ilokano literature group iti facebook
awisenkay’ man ketdi, nangruna dagiti addan facebook accountna, nga umaydakami kadkaduaen iti daytoy naluktan a grupo dagiti managayat, mangipatpateg, mangisaksakit, mangilunglungalong iti literatura nga ilokano iti facebook.
adda "bassit laeng" a dap-ayan sadiay a pakaidasdasaran ti sumagmamano a napipintas ken napapateg a topiko maipapan iti ilokano literature, panagsuratan, maipapan kadagiti mannurat nga ilokano, ti bannawag, ti gumil ken adu pay.
for adulterers onli: pornografik!
este, adults gayam. tiliwennak ngata ni villar ken dagiti padana a santo iti congress?
ruknoyko daytoy a ladawan kadakuada. o, di kad’ "artistik" met a talaga?
(updated: 01oct08)
ituloytay’ man ngarud a pagpapatangan dayta historical fiction.
ket ibinsak man ngarud ita dagiti novela, kas sampol, iti limitado laeng a resourcesko (limitado ta diak [pay] amin nabasa a mabalin a basaen a novela nga iloko, sumagmamano la dagitoy kadagiti nabasakon, wenno malagipko ita, at the time of writing daytoy a blog post; ta saan met a kompleto ti koleksionko iti bannawag issues, ken awan iti ikutko dagiti napapateg a libro iti iloko a naipablaaken, wenno koma dagiti sukisok ken panagadal maipapan iti iloko literature a naipablaaken wenno nasuraten), a patiek a madasig kas historical fiction.
ania pay, iyun-unak, a, ti "saksi ti kaunggan" ni juan s.p. hidalgo jr.
ta adda kad’ pay, aya, novela iti iloko a nahishistorikal ngem iti daytoy a naidumduma nga obra ti bigbigbigentay’ a henio iti literatura iloko? maysa a tour de force a treatise iti historikal a panangirekord iti edsa revolusion iti 1986 ti "saksi ti kaunggan" iti nadumaduma a fictional a panangiparang iti nadumaduma met a naisangsangayan a literary technique, medium, device iti biang ti maysa a neutral wenno nonpartisan a karakter.
manmano ti malagipko ita, wenno manmano la ngamin met ti nabasbasak wenno napalpalabsak, a novela iti iloko a mabalin a patien wenno paneknekan kas historikal.
kaaduan kadagiti novela daydi apo arsenio t. ramel jr., maipapan kadagiti gerilia idi panawen ti japones ken kadagiti mannakigubat iti kabambantayan. kas koma iti "mata ti allawig," "maingel iti kabambantayan," wenno ti "dayyeng iti kabambantayan." historic events dagitoy a panawen kadagiti nasao novela a naggarawan ken nagakeman dagiti karakter.
kasta met laeng ti "alsa masa 1763" ni bernardino c. alzate a maipapan iti tignayan dagiti mannalon iti tayum, abra kontra kadagiti espaniol idi 1763.
daydiay "ti bassit a balay ni brader orly" ni samuel f. corpuz, kayatko nga inayon iti listaak. pudno a kas man nagpatingga laeng iti kasla gagangay a domestiko a panagbiag, parparikut ti maysa a familia ti nawarwar ken naiparang iti daytoy a novela. ngem iti "panagsisinniplag" kas kada panagiinnagum dagiti agkakabsat, iti uneg ti familiada, aggargaraw ket aktiboda iti pagun-unoyanda a pakasaritaan kadagiti aktual a disso ken panawen a nagwerretan ti novela. ket idinto a parparikut, babassit a balligi ken pannakapnek ken ragsak iti ikub ti maysa a tipikal nga ilokano a familia ti mawarwarwar, pasetda met ti komunidad, ti gimong, gapuna a sakupen met la dagiti domestiko a pakaseknanda dagiti nainsapasapan a sosio-politikal a pakaseknan (kas koma, siempre iti politika, tradisional a politika wenno patronage politics, a napnot’ korupsion; edukasion, insurhensia, kdpy) agramanen pammati ken relihion. itoy a novela, microcosm ti familia ni brader orly iti dakdakkel a familia: ti kagimongan wenno sangkailian. ta di met, aya, makunkuna a ti familia ti "smallest unit of society?" wen, ket no awan ti familia, ti basic wenno pangrugian, awan met ti mabukel a gimong, awan met ti mabukel a pagilian.
kayatko met nga iraman ti novela a “dagiti bin-i ti kimat” ni cles b. rambaud. Kadkadawyan, gagangay la a mannalon iti away dagiti kangrunaan a karakter ngem naglasat iti maysa a paset ti factual a pakasaritaan iti insurhensia iti kailokuan ken iti filipinas ti nadagem a kapadasan dagitoy a babassit nga umili nga adda iti tengnga dagiti agsusupanget nga ideolohia, isuda a gagangay nga umili nga adda a maip-ipit, mapabpabasol, maidaddadanes. no iti agdama koma a paspasamak, isuda dagiti inosente nga umili, sibilian, a maip-ipit iti ranget dagiti milf ken militar ita idiay mindanao.
