pundador" ken "karayo iti tanap" ken "bukod a daga" ni apo prescillano n. bermudez a mismo (a segun kada apo duque ken pati payen ni apo cabie, ket tinagibassitna ti makunkuna a historical fiction) a maipapan iti migrasion, panagdappat dagiti ilokano iti tanap ti cagayan, partikular iti mallig region iti isabela (a kas met iti panangpanaw ti familia ni eustaquio salvador/samson iti cabugaw iti ilocos, iti novela a "po-on" ni f. sionil jose, tapno maisadsadda iti cabugawan iti rosales, pangasinan).

historical la ketdi a di mailibak ken marubsi dagitoy ta nakabase la ngarud iti historical fact maipapan iti ilokano migration iti cagayan valley. agsipud ta saan met a nativo dagiti ilokano iti tanap, dandani amin, no di man amin, a familia nga ilokano iti tanap ket nagtaud kadagiti nagdappat nga ap-appo manipud ilocos ken dadduma pay a luglugar. kas pagarigan kaniak, ti familiak, ti father sideko ket naggapu ti pupuonda iti luna, la union; ket iti met mother sideko, naggapuda iti alcala, pangasinan, pimmanawda kano gapu iti parikut iti dagdaga nga ag-agawen dagiti babaknang a kastila, nagpa-vizcayada, naidakdakda sadiay ilimi a dupax, nagbukatda iti baro a dagdaga, taltalon ken bangbangkag, immaduda nga immadu ket idi kuan nagaramidda iti bario ("san roque" idi damo, sa finally ket "mabasa" nga agingga ita) , and so on, the rest is history a kunada. ne, ket suratekton sa man dayta gayam, aya, nagpintas a material.

ket siempre, uray ti ilokano migration sadiay mindanao, historical la ketdi met a di mainsasaan. ket maysa a natibker a mangibagi itoy ti "tugot" ni danilo b. antalan.

ken ania pay, dagiti ilokano a sakada a nakigasanggasat iti kaunasan iti hawaii, isuda a mabigbig kas kaunaan nga ilokano nga ofw. maited kas natalged a sampol dagiti sarita a "dadapilan" ni noli s. dumlao ken "ama anib: sakada" ni freddie pa. masuli.

ofw, wen, ofw a kinapudnona ket maaw-awaganda pay iti "kabarbaro a bannuar" iti agdama a panawen. bannuar met ngarud ket paset ti pakasaritaan dagiti agbibiag kadagiti sarita a kas iti "tallo nga ipapanaw" ni amor cabaccang, "liwliwa de gracia: domestic helper" ni gregorio m. evangelista, "purificacion" ni freddie p. masuli, ken ti "alegoria uno" ni aurelio s. agcaoili.

kayatko met nga iraman ti pakasaritaan dagiti makunkuna nga etniko a minoridad iti pagilian, dagiti maaw-awagan iti "indigenous people," kas dagiti tribu iti kabambantayan. pasetda met ti pakasaritaan. ken adda met pakasaritaan kadakuada a mismo. addaanda met kadagiti bukod a bannuar a bannuar met laeng ti sangkailian. kas koma ni macliing dulag, a nupay naiparipirip laeng iti "dayyeng dagiti karayan" ni ricarte a. agnes, maysa met a historical a fiction a mismo ti pakabuklan ti sarita, ti historikal a laban ken itutubngar iti pannakagamsaw ti kabambantayan ken pannakaputtot dagiti karayan.

iramanko ditoy ti "apo annu, ma-king" ni benjamin p. pacris, ti "kronika ti tribal war" ni jaime m. agpalo jr. ken uray ti "ikkis iti puseg ti bakir-ili" ni william v. alvarado.

ne, ket naikaaduk sa man ti nagibinsa iti sampol a sarita?

adda pay, a. kitaentay’ met dagiti historical fiction a novela.

ngem ituloytayto dayta iti sumaruno a panagipablaagko. nayonakto pay iti sumagmamano pay a "makunak" met maipapan iti historical fiction, ti sabsabali pay a pammatik maipapan kadagiti rebbengna a mabigbig met ken maawagan kas historical fiction. a saan la a dagiti ammotayo kas kombensional wenno orthodox wenno tradisional a historical fiction kas salsaluadan ken gargarantiaan ti established history.

ipostek man dagitoy nga imahen ti protesta dagiti maseknan a mannurat ken artists ken cultural workers:

 

 

(updated 19sep08):

ania kadi ti madlaw, makita, marikna, wenno maawatanyo kadagiti sumaganad:

Naminsan a rabii
A nag-night swimmingkami
Duakam ‘toy nobiok
A naggapu idiay Saudi.
Inikkatkot’ pagan-anay
Agraman bra ken panti
Simmakay isuna
Iti rakit nga intugotmi.
Idin ta makalagip
Bimmatok a nagpababa
Anian a nagmayat
‘Tay ar-aramidenna.
Idin ta lumung-aw
Angeskot’ agpugsapugsat
Kinunak kenkuana
O, darling naglaingka.
Sisid Marino
Naglaing ‘toy boyfriendko
Iyunana iti baba
Kalpasanna agpangato
Naglaing nga aglangoy
Eksperto ‘toy boyfriendko
Diakon isuksukat
Ni Sisid Marino.
Sumuno a rabii
Inulitmit’ nag-night swimming
Immuna a nagpakleb
Kalpasanna nagdata met laeng
Pinasikatak met isuna
Nagluganak iti rakit
Kasla helikopter
Ti innak inaramid.
Bayat ti innak panagsakay
Iti rakit nga intugotmi
Ngumato a bumaba
Agdaldalluyon daytoy bagik
Idin ta madlawko
Limmukneng, agbalawak
Pimmutok gayamen
Ti rakit a nagsakayak.

Kutkutiman ti sardam dagiti umar-aripapa nga apros.
Dakulap iti dakulap, kudil iti kudil, dam-eg iti dam-eg. Dinigos
ti nakusnaw a sipnget ti agin-innapungol nga anges.
Agin-indayon ti kortina a palpal-idan ti salemsem, rummuar-
umuneg iti ruangan ti dua a kuting nga agganggantil, agkinkinnamat,
agtintinniliw iti karamut. Ngem awan bibiang dagiti aglulualo
iti nauuneg nga arasaas. Iti atep, nagdalagudog dagiti nataengan
a paddak. Naiwayat ti nabulosan nga asug wenno riaw iti panaglinnagid
dagiti nakalamlammiis nga agong. Dagiti naginnaplit sa nagkinnawikaw
a nalamuyot nga ipus. Kasla ngipen ti ikkis a maipakdem
iti masorpresa a bao a rummuar iti abut. Gumammat ti natarumamis
a kuko, maiyilut ti nakersang ken kiote a dilpat. Sumpok
iti kasipngetan ti mapabutngan a marabutit. Maibus
met la dagiti di maibus nga anangsab ket agkirpa ti rabii. Agammusay
ti bigat a mangpadaan iti maipaburek a kape ken maiprito
a karing. Agandar manen ti siririing nga urok, mailagud-
lagud manen ti natibker, natangken latta nga ipus.

adda kadi rimsua a karkarna a rikna, ‘tay karnal a karirikna–adda kadi simken a rikna a nanggubuay iti panagtangken wenno panagbabasa dagiti maseknan a glandula wenno mabagbagi? imtogkay’ kadi, diretsaek man laengen, a nakakita, nakabasa wenno nakangngeg kadagita a ladawan, kanta, daniw, fiksion? ket no adda panaguttog, simngay kadi ti napalaus a derrep ket kayatyon  a bulosan dayta nga agpagunggan a rugso ket kayatyon ti mang-rape, maki-sex, wenno agsalsal?

wenno kednganyo kadi a naalas, imoral, narugit, saan a disente dagita nga imahen, musika wenno sinuratan?

wenno naray-awkayo kadi, simple a nalinglinagy iti naapresiaryo nga estetika a patienyo a gubuay dagita kas patienyo nga obra iti arte, awan aniamanna iti maysa a normal a tao, awan dakesna iti nataengan a tao, wenno saan a makaapekto iti liberal a panunot?