ti novela a "ti biddut" daydi apo gregorio c. laconsay, iramanko koma kas historical fiction ta naisangsangayan met nga account ti political climate ken maneuverings, a kasla pay ketdi sumursurot idi iti taray ti politika idi tartaraudi ti dekada ‘60 ken kasla pugpugtuanna/padpatuanna ti mabalin a mapasamak (maipapan daytoy kadagiti agtuturay, iti maysa a panawen iti filipinas, a no sadino iti ud-udina, narabsut ti turay (kudeta) iti panangidaulo ti sekretario ti defensa–a nadekket a gayyem ti presidente– ken kakaduana a heneral iti armada, ngem iti udina, saan a naballigi ti kudeta, gapu iti maysa a "biddut"; no ania dayta a biddut, diak ibagbagan, diak pay ket malagipen, sukisokenyo daytoy a novela ket basaenyo ta makapikapik ken kas man prophetic). ngem diak iraman ta kasla agtinnag nga alternate history ti estoria ta nangpaltuad iti kabukbukodanna a parbo a senario ken pagteng. prophetic koma la unay, a, no pinagballigi ti autor ti kudeta sa nasuktan ti presidente. mabalin no kuan nga iyarig iti downfall ti marcos regime, iti kudeta da sekretario enrile ken heneral ramos, iti pannakapadisi ni marcos, iti panagpresidente ni cory aquino (ngem ayanna ngay ti asasinasion ni ninoy aquino? awan ti "ninoy" iti "ti biddut").
kayatko ketdi nga iraman koma daydiay maysa pay a novela ni apo laconsay a "ti kabusor" a maipapan iti panagsapsapul dagiti military ken periodista iti maysa a dadaulo dagiti rebelde (diak unay malagipen ti estoriana). historikal kunak man ta backgroundna ti panawen ti martial law nga isu met laeng ti panawen a masursurat/maipabpablaak ti nasao a novela.
intay’ met iti sabsabali pay a gapuanan iti filipinas, dagiti novela iti english ken tagalog. subliantayto ‘tatta dayta novela nga iloko.
ania pay ngay, iyunak, a, a dakamaten ti "noli me tangere" ken ti "el filibusterismo" ni rizal. ’sinno ti mangkuestion ngay iti kina-historikal dagitoy a dua a nagbileg a novela itan nga agarup isu la dagitoy a dua a novela ti namunganayan metten ti amin a novela a filipino, aglalo no maipapan iti social realism? namunganayan, kunak man, ta no basaem dagiti simmarsaruno a novnovela, idi man ken ita, madlaw ti inspirasion ti "noli" ken "fili" kadagiti tipikal a romantisista a tema nga innayat iti panawen ti revolusion, a no agsuratka met la iti ay-ayat, sika a mannurat a realista, nasken nga adda backgroundna a dangadang, wenno ibinggasmo iti pakarikutan ti kagimongan ("social cancer" ek-ek, hehe!), wenno pagbalinem ida a rebel lovers, wenno rebelde/aktibista ‘diay maysa, pasista a militar diay maysa, etc). samonto pay sagpawan wenno rekaduan kadagiti idealista a karakter a mara-elias wenno mara-pilosopo tasyo wenno mara-padre florentino; samo laokan kadagiti kontrabida a mara-padre damaso wenno mara-doña consolacion; santo pay la adda dagiti "moderno" a sisa, crispin, basilio… hmmm.
ngem adda koma kayatko nga ipadpad a novela iti "saksi ti kaunggan." ngem saan a mabalin ta iloko ti "saksi ti kaunggan" ket kabukbukodan daytoy ti literatura iloko. ti ibagbagak ket ti novela a tagalog a "dangadang" ni aurelio s. agcaoili. di mainsasaan a nakail-ilokano daytoy a novela. no basaem laengen, nagadu ti texto nga iloko. santo pay la patneng nga ilokano ken umiiloko ti autor. ngem anian ta naisurat ngarud iti tagalog. gapuna a saantay’ a kapkapnekan nga ikutan ken iraman kas naindaklan koma a gapuanan iti literatura iloko.
kabayatanna, adu dagiti mabalin a pilien a historical fiction nga obra dagiti filipino a mannurat, ilokano man wenno sabsabali pay, a nasurat iti tagalog wenno english. ngem ditoy, gapu iti kaaduda, mangpiliak laeng iti sumagtallo laengen nga autor nga innak iparang ken iparangarang dagiti sinuratda a patiek a historikal. isu da: f. sionil jose (maysa nga ilokano, pagpiaanna), lualhati bautista, ken jun cruz reyes.
dandani amin, no di man amin, a sinurat a sarita ken/wenno novela ni f. sionil jose ket mabalin a kunaen a historical fiction (saan la a ti "vibora!" a kas naited a sampol ni apo duque iti "makunana").
malaksid iti nadakamatkon a "po-on," historical met, ania pay, ti "tree," "my brother, my executioner," "the pretenders," nangruna ti "mass." wen met, ta dagitoy a novela ngarud a maaw-awagan kas "rosales saga"–manipud "po-on" nga agultimo iti "mass"–ket awagan a mismo ti autor ken dagiti kritiko a kas historical. dagitoy a "five novels which encompasses a hundred years of philippine history, from 1872 when the three pilipino priests–gomez, burgos, zamora–were martyred, to 1972 when marcos declared martial law," kas naipasingked iti blurb dagiti libro.
uray ti "ben singkol" (backgrounderna ti word war 2, pannakilaban kontra kadagiti japones), ken ti "ermita" ("here is manila–before 1941, during the tumultous years of the japanese occupation, and the corrupt marcos regime"), ken nangruna ti "viajero" ("a novel of history, of these islands and their people long before the spaniards came… the epic voyage of the filipino, from the earliest contact with china, through magellan’s tragedy in mactan, onto the heroic voyages of the galleons across the pacific… [concluding] with the movement of filipino workers to the middle east… hong kong, singapore, tokyo…").
no basaem dagitoy nga obra ni apo frankie, kasla agbasbasaka met iti mas nabatbatad ken napudpudno a panangisarita wenno panangiladawan iti pakasaritaan ti pagilian, iti man adayon a napalabas wenno iti asideg pay laeng a napalabas wenno iti kalkalpas nga agdama ken iti mismo nga agdama. partikular a magusgustuak ti "po-on" (obvious met, aya, ta sangkatabtabko ditoy). ditoy met ngamin a partikular a nairaman dua a notable events ken dua met a notable names/heroes iti established philippine history. ket ditoy a kasla makapudno a talaga ti definision iti no ania ti makunkuna a historical fiction. ti kaadda dagiti pudno a personalidad ken events iti ammo ken ammo a pakasaritaan a kas kada mabini ken del pilar ken ti idadagas ni mabini iti rosales ken ti napasamak a gubat iti tirad pass, saanda a fictive laeng a kas karakter ken pagteng iti maysa a fictitious a sinurat. kas kuna met laeng ni apo jose iti pakdaarna iti libro: "except for mabini’s brief sojourn in rosales, pangasinan and the battle of tirad pass, all the events in this novel are fictitious."
kunaek pay a maysa nga ulidan ti "po-on" tapno maammuan ken maadal ket makasurattayo iti kapkapnekan ken nakapimpintas a historical fiction a saanen a nasisita nga intay’ pay kasapulan nga ikkan iti nagadu nga endnotes ti suratentayo a fiksion. adalentayo daydiay teknik ken wagas a namay-an ni apo jose iti pannakikadkadua ken pannakipatpatang ni istak ken ni mabini ("the cripple") idiay rosales, nangruna ti inna pannakikadua kada del pilar ken katipuneros a nagtagi-mauser ken pannakiranget met kadagiti norte americanos a nagtagi-krag iti battle of tirad pass.
kas koma iti "’gapo," nairaman iti maika-6 a chapter ti "maikling balik-aral" a marasalaysay maipapan iti pakasaritaan ti u.s. military bases iti filipinas.
kasta met laeng iti "dekada ‘70" iti maika-15 ken maika-21 a chapters ken iti maudi a chapter a "sa pagtatapos" naibudi dagiti marasalaysay maipapan iti kasasaad ken sasaaden kadagidi a panawen idi 1970s iti babaen ti new society ken martial law.
iti "bata, bata, pa’no ka ginawa?", nupay abbaba laeng, naisingit latta kas ramen dagiti nawaya a pasalaysay a dakamat iti martial law, aquino assasination, kdpy.
ngem iti "desaparesidos" la ngarud, adda pangatiddogen a kasla feature article nga insingit ti autor iti nagbaetan ti maika-9 ken maika-10 a chapters, a napauluan iti "once upon a fairy tale, o ang pag-iibigang marcos-us" a maipapan, siempre, ken ni marcos, ti martial law, ti new society, ti aquino assasination, a nagultimo iti edsa people power.
saanen a masapul nga agusar ni bautista iti footnotes wenno endnotes. gagangay ken natural a nakabinggas a mismo iti estoria ken panagestoriana dagiti factual a pasamak iti historia, ket no basaem dimon ikankano no fiction wenno nonfiction ti obra ket ti importante ket maabbukayka, masulbogka, matignayka, wenno masaktanka wenno masairka ket mapalsianka, iti kinapudno.
no basaem, saan met ngarud a biograpia koma ta patiem lattan a fiksion iti unique nga estilo ti panagsursurat ni reyes. ngem maidasig latta kas literatura. ken siempre, kas historical fiction (no patiem a fiksion, naifiksion, fictionized).