ania man ti paliiw wenno reaksion kadagita nga impakitak a sampol, adda kadakayon a mangkupikop ken mangpangsingked segun iti bukbukodyo a pamanunotan ken pagtaktakderan.

ngem ken ni manny villar, senador, presidente ti senado, ken nagdeklaran a kandidato-para-pangulo inton 2010, para kenkuana, babaen ti gakatna a linteg iti senado, amin dagita a kita wenno klase ti ladawan wenno sinuratan ket obscene ken pornographic, makapauttog kano unay, sulbogenna ti rikna ket pagderrepenna ti isip iti narurugit ken naaalas a panagem, makadadael iti panunot ken kinatao ket tubngarenna kano ti nasayaat nga ugali ti tao.

ket gapu itoy, inggakat ni madaydayaw a villar a nasken a maaresto, matiliw, madusa ti asino man nga agaramid, agputar, aglako, agipabuya–dagiti mannurat, dagiti artist, dagiti performer, dagiti director, dagiti publisher ken aminen a maseknan ken adda pannakainaigna iti pannakaparnuay dagitoy a naaalas, narurugit, makapaderrep a bambanag.

ti dusa a kayat ni honorable senator villar?

kayat ni villar, sika a derrep, uttog, a mannurat, sika nga imoral nga artist, sika a bagtit ken dasi iti nalinteg ken natakneng a gimong nga adipen ti arte ken cultura, kayatna a mabaludka iti 3 a tawen agingga iti 6 a tawen, wenno 6 tawen agingga iti 12 tawen, depende iti aramid/inaramidmo a kinabastos. malaksid a maikulongka, kayat pay ni villar a sika, sika a mangurkuranges ken mamirmiraut a mannurat ken artist ket agmulta iti 100,000 a pisos agingga iti 300,000 a pisos, wenno 200,000 pisos agingga iti 500,000 pisos, wenno 500,000 pisos agingga iti 1,000,000 pisos, depende iti aramid/inaramidmo a kinaimoral.

tapno mamatikayo, adtoy ti sumagmamano a paset ti senate bill ni villar (mabalinyo a downloaden ti sibubukel a kopia daytoy iti http://www.senate.gov.ph/lis/bill_res.aspx?congress=14&q=SBN-2464):

daytoy man ti parupa ti nasao a bill:

daytoy met ti definition ni villar iti termino nga "obscene":

ken ti villar definition iti termino a "pornographic":

pansinenyo daytoy a nakaam-amak a panangibatad ni villar:

regardless! regardless of the motive, my ass! anian a kinapasista a panagpampanunot ti kastoy a maibusor pay met ngarud kadagiti mannurat, artists, cultural workers!

ania man ti motibom, intensionmo, panggepmo, planom, namkuatam a nagsurat, nagputar, nagpinta, nagakem, nagipablaak, nagipabuya, nangkanta–nasayaat man wenno dakes, pagimbagan man wenno pagdaksan, pakaidayawan man wenno pakaibabainan, pakabigbigan man wenno pakatagibassitan–awan dayta a banag ken ni villar. padapada amin, awan pakaigidiatan, ket dimo mabalin nga ikalintegan, irupir. tiliwennaka ni villar ket ikulongnaka ken multaennaka iti agingga iti sangariwriw a pisos.

dayta ni villar, ti maysa a napigsa kano a para presidente inton 2010.

namak payen no isunto ti mangabak, apo, anian a kalak-aman ti pasarento dagiti adipen ti arte iti filipinas! no ita a senador pay laeng ket agpampanunoten, agar-aramiden iti linteg a kayatna a maipakat kontra kadagiti patien ken ammona a kabusor ti bukodna a panangipapan ken definision iti maysa a nadalus, natakneng, nalinteg, nawaya, naragsak ken napintas a sociedad wenno gimong, anianto ketdin inton isuna ngatan ti presidente?

panagkunak, agut-utek a dictador a mara-hitler met ni daytoy a manny villar ket dagiti pay met mannurat, artist ken kapadada ti pagpupudotanna.

saan pay met ketdi a naaprobaran wenno naaramid a kas naan-anay a linteg ti gakat ni villar. ta gakat pay met la ngarud daytoy. ngem madaman a mapagnunumuananda daytoy iti senado. ngem itoy a gakat, makitatayon ti mentalidad ken kombiksion ti maysa nga agam-ambision nga agbalin a pangulo ti republica. kaniak a biang, makitkitak nga iti maysa a villar regime, kasla martial law, wenno nakarkaro pay ngem martial law, ta sigurado biagennanto manen daytoy a senate bill (no di man agmata ita a panawen) ket awanton samirna ta isunto metten ti presidente, ket mangbukelto iti kasla maysa a gestapo wenno kempetai a grupo, wenno kasla dagitay ahente ni big brother, nga awan sabali nga obraenda no di ti agsiim, agtiliw, agibalud kadagiti mannurat, artists kdpy a patienda a kabusor ti moralidad; ken agserrek kadagiti pablaakan, printing press, galeria, teatro, museo, pagsinean, movie studio, estasion ti tv ken radio, etc. ket samsamen ken dadaelenda dagiti libro, script, pinintaan, kanta, pelicula kdpy a materiales a patienda a kas obscene ken/wenno pornographic. ket wen, uray iti internet, tiliwenda dagiti bloggers, chatters, surfers, users, serraanda dagiti blogs ken sites, kumpiskaenda dagiti computers nga usar, dagiti servers, balunetanda dagiti internet service providers ken aminen a mainaig.

nakabutbuteng daytoy a senario a posible a mapasak iti rehimen ni villar no di agbalbaliw ti akikid ken nakangepngepngep a kapanunotan ken pamanunotanna maipapan iti no ania ti makunkuna nga "obscene" ken "pornographic" no inaigmo iti arte.

ti ket tured ken puskol ti rupa dagitoy a politiko, dagitoy a senador, nga agibando ken agisayangkat iti kakastoy a kita ti rebbengna a masurot a linteg iti moral a biag ken panagbiag, iti baet ti nakaro nga imoralidad, korupsion, kunniber ken dadduma pay a nakaap-aprang a naaalas ken narurugit nga aramid iti gobierno a mismo (malakaniang, senado, kamara, korte, awan dulianan), ket addada met dagiti agindadalus, agintatakneng, aginlilinteg, aginsisingpet.

ala, diakon saritaan iti adu daytoy agdama a panagaapada ita iti senado, maipapan iti akusasion ni lacson a panagkunniber kontra a mismo ken ni villar. mabalin a paset la daytoy ti nasapa a pinnerdi-pinniltak-dinnadael mainaig iti umadani nga eleksion-presidensial inton 2010. ngem ti la makunak ket pirmi nga obscene, nakaro a kinaimoral dagita nga aramid a "double insertion" tapno laeng madoble ti pondo dagiti favoritoda a projecto kadagiti bukodda a distrito wenno teritorio, wenno dagiti bukodda a negosio.

iti luksaw ken rimonko iti daytoy a gakat ni villar, maibusanak iti balikas a pagtubngar. ket adtoy man a pangsupusopko laengen ti nasao met ti maysa a maseknan a blogger, mainaig iti kunak a panagindadalus dagiti kas ken ni villar:

How did these legislators in Congress, and now the Senate, become the judge of “impure thoughts,” “erotic feelings” and the corruption and depravity of the human mind? If anything, given their track record, the public wonders about these legislators’ own impure thoughts, their erotic feelings and the corruption and depravity many of them have been involved in. In a word, the public would like to know what right and qualifications does Senator Manny Villar who introduced the bill, to pontificate and judge what we should draw and paint, read, listen to, watch, google, and send at any time?

adda kadi a talaga natalged ken naan-anay a moral ascendancy ni villar tapno adda met pamkuatanna nga agisingasing iti nasken a masurot ken matungpal a linteg iti moralidad iti filipinas?

agpanunottayo, nangruna kadatayo a mannurat ken mangipatpateg iti arte ken culturatayo. ditay’ itulok a gamsawen dagitoy a politiko ti wayawayatayo iti panagsurat, panagipeksa, panagsao, panagiwaragawag a gargarantiaan ti agdama a constitusion ti filipinas. ditay’ itulok a kontrolenda manen ti prensa, ti pluma, ti isip, ti nakem, ti takiag, ti gemgemtayo. never, and never again!