paset la ngarud met ti historia dagitoy a kabibiag wenno padas. ti objective ni reyes ket maisuratna, mairekordna met ti pakasaritaan iti biag dagiti aw-awaganna iti "etsa-puwera" iti established man a kagimongan wenno historia (ket dagitoy met ti inna impan a karkarakter la ngarud iti novelana nga "etsa-puwera"). ket babaen ti testimonia a mismo dagiti sibibiag a nga agbibiag, inna sinurat ti bukbukodda nga estoria.
ket manen agsubli ti saludsodtayo: dagiti la kadi ngamin, aya, nalalatak/naindaklan a tattao wenno dagiti mabigbig a bannuar ti mabalin a karakter iti maysa a historical fiction?
iti "etsa-puwera" ni reyes, pinagbidana dagiti saan a bida iti estalisado a pakasaritaan. iti blurb ti libro, kastoy man ti naibaga: "kuwento ito tungkol sa mga taong laging nasa laylayan lamang ng kapangyarihan. mga minorya sila noong panahon ng kastila… kuwento rin ito ng mga taong may kapansanan. sila na hindi maganda o buo, sa pamantayan ng ‘normal’ na lipunan. sila na salat sa pinag-aralan, at salat sa kabuhayan, silang lahat sa loob ng daan taon, silang mga etsa-puwera. silang namumundok pa rin hanggang ngayon sa paghahanap ng laya. silang nagsusulat para may makausap. noon at ngayon, sila ang mga etsa-puwera, kabahagi ng lipunan, pero laging tinatapakan."
uray ti "ang aso, ang pulgas, ang bonsai at ang kolorum" ni jose rey munsayac, dagiti met la kadkadawyan a tattao ti nagbalin a bida, imbes a dagiti am-ammo a nagan wenno lidlider ti revolusion. kuna ti blurb ti libro: "ang nobelang (ito) ay kasaysayan ng ilang henerasyon ng mga pangkaraniwang tao na nasangkot sa iba’t ibang panahon ng paghihimagsik. xxx … nasuong sa isang masalimuot at awalang katapusang pakikihimagsik ang mga karaniwang tao samantalang ang mga lider nila’y patuloy na nakikinabang sa pakikipag-ugnayan sa iba’t ibang namiminuno sa bayan. xxx sa bawat himagsikan, ang mahihirap ang siyang tinatawagan at ginagawang pambala sa kanyon. ngunit sa pagtatagumpay ng himagsikang iyan na sinalihan ng maliliit, ang nakikinabang ay ang mayayaman."
adu pay dagiti kakastoy a piesa a natalged a maibaga kas historikal. ket mairaman ditan dagiti estoria maipapan kadagiti npa a kaaduan a sinurat met la dagiti kameng a mismo, a natipon iti libro a "muog."
ngem adda pay sumagmamano a saludsod: kasanon no "puro" (pure) a fiction ("puro nga orihinal" kas kuna pay ni apo bermudez) ti nasurat ngem naisurat ken nasurat met a sibabasar/naibasar, ranta man ken saan ti autor, iti maysa a partikular a lugar ken panawen a makuna a kadkadawyan laeng, gagangay laeng, tipikal nga away, bario, ili kas pagarigan iti kailokuan iti maysa a saan a nalatak wenno awan akemna iti establisado a historia wenno konsepto ti orthodox wenno tradisional nga ammotayo a definision wenno sakup ti patientayo a pakasaritaan?
saan kadi ngatan, aya, a historikal met? aglalo no dagiti karakter ket gagangay a tattao, mannalon, mangngalap, gagangay a taga-aw-away, bumario, umili a sitatalinaay, sikokontento ken siraragsak nga agbibiag iti maysa a natalna ken nalinak a lugar? ‘tay ngay lugar ken panawen nga awan ti rebrebolusion, awan ti rebrebolusionario, awan rebrebelde, awan gubat, awan aglalaban, awan ti matay a kas martir wenno bannuar?
naa, an’aka metten, kapid, ket saan, a, a nainhistoriaan dayta, inti’anna ngay ti histori dita, kunatay’ la ketdi, di met?
ket ipapilittayo a nasken nga adda notable people, notable place, notable event. wenno uray maysa laeng kadagitoy, kas backgrounder.
pagpampanunotan: ania ngarud ti pakaidasigan ngay ti kas iti novela a "dissoor" daydi apo constante c. casabar, a nailugar iti maysa a tipikal nga away ken ili iti kailokuan iti panawen a makunkuna a "peace time" wenno idi 1920s-1930s a kasakbayan ti world war 2? wenno uray ti "umuna a bukel" a novela met laeng ni apo casabar?
apay met, kunayo? patiek a historical records dagitoy ti particular a period wenno time/era iti adda a sapasap a pakasaritaan ti kailokuan ken iti pagilian iti dayta a partikular a lugar wenno disso, uray man pay no fiksion laeng.
uray man pay no fiksion laeng ngem factual dagiti naibudi ken naibinggas a rekord ti nagbaknang a cultura ni ilokano iti "dissoor" ken "umuna a bukel." saanen a nasken a mapaneknekan ti ania man ti historicity, mainaig iti cultura wenno iti antropolohia, dagitoy a fictional representation wenno accounts ti nasao a time frame ("peace time") ta ania kad’ pay ti mas historic ngem iti panangisurat wenno panangirekord in permanency wenno in posterity iti nasao a nakabakbaknang a tradision, kostumbre, ritual, aw-awid, pammati, karirikna (ket wen, a, pati pay proseso ti panagrugi ti panaguttog [ni ubing nga irong a nakakita iti karissabong, kari ni sabong, idi maukap dagiti luppo ni iday a kaubinganna a di pay idi agpampanti; wenno idi masiripna ti "nangisit a samek iti puon dagiti luppo" ti lupes a baket] ken ti panangipeksa iti uttog ["umapput uray no mammamguong"]) dagitoy a patneng nga ilokano iti maysa nga idyllic nga ilokano nga away–a kadagitoy a panawen, iti agdama, manmanon wenno awan pay ketdin a maimatangan, mapaliiw, marikna, mapadasan iti maysa nga agdama a lugar iti kailokuan?
no ditay’ kapkapnekan, ti panawen ti adda ken ultimo a mangeddeng. 50, wenno 100 years manipud ita, no addanto pay a masarakan dagitoy a sinurat ket mabasa ida, addanto kadagiti mangbasa no patienda a paset ti historia dagitoy, kas historical a records, no di man mabalin a historical fiction iti estrikto a definisionna.
panawen ti mangeddeng. ken pakasaritaan met la a mismo.
ne, ket medio nabara man dayta saritaan ita maipapan iti historical fiction iti iloko fiction. a rinugian dagiti "makuna" ti dua a beterano ken premiado ken pagtamtamdan a mannurat nga ilokano nga agsursurat iti iloko a naipablaak iti "ti makunami" section ti bannawag (kitaen iti dadapilan.com dagiti nasao a "makuna" agraman ti "pasarunson" met ni apo honor blanco cabie).
ket ne, napintas man a formally ken frankly ket binusatanda daytoy nga issue wenno topiko. ta sipud pay, adun ti mangmangngeg, maal-alimadamad a reaksion, dillaw, masao, sayangguseng maipapan itoy sipud met nagraira dagiti am-ammo wenno so-called a historical fiction a sinurat iti iloko. nangruna kadagiti nagab-abak iti naglabas a paspasalip.
panawenna a talagan a mapagsasaritaan, a maammuan ti kapampanunotan ti kaaduan, nangruna dagiti pangamaentay’ a mamannurat, iti no ania met ngay ti makunada maipapan itoy. tapno saan la a maingayngayemngem wenno maiyar-arasaas iti babassit nga um-ummong wenno iti liklikudan.
iti "makuna" ni apo prescillano n. bermudez (isu ti immuna a nagkomentario, a partikular a dinakamatna ti rfaafil 2008 first prize-winner a sarita a "ken ni pidut: dagiti daton iti angep” ni joel b. manuel a kas historical fiction), imbatadna a "dakkel ti pakaarusan ti historical fiction iti dati nga am-ammotayo a sarita a makuna a nagtaud iti nasariwawek a panagpampanunot ti autor." patien ni apo pnb a ti "historical fiction aglalo kadagiti adda nakaipadronanna a gapuanan, saan a bukod a panunot ti autor ti pakabuklan ti sinuratna."
no apay a nakuna ni apo pnb dayta, ngamin ket iti kano maysa a mannurat, "ti mangpanunot iti suraten ti karirigatan a paset ti panangsurat iti maipagpannakkel nga ababa a sarita." ket iti kano historical fiction, "awan dayta a panangpespes ti autor iti utekna; ngarud, agbalin a kasla interior decorator laeng iti nalpasen a naipatakder a balay."
nakuna ket la ngarud ni apo pnb nga iti salip iti panagsuratan iti sarita, "dakkel… a pakaarusan dagiti agsursurat iti puro nga orihinal nga ababa a sarita no mailaok ti sarita iti historical fiction" ket insingasingna ngarud a "makiddaw koma ngarud kadagiti manges-esponsor kadagiti salip iti panagsurat iti sarita nga ipasigudda a di mairaman wenno adda makerras a puntos ti maisalip a historical fiction" a sarita. para kenkuana, saan a patas, unfair, no inka pagbalubalen ti kunana a "pure" ken "original" a sarita ken ti makunkuna a sarita a historical "aglalo no nalatak a tao iti pakasaritaan ti pakaipadronan dayta a historical fiction." imbatad ni apo pnb a "dakkel ti impluensia ti/dagiti nalatak/nalalatak a tattao iti historia a madakamat iti maysa sinurat."