wen gayam, dagiti sampolko iti ngato, ti painting ket pinintaan ni fernando amorsolo. liriko met ti maysa kadagiti popular ita a kanta iti kailokuan, ti "sisid marino" ti sumuno a texto (mabalinyo a denggen iti youtube, no kayatyo, isuna laeng ta masapul nga adda bukodyo a youtibe account). ken dagita panid a paset ti libro a desaparesidos ni lualhati bautista (ania ket ngatan a pungtot ni villar no mabasana daytoy, nagiyot da roy ken anna [diaske, kanagnaganko pay, giem!] iti kuarto iti simbaan ket adda pay rebulto ni kristo nga agbuybuya! very indecent! very offensive ken contrary iti good customs ken religious beliefs daytoy, apo senador, korapenna la unay ti human mind, senior senador!). paset met ti daniwko a nangabak iti rfaafil ti texto ti daniw ti naudi a sampol.

nalabit, no maipakat itan ti linteg ni villar, delikado la ketdi ngatan dagiti nakin-gapuanan kadagita a sampol: sursoren dagiti aso ni villar dagiti galeria, studio, museo ket regkasen ken puoranda dayta painting ni amorsolo ket tiliwenda dagiti akinkukua wenno manarawidwid kadagiti nasao a galeria, studio wenno museo; arestado met a sigurado dagiti singer, lirisista, komposer, pabliser dagita a kanta; tiliwendak la ketdi met ngata ket ipupokda, piman, sadak multaen iti ginasut a ribu a pisos (apo, pangalaak ngatan iti pagmultak no kua? awanto pay gasut a ribu a pisos ti pategna ti adda nga assetko, piman). ket ni aling lualhati? saan ket ngata itan a makaligtas kadagiti aso ni villar, tiliwenda la ketdi nga ibalud. ken aminen a guilty, culprit a mannurat ken artists iti intero a pagilian.

kabayatanna, adtoy man ngarud ti dua nga obscene ken pornographic (segun iti panangipapan ni villar) a sinuratko (pinutarko dagitoy idi pay 1994 ken 1995, nairamanda iti libro a rissik) a ruknoyko ken ni honorable senator manny villar:

SAAN MET NGAMIN

ngem saan met ngamin
a ti utek ket kas iti puso koma
a rikna la a rikna
iti ayat wenno gura wenno limdo
ken ania pay. ngem panunot
ketdi a panunot iti ayat wenno
gura wenno limdo ken ania pay.
ket agderrep latta adu nga isip, adu a konsensia.

ket saan met ngamin
a ti puso ket kas iti buto koma
a no umtog ket uki ti kayatna
a sublisublian a pagaponan
tapno pagungganna malpaag. ngem
rikna ketdi a rikna, awan patingga
di umlay, kinod a kinod bitekna.
ket agparuar latta adu a dara, adu a rikna.

saan met ngamin
a ti buto ket kas iti agong koma
a no makaangot iti bangsit
ti anglit ti sip-ang wenno angpep ti uki
ket dagus a paapput. ngem ketdi
kaykayatenna, bangbanglona ti pay-ud
di nagkawkaw man wenno naangri
a balasang, basta balasang uray nalasang, basta naguki.
ket agtupra latta adu a daga, adu a ngatangata.

saan met ngamin
a ti utek ket puso
a ti puso ket buto
a ti buto ket agong.

ngem adda utek ti buto.
adda puso ti utek.
adda buto ti puso.
adda agong ti utek.
adda puso ti buto.
adda buto ti agong.
adda agong ti puso.
adda utek ti agong.
adda buto ti utek.
adda puso ti agong.
adda utek ti puso.
adda agong ti buto.

SIASINO A MADAYDAYAW

siasino a madaydayaw, aya
ti immuttot kadatayo? wenno
nakapultit ket ngata, wenno saan
a nagilo? ta nagbanaal, nagbangsiten, aya
‘toy aglawlaw? yutninana, siak ti tuduenyo?
gapu laengen, ‘ya, ta mannanganak iti bagas kamotit
ken narawetak iti birabid, ken gapgapuk nga immigid?

awan, awan ti mangamin, agpudno
tapisentayo ti mangapput agongna, agbanang-es
disnogen ti agsakit tianna
dusaen ti makatakki: asukaranna ti buris ken tabbelna: ikkanna
iti yelo, lamutenna a naimas a halohalo

awan, awan ti mangamin, agpudno?
ala, siak, siak ti immuttot, appo
a madaydayaw, ngem:
ania komat’ bibiangyo, makiang-angotkay laeng

(ngem apay ngamin
a tipdem, ibainmo ‘ta uttot
wenno maganatan a takkim?
ibulosmo ketdi, iyiblengmo lattan:
bay-am ida a naseselan
bay-am ida a nababanglo
bay-am ida a di umut-uttot
bay-am ida a di tumaktakki
ta bumtak ti tianda
ta bumtak ti buyokda
ukininada, butoniamada)

maysa kadagiti kunkunak a nagatangko a "cheap books" iti nbs-tuguegarao daytoy baro a novela ni lualhati bautista a "desaparesidos." cheap ta P150 laeng, a kas met laeng ka-cheap dagiti dadduma a librona a mailaklako a kas iti "dekada ‘70," "bata, bata, paano ka ginawa?," "’gapo" kdpy. ngem uray makuna a saglalaka (saglalaka, dim’ ket kunkuna, aya, ta estratehia daytoy ti komersial a panagipablaak, ag-mass produceka iti pocketbook-style a literary work dagiti sikat nga autor, iti uray cheap printing materials, ilakom a nalaka, ket addayta, kasla hot cakes a gatangendan, sika), ammom metten, basta no obra ni lualhati bautista, saan a saglalaka ti kalidad ti novela. nakapimpintek a realismo, social realism a nakabilbileg ken nakaap-aprang.

daytoy "desaparesidos," umarngi iti tema wenno subject iti "dekada ‘70." maipapan met la iti martial law. iti diktadoria. ken iti panagari-ari ken panaglablabes nangruna dagiti militar kadagidi a panawen. nupay kasta, immurdas ken dimmur-as iti post-edsa people power revolution ti panawen ti "desaparesidos." estoria daytoyen dagiti biktima ti kallabes a martial law regime. saanda laengen a laglagipen ti napasaranda iti ima dagiti militar ta saandan a nasken a lagipen ta paseten ti biagda ti padasda, saanen a nasken a malagip ket isapsapulanda iti agdama iti closure, nangruna ket adu dagiti mapukpukaw a sapsapulenda pay laeng ken mabalin a didan masapulan, annak man, ipatpateg a tattao, kinatao wenno katatao.

no nabasayo ti "dekada ‘70" (maiganetget a basaen ti orihinal a version daytoy, a saan la a buyaen ti peliculana) ket naaliaw wenno naasiankayo iti nagpasaran dagiti karakter sadiay, ad-adda nga agkintayegkayo iti kinasabrak ken kinasaem la unay ti kinapudno iti "desaparesidos." adtoy manen ti kaay-ayotayo nga estilo ti prosa ken panagfikfiksion ni bautista. nalag-an, simple, taglish. ngem inna iparang ken iparangarang ti nakaam-ames ken nakaap-aprang iti awanan kinamikki ken kinamanagimpaparang a panangiladawan ken panangidalget iti nakem, konsensia ken pannakaawat.

sampolantayo dagitoy a paset ti novela:

awan pay nabasak, siempre, a kakasta a kaprangka wenno kadiretso wenno kadursok a panangiladawan iti literatura nga iloko. ket no parikuttayonto payen dagita "tagidaksentayo" la unay a balbalikas iti sex a kas kadagita "putang ina," "kantot," "salsal," "suso," kada "tamod," ’sinno koma ita ti makaitured nga agsurat ken agipablaak met iti kas kadagita isursurat ken panagsursurat ni bautista?

ala man, ’sinno ti makaitured a mangisurat iti "ukininam!" wenno "yutniinam!" sa maipablaak? agpatinggatay’ laeng met, piman, iti "’niinam!" wenno "ukistibulong!" ta dagita laeng ti nadaydayaw wenno nanakman kan’ pay idi, aya, a maipablaak wenno mabasa ti kaaduan a pipol. piman.