take note iti emphasis ni apo pnb iti "nalalatak a tattao iti historia." pagsaritaantayto ti maipapan iti dayta iti pangtultuloy daytoy met bukodko a "makuna."
kabayatanna, simmungbat a dagus ni apo reynaldo a. duque, babaen met laeng ti "ti makunami" iti bannawag. pangatiddogen ti sungbat ni apo rad. am-ammotayo a kas maysa (no di man isu ti kangrunaan a "promotor" wenno nangpalatak iti historical fiction iti sarita nga iloko iti agdama) kadagiti agsursurat iti makunkuna a historical fiction ni apo rad. adun a saritana a maipapan kadagiti bannuar iti kailokuan ken dadduma pay a tattao iti pakasaritaan ti filipinas ti impangabakna iti salip ken naipablaak iti nadumaduma a babasaen. gapuna a maexpektar laeng a maysa kadagiti sigurado nga umuna nga ag-react ni apo rad kadagiti kas iti komento wenno paliiw ni apo pnb.
ket siempre, madlaw a defensive ti sungbat ni apo rad. pinanalteekna a dagus iti: "nabatad a tinagibassit ni apo bermudez dagiti gapuanan nga inawaganna iti historical fiction" sana pinasarunuan pay iti: "dakkel a biddut ti panangipagarup ni apo bermudez a dakkel ti pakaarusan ti historical fiction iti am-ammo a sarita a nagtaud iti nasariwawek a panagpampanunot ti autor."
ken ni apo rad, saan kano nga asi-asi ti mangsurat iti maysa a historical fiction agsipud ta "kasapulan daytoy ti napasnek unay a panagimutektek" ket "ditoy ti ‘pakapespesan’ ti utek ti autor a kas creative writer." iti kano panagputar ti maysa nga autor iti historical fiction, "agwerret ti fictive mindna, aglupos a kas historical figure ti tao a subject matterna, agbalinen daytoy a fictive wenno literary figure nga addaan bukod a panunot ken disposision, kas maibatay iti sensibilidad a nangmuli iti kinataona ken nangsukog iti isipna." kinuna ni apo rad nga "iti kanito a serkem a kas autor ti panagpampanunot ti subject matter ti saritam, kas koma ken ni prinsesa urduja, nasken a dakkel ti pamalpalatpatam iti kasasaad ti panagpampanunotna, kas maibatay iti kasasaad ti gimong, ti lengguahe, ti panawen ken ti disso (milieu) a nagbiaganna."
ket kas pammasingkedna iti pagtaktakderanna, nagibinsa pay ni apo rad kadagiti "naindaklan a gapuanan iti literatura a naibatay kadagiti naindaklan wenno nalatak a tao, lugar ken pasamak" kas kadagiti obra dagiti nobel literature prize awardees, pulitzer prize awardees, palanca awardees ken dadduma pay a nalalatak ken agkakalaing a mannurat iti sangalubongan.
manen, take note iti emphasis ni apo rad iti "naindaklan/nalatak a tao" wenno "am-ammo a tao iti pakasaritaan, naindaklan man wenno dasi (hero or heel)."
nagasang ti tirada ni apo rad, maseknan a talaga, ket kunana iti taraudi ti sungbatna, ti kano "di maikanatad a kapanunotan a ‘di rumbeng a mairaman wenno makerrasan iti puntos ti maisalip a historical fiction’" ket "maysa daytoy a di nainkalintegan a panangikahon ken ni mannurat tapno saan a makapagbariw-as ken makapagwayaway ti “kinasariwawek” ti utekna nga agparbo ken agputar."
no para ken ni apo pnb ket, actually, saan kano a "mapespes" ti utek ti maysa a mannurat no historical fiction ti inna suraten, para met ken ni apo rad, ad-adda ketdi kano a "sumariwawek" ti utek ti mannurat no agsurat ("agparbo ken agputar") iti historical fiction.
inkalintegan ni apo rad nga "agtultuloy ti panagbalbaliw, idudur-as ken pannakasupusop dagiti pagalagadan iti panagsurat ken kasta met ti itataud dagiti kabarbaro a langa ti sarita ken dadduma pay a sinurat iti yaaddang ti tiempo; iti kasta, di rumbeng nga ipupok wenno ikawar ni mannurat nga ilokano kadagiti nariingan wenno naludasanen iti panawen (obsolete) a panirigan ken istruktura no kasano ti agputar." sana impinal: "dagiti kastoy a nangepngep a kapanunotan, ad-adda nga ilaegda, imbes a parang-ayenda, ti literatura ilokana."
allapo, ket, dagita man ti makunada, ti dua kadagiti mabigbigbig a malalaki a mannurat nga ilokano. mabalin nga addanto pay sabsabali a reaksion a mabalin nga aggapu iti dadduma pay a malalaki a mannurat nga ilokano.