’sinno ti makaitured a mangisurat iti "Ke’ no iiyutendakan ngay, dim’ pay la ammo?" "Iyutem ket kais-isbona laeng, nakaang-angseg, a, deyta!" wenno "Ket kabayatan a babbaboyen dagiti soldado, adda nagsalsal kadagitoy a sangonsango. Ammona ta impunas daytoy iti rupana ti kapsit. Impilit pay daytoy nga inserrek ti ramay daytoy iti bibigna."

awan la ketdi. sumken la ketdi manen daytay moralista la unay a mentalidadtayo a mannurat nga ilokano a narugit, naalas, kinabastos, awanan modo, awanan urbanidad ti kakasta nga isurat ken masurat.

kangrunaanna, awan pay nabasak ketdi a fiksion nga iloko maipapan iti martial law a nangiparang nga awanan amak ken bias iti side dagiti biktima ti diktadoria (laksid, siempre, iti english, ta adda met dagiti nagsursurat maipapan iti kinadangkok ti martial law, kas kada f. sionil jose, gregorio brillantes, ken of course, ni jose maria sison. ilokano dagitoy!). awan pay ammok a nagsursurat nga ilokano a mannurat iti iloko maipapan iti nalidem ken nakaal-alingget a paspasamak iti martial law. no adda man nasurat wenno nagsurat idi, bin-ig a pammadayaw ken/wenno developmental wenno ‘tay moralista a kita ti fiksion maipapan iti kinaimbag ken kinasayaat ken kinatan-ok ti bagong lipunan, green revolution, masagana 99, kabataang barangay, wenno iti kinamalalaki ni fm, kinapusaksak ni imelda, wenno ketdi iti kinasiglat ken kinabannuar dagiti armendo a pc a makilablaban kadagiti demonio a burangen a komunista ken agkilaw iti batillog a juramentado a moro a nagtagi-kris, kdpy.

which is just natural met ketdi. dimo mapabasol dagiti mannurat nga ilokano idi, a. alangan met a tuladenda idi, aya, dagiti dadduma nga aktibista a mannurat a tagalog a nakawaywaya nga agsursurat iti kayatda a suraten maipapan wenno kontra iti martial law wenno ken ni marcos. awan ti mannurat nnga ilokano nga aktibista idi. malaksid laeng iti kas ken daydi apo donato b. abanilla ti abra nga aktibo a maibilang kadagiti bannuar ti fqs. ken dadduma pay dita nga adda iti u.g. idi. hmm, tagtagilakaem met, aya, ngamin ti agintutured kadagidi a panawen? nalabit, agamak ti dadduma nga ilokano writers idi iti pagpaspasaran dagiti tagalog ken dadduma pay a writers a matiltiliw sa mai-detain iti istakeds ti militar. sa maparparigat. sa agpukaw lattan. desaparecidos. ngem ita ketdin, pagtangsit ketdi dagidi writers idi a naibalud, detainees, dagiti na-torture, nagasat a di naipalnaaw, ti padasda iti panawen ti martial law. nakain-indaklan man ita a kas badge of honor a kasla badge of courage ti napintas a gasatda a naikulong, naparparigat idi panawen ni lakay marcial. adda nga adda a mabasam dayta iti biodata dagitoy a mannurat, dayta nagpasaranda.

aniaka ketdin, ania ngay, piman, ti maexpektarmo kadagiti mannurat nga ilokano idi dekada sitenta ken early ’80s? ket no ninto pay apo marcos idi ti honorary president ti gumil filipinas, kadagidi a panawen! natural, no agsuratda idi, kaaduan kadakuada, bin-ig a panangidaydayaw ken panangisaksakit iti "baro a kagimongan" (padasem, kas pagarigan nga ukagen daytay antolohia ti gumil filipinas a "ferdinand e. marcos: kalasag ti filipinas" a ruknoy pay iti kasangay daydi fm). ’sinno koma met a mannurat nga ilokano idi, aya, ti di mangitangsit wenno mangilastog a "kammannuratanda" ken "kagumilanda" ti presidente ti republica ti filipinas? rabrabakem dayta?

dayta ti maysa met a kunaek a "nakas-ang" a panawen wenno era ti literatura iloko. awanantayo iti maipagpannakkel met a kontribusion a protest literature iti panawen ti linteg-militar a kas iti itangtangsit dagiti mannurat a tagalog a nagadu nga produktoda (malaksid, siempre, iti sinuratan dagitay’ ilokano nga adda iti limed wenno underground a tignayan; nupay agtalinaed a limed wenno maikurkurimed dagitoy ket agingga ita manmano pay laeng ti rimmuar wenno mairuruar).

ayna, adun sa pay ketdi ti nasken nga isurattayo, aramidentayo, tignayentayo tapno makompleto ken mapnektayo iti bukodtay’ met kano, aya, a literatura a pukawpukaw sa met, piman.

adda gayam mangpadpadaan iti panangipablaagko iti bassit met a pasadas ken padpadasko ditoy oman. naikarik ngamin nga iblagko met ti palpaliiwko iti sangkabassit a gundaway a kaadda ken tiempok ditoy a ganggannaet a daga dagiti arabo. middle east. napudot a lugar. kadisiertuan nga arigna langalang. ngem let-ang met nga agtatapaw iti arigna ket dan-aw wenno taaw pay ketdi ti lana. nga isut’ pagbaknanganna met kas kadagiti dadduma a nasion ditoy arablandia. nga isu met a makagapu a maysa kadagiti pappapanan metten ti adu a kailian. makunkuna nga ofw. overseas filipino workers. dagiti exilo. self-exiles manipud iti bukod a daga ken ili a di makaited iti naan-anay a pagbiag ken pagbiagan.

ngem inton maminsanen ti maipapan iti ex-exilo. sangkabassit la kunak daytoy a makunak iti sangkabassit a panawen ken gundaway a makaumayak ditoy a lugar. bassitanna a dua bulan la ngamin. ket agawidkamin iti mabiit. back to filipinas. pinabus-oyan la ti sumagmamano nga iliw. ket bareng addanto manen sunotna.

diak makabuelo nga agiblag iti kunak a padasko ta diak ammo ti iyunak nga ibaga. sa maysa, bassit pay la ti padasko. wenno ti napaliiwko, nadanonko, napanak, nakitak, naramanak. hmmm, no naramanan, a, ket adda met bassit. hmm, bin-ig la a bassit ti malawlawat.

iblagko koma ngarud ditoy ti maipapan iti culinary experiencesko ngem nalagipko a saan sa a mainugot nga ilalaokko ditoy mannurat.com ti maipapan itoy. ta inikkatko idin ti panagblagko iti maipapan iti makmakan ken panagluto ket nangaramidak iti sabali a pangipanablaagan kadagitoy a naiimas a padpadas ken pagpagteng. malagipko nga adda rinugiak a blog idi 2005 iti wordpress.com. ket isu, binukitkitak ket adda nga agur-uray sadiay. 2006 pay ti naudi a kakaisuna a naipaskilko a blag maipapan iti dinengdengko a sabong/rangaw/bunga ti karabasa con bungat’ utong. inrantak idi a linuktan daydiay a blog tapno makapartisiparak iti maysa blogging community dagiti pinoy foodbloggers. ngem diak natuloy ken nabaybay-ak. sapay no di pinadasko idi ti nagin-iingles met, piman, tapno kano maawatan ti kaaduan dagiti taltalanggutangek. medio naray-awda ngamin idi kadagiti ibablagko maipapan iti pinakbet ken imbaliktad ket adu ti nagkiddaw a sapay koma ta ipatarusko iti english dagitoy.

isu a daytoy blagko ita nga iplugko ditoy, pagpasensiaanyon ta english daytoy, piman. saanak a sanay nga agsurat iti english. saanak nga agsursurat, ever, iti english, iti man literatura wenno iti panagblablagko. nagsuratsuratak met idi iti sinankuansit nga english a dandaniw ken salaysay, idi estudianteak pay iti haiskul ken kaleds, ngem diak inintonaran aglalo idi masumokkon ti agsurat iti iloko ken tagalog. nakapuyak iti english. paglaingak laeng ti agbasa iti english a libro, magasin, pagiwarnak ken no ania la ditan a naimaldit iti english. ngem alerdiekak iti english no panagsuratan. isu nga, expect the unexpected, ipakpakaunakon, saan a perfect ti grammar wenno sentence constructionsko. courtesy la ti panagbasbasak iti english texts daytoy panangpadasko met nga agblag iti english. ket iti pay met maipapan iti makan, taraon, panagluto, kunam, anak-ti-diablo ketdi, di pay napasubon datao iti inninglesan, piman! ala, bareng makasursuruak pay.