a kinapudnona ket adda manen, iti met la "ti makunami" iti bannawag, babaen ken ni apo honor blanco cabie, bangolan a mannaniw nga ilokano, babaen ti "pasarunsonna" a nangsaruronganna iti paliiw, ken nangabayanna iti panirigan, ni apo rad.
ngem adtoy mammet ti sangkabassit a makunak maipapan itoy nga issue.
ania ngamin ti historical fiction, aya, a talaga? ket ania kadi ti paidumaan wenno pakaigidiatanna daytoy iti regular wenno gagangay a salaysay (essay) wenno feature article? ania met ngarud ti nagsupadianda iti makunkuna met a creative nonfiction?
masaludsod dagita ta addada no kua mangipato wenno mangibilang a dayta kano hishistorikal fikfiksion a makunkuna ket isu kan’ met la dayta creative nonfiction wenno informal a salaysay (wenno formal pay ketdin a salaysay a napno iti kompleto a sukisok ken amiris ket kontodo footnotes/endnotes kada appendix kada bibliography), lalo no ti salaysayem ket maipapan iti babannuar idi ken ita wenno iti pakasaritaan (history) idi ken ita. apay, adda kano, aya, diperensiana pay no salaysay wenno fictionized account wenno literary reportage maipapan ken ni rizal, bonifacio wenno diego ken gabriela silang, tobacco monopoly, basi revolt, first quarter storm, martial law, bagong lipunan, edsa revolt?
kaw-identay’ ti definision ti wikipedia, kunana: "historical fiction is a sub-genre of fiction that often portrays alternate accounts or dramatization of historical figures or events. stories in this genre, while fictional, make an honest attempt at capturing the spirit, manners, and social conditions of the person or time they represent with attention paid to detail and fidelity… historical fiction presents readers with a story that takes place during a notable period in history, and usually during a significant event in that period… historical fiction often presents actual events from the point of view of people living in that time period."
segun pay iti wikipedia, iti historikal a fiksion, "famous events appear from points of view not recorded in history, showing historical figures dealing with actual events while depicting them in a way that is not recorded in history. Other times, the historical event complements a story’s narrative, occurring in the background while characters deal with events (personal or otherwise) wholly unrelated to recorded history. Sometimes, historical fiction can be for the most part true, but the names of people and places have been in some way altered."
sabsabali wenno kasukat a panangestoria wenno dramatisasion kadagiti tattao ken pagteng iti pakasaritaan. wen, ngem nupay kasta, nasken a napudno a panangestoria ken panangiparang iti "spirit, manners, and social conditions of the person or time they represent with attention paid to detail and fidelity." isu daytoy ‘tay kunkuna ni apo rad a panangserrekmo, sika nga autor, iti "panagpampanunot ti subject matter (wenno karakter) ti saritam" a pakasapulan a "nasken a dakkel ti pamalpalatpatam iti kasasaad ti panagpampanunotna, kas maibatay iti kasasaad ti gimong, ti lengguahe, ti panawen ken ti disso (milieu) a nagbiaganna." nasken nga iparangmo a napudno ken sipupudno nupay nawayaka nga agparbo ken agimbento.
saan ngarud nga asi-asi nga aramid a talaga daytoy. ta kas naibatad pay iti wikipedia definition daytoy a genre ti fiction, nawayaka a mangsurat ken mangiparang iti karakter ken pasamak, "so long as it does not deviate in significant ways from established history." nasken a dika a sumiasi iti es-estoriaem wenno iyes-estoriam a partikular a pagteng wenno lugar ti pakasaritaan.
ta agtinnag no kuan nga alternate history ti sursuratem no daytay inka metten agimbento iti sabsabali a pagteng. segun pay iti wikipedia, saan a historical fiction daytoy (a sumursurot wenno agbatbatay iti "established history") ti alternate history ta naisupadi daytoy a genre iti fiction ket ad-adda a maidasig kas speculative fiction. kas pagarigan koma no ti es-estoriaem ket maipapan iti basi revolt samo ipan a nagballigi da ambaristo ken salorogo a nangparmek kadagiti kastila ket naagawda ti vigan idi ken dadduma pay nga ili iti ilocos, sada nagipatakder iti basi republic, ay, ket sabalin dayta. wenno no ni marcos ken martial law ti backgroundermo samonto isarita a saan a napapatay ni ninoy idi nagawid idi 1983 ket sinangona ni marcos iti maysa nga eleksion ket nangabak ni ninoy ket isut’ nagpresidente imbes a ni cory, ay, sabalin a "history" dayta ta bukodmon a parparbo a history.
ngem kabayatanna, ania met ngay ti creative nonfiction?