 

ala, padasenyo man a sarungkaran ngarud, inkayo iti pinakbet.wordpress.com. pangngaasiyo ta ibookmarkyo ti url. pangngaasiyo ta iramanyo iti blog linksyo wenno iti blogrollyo. pangngaasiyo ta iramanyo ti pinakbet feed iti rss reader wenno news aggregatoryo. piman, pangngaasiyo ta sobran sa metten daytoy a plugging!

medio inspiradoak nga agblag ita iti wordpress.com ta natakuatak, kalpasan ti dua a tawen a diak panagblag itoy, nga adu metten ti simmayaatanna. kas pagarigan dagiti built-in a widgets, ajax configuration pages, link snapshots, akismet spam blocker, etc. pinanggepko pay ketdi nga iyakar manen ‘toy mannurat.com iti wordpress.com manipud ditoy blogsome.com. ngem diak impatuloy ta uray kastakastana laeng daytoy blogsome, loveko pay laeng. kangrunaanna, adu pay laeng ti limitasion gayam iti wordpress.com. kangrunaan (kaniak) ti customization ti css code ken html tags ti theme wenno design ti blog. saan pay laeng a free, saan pay la nga allowed, bawal, maiparit, no puede, ijo. ngem no talaga a kayatmo ti customized css, nasken nga agbayadka iti $15 piman! sa pay ket limitedka pay iti css editor laeng, saan a mabalin a pakibiangam ti html tags ti blagmo, piman, uray agbayadka. ditoy blogsome, libre dayta a css editor feature agramanen html tweaking. isut’ gapuna a libreka a mangpulingling, mangbaliw, mangsukat iti themes, overall layout ken design ti blagmo–no need of freebie widgets pay ta mabalinmo ti agaramid wenno agipan iti bukodmo a widgets no kayatmo ta nawayaka a mangbutingting iti css ken html tags.

ngem kayatko ti simply nga agblag pay laeng iti foodblogko. pagan-anusanen dagiti available a themes sadiay, a, piman met. ti importante ket ti adda a naynay a maipanablaag.

see you ngarud iti pinakbet.wordpress.com. agumakayo bassit sadiay ken agkatay maipapan iti food adventuresko ditoy oman.

makabulanmi gayamen ditoy sultanate of oman.

particularly ditoy sohar city.

 

wen, bimmakasionkami (siak, kaduak dagiti tsikitingko) ditoy ayan ni kaingungot.

ket makabulanmi ita nga abril 26. makabulanmi gayamen ditoy ket ita la a makapanablaagak iti maipapan itoy.

hmm, bisi.

ngem adunto ti ipanablaagko maipapan iti pannakaadak ken kaaddak ditoy. rugiak ita ida nga ibinsa.

diak maala ti agiblag idi damo a lawasmi ditoy ta awan internet connection. adda met ketdi sumagmamano nga internet cafe ditoy sohar ngem adda nginnginana ti kada oras a panaginternet. numona ta no siak ti nagonline ket ‘tay agnunog wenno aguper. sa adda bumbuntogna dagiti kunkunada a "broadband" a dsl a koneksionda. awan pay unay ti makuna a superpaspas a broadband ditoy (at least ditoy sohar; idiay muscat, kapitolio ti oman, addan sa talaga a broadband connectionda ‘diayen).

pagpiaanna, just recently, nai-launch ti hsdpa wenno 3.5g a data connection ti nawras, ti maysa kadagiti kangrunaan a mobile carrier ditoy. naparpardas ngem ‘tay 3g dayta hsdpa ta 3.5g ngarud. umabot iti 3.6 Mbps ti bandwidth. wireless daytoy a connection, saan a masapul ti cable wenno landline a linia. mabalinmo ti aginternet iti 3g-capable a selpon wenno iti laptopmo (babaen ti espesial nga usb hsdpa modem) ket uray ‘dinno ti ‘yanmo a sakup ti coverage, makainternet iti napaspas. isu a nagpakonektakami kadaytoy. adda nginnginana. sa ket ti bayadam ket per magabyte ti mabusbosmo a data transfer (download ken upload). ‘tay 10 gigabyte ti kada bulan ti inaplayanmi. isu, dayta, agumakan nga aginternet, uray naynayka nga ag-youtube wenno maki-videochat ken maki-voip. ayos lang, narigat nga ibusem dayta 10 gig iti makabulan. dika la ket agdi-dl, a, kadagiti dadakkel unay a files kas koma iti mp3 ken movies wenno atitiddog a videos. ngem dika met ketdi maka-dl iti kakasta. limitado, agsipud ta adu a sites ti blocked ditoy. gagangay kadagiti isp ditoy middle east, naka-filter ti kaaduan a sites a favfavorito ti dadduma, kas dagitay mahilig iti pr0nz kada warez, hehe!

hmm. ti la masarsaritak metten. inunak pay daytoy pannakapaginternetko. hmm, isu ngamin ti maysa a kangrunaan ta isu laeng ti link wenno liniak a maki-communicate kadagiti napanawak iti filipinas. a gagayyem ken dagiti projects a mostly a tamtamingen ken pagnunumuanmi online. ken kasla isu ti adda a ridawko iti outside world. kaaduanna ngamin a dagiti tattao ditoy, dagiti man nativo nga omani wenno dagiti expats a kas kadagiti filipino, agkulkulongda iti uneg ti balayda no iti aldaw. napudot ti rummuar. sa la agruruar ti tao ken aglukat ti kaaduan a business establishment no lumamiisen ti init iti malem.

adunto pay met, a, ti ipadamagko pay. kas koma iti desperado a panagsapsapulko iti bugguong kadagiti hypermarkets ditoy. kasta met ti panagbirokko iti madengdeng a saluyot. ken ti siddaawko a makasarak iti bunga ti marunggay ken mismo a pinuon ti marunggay a nakalanglangto piman, nakasamsamek, ta dida met pagan-ano ti bulongna! ken no kasanoak nga agluto iti pinakbet ditoy, piman met, a mapagan-anusan la ti patis ken nabotelia a bugguong-aramang a pagpakebbet.

kabayatanna, mabalinyo a tannawagan ti eksakto a balay a ‘yanko ita (no diyo masirip unay dita ladawan dita ngato, courtesy ti google earth).

 

adda pay gayam. ken adu pay. diak nairaman ida. liblibro pay latta, a. ket dagitay sumagmamano a "filipiniana" a kunkunada. wenno kunkuna ti national bookstore. ta "filipiniana" kunana iti section ti books a yan ti eskaparate dagiti libro nga authored by filipinos. wenno "philippine literature" section, kunana pay. ta elsewhere kadagiti sections, nangruna iti banda dagiti textbook, adu pay met ti books nga authored, wenno edited, ken published by filipinos (nupay adda met, siempre, manmano a libro wenno obra, a sinurat ti pinoy, nga adda kadagiti US- wenno UK-published books, kas koma iti "gangster of love" ni jessica hagedorn wenno ti "umbrella country" ni bino realuyo). dagitoy adda ditoy nga urnongko, kaaduanna ket ginatangko iti "filipiniana" wenno "philippine literature" section ti nbs.

daytay sa ket latest a "bestseller" ni misterioso (ta di ammo no sinno a talaga ’suna, kunada nga isu met la kano ni charlson ong; kunada pay nga isun sa kano ni paolo manalo) a bob ong daytoy "macarthur." diak pay masango a rugian; pinalabsak ngem naupayak ta impagarupko no kas kadagiti immuna ti estilo wenno kargana (a humor wenno satire) ngem saan (sa) met (unay) piman. hmm, makitak ket ag-attemp ita ni bob ong nga agserioso nga agnovela, literarily ken/wenno literally. ngem panagkunak, saan unay a naballigi ni ong itoy nga attemptna ket nasaysayaat laengen no agsurat iti kas iti "a b n k k b s n p l ako?!," "bakit baliktad magbasa ng libro ang mga pilipino" wenno iti "stainless longganisa."

maayatanak kadaytoy recipe book a "pulutan: from the soldier’s kitchen" dagiti agdama a detenido a "magdalo rebels" a da navy ensigns elmer cruz ken emerson rosales. natural, kas naayat met a mannangan ken no maminsan, managluto kadagiti simple ngem rock nga ilokano a makmakan, maysa daytoy a libro a must-have iti koleksionko iti recipe/food books. iti libro da cruz ken rosales, basbasaem pay la dagiti putahe, mabsogkan. wenno mawawankan ket kayatmo a padasem a lutuen ta ibulonmo man ketdi iti agyelyelo a san miguel beer a pilsen wenno light! pagsayaatanna, agpada nga ilokano dagitoy dua a "rebelde" ket adu ti authentic a luto nga ilokano a resipeda iti libro.

"containing more than 20,000 words" kano daytoy "english-tagalog ilocano vocabulary" ti di am-ammo nga autor wenno editor wenno nangurnong (awan ti nailanad a nagan ti autor. ti laeng nangipablaak: amos books, inc.) a nagaramat iti kadaanan wenno naibasar-iti-español nga ortografia ti iloko. ngem nabaknang met ken nauneg dagiti patarus ken balikas. nupay kasta, iti panangpalabasko iti "vocabulary" wenno dictionary, adda sumagmamano a kasla sagursor a nadalapusko. kas koma iti "ZEBRA, n. — kabayo na guhitan ang balat — caballo a nayurit ti labangna." apay a di koma lattan "caballo a burikan" wenno "garitan a caballo?" hell, apay di koma ketdi lattan "zebra" tapno saankan nga agpakarigat a mangpanunot no ania ti naganna (iti tagalog wenno iloko) daytoy a pinarsua a dim’ ammo no puraw a nabiag a garitan iti nangisit wenno amangan met ketdi no nangisit a nabiag a garitan iti puraw? apay ket no "tiger" ket "tigre" kunam met latta a saan ket a "burikan wenno labang a nagdakkelan a narungsot a pusa?"

adtoyda pay: "ALOUD, adv. — malakas — napigsa a timec wenno ania man a mangted iti mangngeg" (apay a di lattan napigsa?); "BARRICADE, n. — tanggulan, hadlang — naisambot a linged ken saripda cadagiti cabusor" (apay a di lattan saripda, sagiped, balangan, serra, alad wenno sarikedked? wenno apay di koma lattan barikada?). ken adu pay. ngem ala, notwithstanding, nasayaat unay ta adda manen nainayon a maysa pay a dictionary nga addaan iloko. bareng laeng no maituloy ken mairuarto dagiti dadduma pay a projecto a kas itoy ket daytayton kapkapnekan wenno talaga a comprehensivo ti adda a mairuar ken maaramat.

kabayatanna, dagiti dadduma a libro, pangted pay latta, kas koma kadagitoy poetry collections a "halugaygay sa dalampasigan" ni raul funilas, "decimal places: poems" ni ricky de ungria, "maaari: mga bago at piling tula" ni allan popa, ken "liyab sa alaala" ni roberto t. añonuevo. sa daytoy "apokripos" ni jerry gracio (magustuak ti treatmentna iti pammati ken relihion, satirikal a humorous). kaaduan kadagitoy ti nabayagen a nagatang ngem diak makompleto a basaen amin a linaonda. ken adda sabali nga ugalik no kua no poetry book ti basaek: saan a diretso a from page 1 agingga a malpas ti panagbasak kadagiti daniw according iti table of contents. saan. random ketdi ti panagbasak kadagiti makursunadaak a daniw iti koleksion. uray no kua iti antolohia wenno koleksion ti sarita a kas koma iti daytoy "pangangaluluwa at iba pang kuwento" ni jimmuel c. naval ken daytoy "bathaluman at ibang kuwento" ni domingo g. landicho. no kua, un-unaek a basaen dagiti pagarupek a napimpintas wenno kapintasan a daniw wenno sarita iti koleksion. sa into no awanen ti makuna(k) a napintas, an-anusakton a basaen dagiti natda a daniw wenno sarita, nga isunto metten ti pannakaileppasko iti libro. natural, kas met laeng no kua iti casette tape wenno cd wenno album ti maysa a kaykayatmo a kumakanta, mostly ket maymaysa pay ketdi wenno dudua wenno taltallo ti napintas wenno tagipintasem unay kadagiti kanta iti intero a koleksion wenno album (malaksid ngatan no koleksion a "selection" wenno "the very best" wenno "the best hits"). ngem adda ketdi met dagiti antolohia a kunaek a napintas amin wenno tinagipintasko amin dagiti naurnong sadiay. malagipko ita ti "bilanggo at iba pang kuwento" a koleksion dagiti sarita ti pimmusayen a tagalog a fiksionista a ni wilfredo p. virtusio (a ti nasao a libro, personal pay nga inorderko a mismo manipud iti autor idi: naiwaragawag ngamin iti liwayway magasin ti availability ti libro ket mabalin ti agorder/gumatang iti kopia manipud iti autor. nagorderak/nagbayadak thru postal money order ket impatulod met daydi apo virtusio ti kopiak babaen met la iti koreo, with matching dedication pay. ken ti nakapatpateg la unay idi, nakisinnukatak iti sumagmamano a surat [read: naki-penpal] ken ni apo virtusio, impalubosna a suratak ken suratannak ket sungbatanna ti sumagmamano nga unton ken kuriosidadko mainaig iti panagsuratan kadagidi a panawen) ken ti "sa aking panahon: 13 piling akda" ni edgardo reyes. nagustuak amin a sarita a laon dagitoy nga antolohia. napintasda amin, para kaniak. ngem ultimately, siempre, ti foremost a short story collection a pirmi a nagustuak ken magusgustuak ket maysa nga iloko anthology, awan sabali no saan a ti "bituen ti rosales" ni apo juan s.p. hidalgo, jr.

kaaduanna ti immunan a nabasak iti kolumna iti philippine star dagiti salaysay ni jose y. dalisay nga inurnongna itoy "the knowing is in the writing: notes on the practice of fiction." kinapudnona, insaveko pay ti dadduma idi manipud iti online version ti star. adu ti maammuan ken masuro itoy a kasla manual iti panagfiksion ni butch dalisay. adu dagiti bukodna a "palimed" iti panagsurat ken panagsuratan ti maammuan ditoy. particularly kaniak, dagiti paset a "thickening the plot" ken "description in fiction" adu ti maitulong ken maipalagipna nangruna siguro kadagiti agdadamo nga agsurat wenno kas kadatao a feeling-agdadamo latta a mannurat. iti bukodko a panagpaliiw, kadagiti adu a nabasakon ken mabasbasak pay laeng a gapuanan ti kaaduan a mannurat nga ilokano nga agsursurat iti iloko, kangrunaan a pagkapsutan daytoy maipapan iti plot wenno plotting ken daytoy napintek ken nasayud ken nabileg a panangiladawan iti karakter, lugar, situasion, aksion, nakem, panawen kdpy iti sarita wenno novela. adu ti mabasbasak a sarita nga iloko (kaaduan ket "prize winner" wenno "award winner" pay, a, piman) a di pay malagip met ti autor nga i-describe ti karakterna (karakterisasion, nakkong, karakterisasion). agpannuray lattan nga ibagana a babai wenno lalaki daytoy (babaen no kua iti nagan wenno pangawag a manong, manang, tata, nana, uliteg, ikit, lolo, lola) wenno lakay, baket, ubing, baro, balasang ngem dina pay maikagumaan nga iladawan ti uray langa wenno gunay ti karakter ket makaammon ti reader a mangimadyin iti isipna iti langa ken kalalanga ti basbasaenna a karakter. wenno no adda dibuho wenno ilustrasion ti sarita wenno novela, daydiay lattan ti pamalatpatan ti reader a langa wenno pamuyaan ti karakter ta sadut met nga idescribe ti autor actively wenno uray passively mainaig iti tone, mode, rhythm, setting ti sarita. pagsaritaantayto daytoy iti ad-adu bassit kadagiti next panablaags.

kabaruan a novela ni f. sionil jose daytoy "vibora!" a fiksional a panangestoria iti kabibiag ni heneral artemio ricarte. daydi met centennial literary prize winner a novela (2nd prize) ni vim nadera daytoy "(h)istoryador(a)."

napateg met a referencia kaniak daytoy "barangay: sixteenth-century philippine culture and society" ni william henry scott, nangruna iti padpadasek ken padaspadasek a bukbuklen a sumagmamano a fiksion maipapan iti nagkauna a cultura ken sociedad nangruna iti ilocos ken cagayan.

koleksion ti napipintas a salaysay maipapan iti popular culture a simngay ken rimsua gapu iti popularidad ti pelicula a "matrix" ti "exploring the matrix: visions of the cyber present: new writings on cyberpunk and cybernetic realities" nga inedit ni karen haber. sequel met ti "silence of the lambs" daytoy "hannibal" ni thomas harris. ken lastly, dagitoy "the ultimate guide to starting your own business" ken "real home ideas" a basabasaek met no kua bareng adda mapidutko maipapan iti business, siempre, ken maipapan iti house design wenno interior design.

naliwayak sa metten ti agipadigo iti padas/paliiwko iti kallabes a gf kombension…

ala, adtoy ti naimas nga ipadigok ita.

paset met daytoy ti regular a panaggugumil ket, ‘tay "aglibas" wenno "pumuga" iti ikub ti kombensionan ket adda pagpaingan a nagmayat a lugar. wen, iti kangitingitan sa ti leclecture iti maikadua nga aldaw ti kombension, naglibaskamin, dakami a sumagmamano a taga-cagayan (dakami, inaganak lattan: siak, ni atanud freddie masuli, atanud dexter fabito, da agkabagis nga appo tony & arthur urata, ken da apo bokal vilmer viloria ken komanderna, kdpy) ket napankami iti yan dagiti kabagian ni apo vilmer iti san nicolas, ilocos norte.

ket sadiay, iti karayan padsan, napankami nagburak iti rama.

ken nagburarog.

adtoyda ti pammaneknek, makaammokayon a mangimutektek (hmm, haanen a masapul ti kapsion):

nagbalin manen a food blog san daytoy blagkon. i can’t resist a di iposte dagitoy a pics. ania, adda manen kumanakruod ti karabukobnan san iti panagtiltilmonna?

adtoy pay, daytoy ti labayko idi nalagipmi ti nangan (iti nainnapuyan), nilingta iti kamatis a bugbugian a birot ken tilapia latta, tinuno a kippi, pinakbet, ken ensalada a naganus a bunga ti utong ken pallang:

 

madama nga ug-ugmokak daytoy:

Mannanganka kadi iti pancit? Pagulesmo kadi ti pancit canton wenno pancit guisado? Ala, wen, kas iti kaaduan a Filipino, managpancitka met, dimo la ketdi sanudan ti sangabandehado a pancit. Ngem kabaelam ngata nga ibusen ti agarup tallo a bandehado a sagsangakilo a kalluto a pancit iti uneg laeng ti nasurok a 10 a minutos?  

Iti kalkalpas a Pancit Festival ti Ciudad ti Tuguegarao idi Agosto 15, 2006, naangay ti salip ti pinnaspasan ken pinnaaduan iti makan a pancit. Nagsasalisal dagiti mannangan iti pancit nga i-Tuguegarao iti nadumaduma a categoria: babbai, lallaki; "nakusim," "naimis," "narawet," "naarsab." Iti maysa a categoria, ti pinnaaduan iti maibus a pancit, nangabak ti nakakaan iti dandani tallo kilo a kalluto a pancit a naperperan iti nagayat a nakalablabbaga a sili ti sairo. Nadarugsoy iti ling-et ken uray la limmablabbasit ti agkabannuag a lalaki a nangabak ngem gumigis latta ti kapampancit nga isemna idi awatenna iti gunggonana a kuarta.

Tinawen a maangay ti Pancit Festival kabayatan ti makalawas a fiesta ni San Jacinto, patron ti Ciudad ti Tuguegarao. Narugian daytoy a festival idi 2003 babaen ti panangilungalong ni Mayor Randolph S. Ting kas pammigbig iti industria ti pancit iti ciudad ken kadagiti agindeg a naayat unay iti pancit.

CIUDAD TI PANCIT

Maysa a dakkel nga industria iti Cagayan ti pancit, nangruna iti Ciudad ti Tuguegarao. No labsen ti agsao, di maguantaan dagiti lokal nga agar-aramid iti miki iti ciudad ti kaadu ti suplayanda iti produktoda ta iti agarup amin a suli ken sidiran ti ciudad, adda masarakan a panciteria, dakkel ken bassit, a pagaarimutongan dagiti mammansit. Kadagiti pasdek ken puesto ti negosio, pagtagilakuan, eskuelaan, ofisina, naiballaballaet dagiti pagpancitan. Kadagiti paradaan ti bus, dyipni, traysikel, caretela; kadagiti igid ti highway, saan a maaw-awan ti panciteria. Adda pay no kua uray la tallo a panciteria nga agaabay iti puesto. Uray pay kadagiti restauran wenno panganan, adda latta nga adda pancit a mabalin nga orderen. Iti inaldaw, nangruna iti break time ken iti mumalem, agadiwara iti siudad ti sayamusom ti agat-sibuyas, agat-bawang, agat-sili, agat-adobo, agat-sopas, agat-itlog, agat-pancit a mangipasimudaag a katibok ti luto ken kaan iti pancit.

Uray nagadu a panciteria iti Tuguegarao, adu latta dagiti parokiano iti tunggal puesto. Addaan ngamin iti kabukbukodan a suki a mammansit ti tunggal panciteria ta kas kapadasan ken kapaliiwan, agduduma met ti sabor ken nanam dagiti maluto a pancit iti tunggal panciteria. Addaan dagiti agduduma nga aglutluto iti kabukbukodan a timpla ken ramen ken wagas iti panagluto iti pancit a pakairuaman no kua ti mammansit a dila ken boksit dagiti i-Tuguegarao. Ket awan maidumaduma kadagiti parokiano a mammansit: executive man iti ofisina, naka-barong nga empleado, uniformado a colehiala, tindera, kutsero, guardia, polis, drayber ti traysikel, mannalon, padapada a masarakam ida nga uray la agkalkaling-etan nga agpampansit kadagiti panciteria ti Tuguegarao.

Mairaman kadagiti kalalatakan a panciteria iti siudad ti Budyok’s, Dating Doon, Gretchen’s, Tuddao’s, Nang’s, San Mig, Highway, Amigo’s, Triangle, ken Max.

PANCIT BATIL-PATUNG

Agduduma dagiti kita ti luto ti pancit iti Tuguegarao kas iti pancit guisado, pancit canton, pancit bihon, pancit sotanghon, wenno pancit lomi ken pancit mami. Ngem kangrunaan ken kalatakan ti pancit batil-patung, ti luto a kabukbukodan a pataud ti Tuguegarao ken iti Cagayan. Maaw-awagan pay daytoy iti "Pancit Tuguegarao" ken no maminsan, "Pancit Ibanag." No adda Pancit Cabagan wenno Pancit Malabon wenno Pancit Molo, adda met Pancit Tuguegarao nga isu ti batil-patung. Kaaduan a panciteria iti ciudad ti naisangrat laeng para iti pancit batil-patung, awanen sabali, ta daytoy ti ad-adda a sapulen ken orderen dagiti parokiano.

Iti Tuguegarao, no sumrekka iti panciteria, maipasabat ti nakaitangkarang a kasla plakard a naibitin wenno nakalansa iti diding a nakaisuratan ti menu ti pancit batil-patung iti agduduma a pagpilian nga order segun iti presio ken kaadu ti serving ken/wenno toppings: "Regular," "Super," "Mega," ken "Special."

Gagangay a sangapinggan ti "regular" a batil-patung ken agpateg iti P25, naparabawan iti kalalainganna a kaatado ti naigisa a nagayat a repolio, nasigsigit a carrot, nair-irap a baguio beans, patubo a balatong (toge), nagayat a bulong ti lasona, gisado a nagiling a karne ti baboy wenno nuang, narumrumek a sitsaron-baboy, ken kangrunaanna, itlog.

Ti itlog a maiparabaw, isu ti "patung."  Masansan a ‘tay naprito nga umuna nga estilo sunny side up wenno naigisa iti sangkabassit a digo a nakalutuan ti pansit. Wenno ‘tay naipettak a maiparabaw apaman a maadaw ken maidasar ti napudot a pancit.

Iti P30, ad-adu ti serving ti "super" ken sumagmamano kagalip a hotdog ken kailgat nga adobo a dalem ti baboy ti mainayon a toppingsna.

Ti P35 a "mega", dandanin sangabadehado a batil-patung ken malaksid kadagiti naagapaden a parabaw, ad-adu ti maikabil a nail-ilgat a dalem ken hotdog ken manayonan pay no dadduma iti napirpirsay a bagnet wenno ilgat ti adobo a karne ti baboy.

Ti "special" a pancit batil-patung ket manipud iti P40 agingga P45. Daytoy ti makuna nga "specialty" ti partikular a panciteria a pakaigidiatanna iti sabali a panciteria. Mabalin nga ad-adu ti maipan a pancit, napuspuskol ti maiparabaw a dalem wenno karne ken sitsaron nga uray la agpissuolan ti serving, wenno addaan iti sabsabali pay a parabaw a kas iti nakirog a pasayan, gisado a fishballs wenno tokwa, itlog ti pugo, embutido, napulbos wenno napirpirsay a lasag ti tinapa ken dadduma pay a topping a gagangay a maikabil laeng iti dadduma a kita ti pancit kas iti canton, palabok wenno bijon.

Amin dagitoy nga order ket mapakuyogan iti naitasa wenno naimalukong a napalet a kaldo a naaramid iti itlog a naibatir iti digo a nakalutuan ti pancit. Isu daytoy ti "batil" a gagangay a kalduen kabayatan ti pannangan ti pancit. Wenno no kursunada, maipakbo wenno mailabay iti pancit. Isu pay daytoy ti nakaadawan ti nagan a "batil-patung," maiparabaw ti nabatir nga itlog iti pancit.

Saan met a maaw-awan ti nakaplatito a nagayat a sibuyas a mapasurotan iti sumagmamano nga iwa ti calamansi a pagperres. Matimpla iti toyo, tubbog ti calamansi wenno suka ti artem a sili ken mapettakan iti sili, daytoy ti mangpaimas ken mangpasabor ken mangpaingel iti batil-patung.

No managsilika, adda a nakaanta ti suka ken naartem a sili ti sairo iti tunggal lamisaan. Iti dadduma a panciteria, adda pay ‘tay nagayat a silit’ sairo. Adda pay no kua ‘tay napulbos a sili a mabalinmo nga iperper iti pancitmo ken iti kaldom. Kinapudnona, adda dagiti mangibaga a nabileg nga aphrodisiac ken pagpabara iti lamminen a rikna ti batil-patung aglalo no napnek iti nakapalpalet a batil, naderder a sili, ken nagayat a sibuyas. Kas pasingkedan dagiti addaan panciteria, ad-adda ken ad-adu ti malakoda a batil-patung no kasta a kalam-ekna ken no matutudo. Umabot pay iti P3,000 agingga iti P5,000 ken nasursurok ti manetoda iti inaldaw no kua.

Iti sumagmamano a panciteria, malaksid iti soft drink, fruit juice wenno iced tea a pagibulon, mabalin pay ti agorder iti cervesa wenno hinebra ket agbalin ti batil-patung a naimas ken nakanannanam a pulotan. Iti pay dadduma a mammansit, saan laeng a pangmerienda, makaanayen a pangngaldaw wenno pangmalemda ti maysa nga order ti pancit.

‘REPUBLICA TI PANCIT’

Saan ketdi a partikular la iti Tuguegarao wenno Cagayan ti panagayat iti pannangan iti pancit. Kinapudnona, sapasap daytoy ket kaaduan a Filipino ti mannangan iti pancit ta saan met ngamin a maaw-awan ti pancit iti menu wenno iti lamisaan a panganan iti agarup isu amin a paset ti Filipinas manipud inyam-ammo dagiti nagkauna nga Insik ti pancit iti pagilian. Amin a Pinoy a sagana wenno padaya, bassit man ken dakkel, adda nga adda ti pancit. Nangruna la ngaruden iti panagkanaganan, prominente a maidaya ti pancit kas "pangpaatiddog iti biag" ti agkasangay.

Iti maysa nga artikulo ti Philippine Center for Investigative Journalism, gapu iti takuat a sumaruno ti pancit iti innapuy a kas kangrunaan a makan wenno taraon ti Pinoy, nabirngasan ti pagilian kas "Republic of Pancit." Kada rehion ket addaan kabukbukodan a version ti pancit iti agduduma a wagas ti panangisagana iti pancit ken dagiti parabaw, panangluto ken panangkaan.Adda Pancit Cabagan ti Isabela, Pancit Vigan ken miki ti Ilocos, Pancit Habhab ti Quezon, Pancit Molo ti Iloilo ken Bacolod, La Paz Bachoy ti Iloilo, Pancit Malabon ti Malabon, Pancit Luglog iti Pampanga ken Katagalogan, Pancit Marilao ti Bulacan, Pancit Bataan ti Bataan, Pancit Batil-Patung ti Tuguegarao ken Cagayan, ken dadduma pay.

Ken kinapudnona, itoy a panawen ti naynay a krisis iti ekonomia ken politika, dandani pay ketdin pattogen ti maysa a kita ti pancit ti bagas ken galunggong kas kangrunaan a taraon ni Pinoy, nangruna iti kaaduan a gagangay nga umili — ti nalatak ken nalaka nga instant pancit mami ken instant pancit canton a nagbalinen a kasla ofisial a nailian nga staple food gapu iti kanginan ti bagas agraman karne, ikan ken nateng. Adu a nakurapay a pamilia ti arigna instant pancit laengen ti pagbibiagda.

Ket dinto la ngata, aya, met adda maaramid nga instant pancit batil-patung tapno uray siksika ket maisaganamon ti bukodmo a Pancit Tuguegarao? Napintas la ketdi manen nga industria iti ciudad ta mabalin a mayexport payen iti sabsabali a pagilian a yan dagiti mail-iliw iti pancit batil-patung a Cagayano.

Ngem kadagiti patneng a mammansit iti Tuguegarao, didanto la ketdi pay isukat ti uray pannakadarugsoyda iti ling-et a mangan iti batil-patung nga orderen ken anusanda nga urayen a maidasar kadagiti paboritoda a panciteria. Didanto malipatan a yebkas ti "Pancit tera!" ("Intay’ agpancit!) no makalagip ti mailiw a dila ken boksit. Kangrunaanna pay, mapadpadaananto latta ti Pancit Festival ti sinisiliasi a libre a pancit batil-patung nga uray kanem ti tallo a kilo a pancit, awan mangdillaw, magunggunaanka pay ketdi iti cash prize a pangilibremto met manen iti pancit iti barkadam iti paboritoyo a panciteria iti ciudad!

 

(Nai-BANNAWAG daytoy a salaysay, iti Setiembre 11, 2006 nga issue, iti paulo a "Nagimaskan, Batil-Patung!")