segun iti wikipedia, kastoy: "creative nonfiction (also known as literary or narrative nonfiction) is a genre of writing which uses literary styles and techniques to create factually accurate narratives. xxx for a text to be considered creative nonfiction, it must be factually accurate, and written with attention to literary style and technique. ‘ultimately, the primary goal of the creative nonfiction writer is to communicate information, just like a reporter, but to shape it in a way that reads like fiction.’ forms within this genre include personal essays, memoir, travel writing, food writing, biography, literary journalism, and other hybridized essays. "
naaramatan iti literary styles and techniques a no basaem ket awan dumanan iti fiction nupay nasken a factual ken actual, saan nga agparparbo wenno agim-imbento iti tao, lugar, pasamak.
ne, ket ti la ngarud maitudo a nagdumaan dagitoy ket dayta historical fiction ket ania pay ngay, fiction.
ket dayta creative nonfiction ket ania pay ngay, nonfiction.
simple. fiction ken nonfiction. fiction versus nonfiction.
sampol man ngarud? ala, mangtedtayo iti sampol. ‘tay man sampol a sinurat iti filipinas kangrunaanna dagiti ilokano a mannurat wenno agiwarwarnak (no adda).
unaentayo man ti creative nonfiction.
kadagiti nabasbasakon, iti limitado a resourcesko, no literary journalism kunam, a, ket dagitayen a sinursurat ni quijano de manila (pen name daydi nick joaquin kas journalist). isuna ti mabigbig a nangpalatak iti makunkuna a literary journalism iti filipinas babaen kadagiti salaysay ken reportagena idi nangruna dagiti naipablaak iti philippines free press.
madakamat met ditoy, siempre pay, ti nalatak a gapuanan ni jose f. lacaba a "days of disquiet, nights of rage" a koleksion ti salaysayna maipapan iti first quarter storm ken martial law.
no iti iloko, ti la malagipko pay ita ket dagiti kas iti atitiddog a serialized (iti bannawag) a salaysay ni apo guillermo i. concepcion nga "mission: attack salomague!" (maipapan kadagiti bolomen idi world war 2) ken ti "ritritemon, kayong!" (maipapan kadagiti bolomen iti gubat kontra-americano iti ilocos; co-authorna ni apo melvin dela cuesta).
kasta met dagiti serialized met laeng a salaysay da appo lorenzo g. tabin ken vic pacursa maipapan iti padpadasda kas ofw iti middle east. ken kasta met ti salaysay a serialized met laeng nga "iti ngarab ti tanem" daydi apo bernardino c. alzate a maipapan iti pannakidangadangna iti sakitna iti kidney. kasta pay ti travelogue ni apo reynaldo a. duque maipapan iti panagsublina iti paraiso (hawaii) ken ti papanna pannakiseminar iti panagsuratan idiay bali.
no iti ganggannaet, no managbasaka iti reader’s digest, national geographic magazine, time, newsweek kdpy, kaaduanna a salaysay, nupay journalistic essays wenno investigative reportage, kadagitoy ket creative nonfiction (kas iti nalatak "drama in real life" ti reader’s digest).
ket iti met historical fiction, mangtedak iti sampol dagiti patiek nga obra iti fiksion a historical, nangruna iti iloko (dagiti dadduma a reaksion, dinillawda ti kaawan kano ti nadakamat ni apo rad nga obra nga iloko historical fiction kadagiti imbinsana a sinurat).
natural, ibinsak dagiti mismo a sarita ni apo rad, a bin-ig a prize winners, kas iti "siak, juan de la cruz palaris: aripuen," "colorum," "apo lakay," "ysabelo," "leon, 15," ken ti "dodon." ken kasta met ti "alipugpog 1762-1765" ni william v. alvarado ken ti "opas" ken ti "dagiti dir-i ken tagay iti daradara a bangabanga" ni daniel l. nesperos.
amin dagitoy, historical fiction iti purpuro a definision ti historical a fiction a makunkuna. dramatiko, nainfiksionan, nainliteraturaan, a pannakaiparang ti historical figures and events. nalalatak dagiti naestoria a kabibiag, am-ammo ida kas bannuar: palaris, pedro calosa, gregorio aglipay, isabelo abaya, leon abaya (kaanakan ni isabelo abaya), artemio ricarte, tobacco monopoly, basi revolt. sa kaaduan ket obvious nga scholarly ti pannakaputarda, saan nga asi-asi ti research nga inwayat dagiti autor, adu a libro, periodicals, resources ti sinukisok ken sinukimatda, etc. wen, a, ta ti dadduma a sarita, kasapulan pay nga adda endnotes tapno adda referencia ti agbasa ken kas pangipaneknek ken pangipasingked a factual dagiti figures ken events a nagwerretan ti fictional account kadagiti kangrunaan a karakter. kunam la ngarud no nagbasaka iti history textbooks ta nagtalimudok dagiti estoria kadagiti popular a personalidad, am-am-ammo a nagnagan, betifikado a bambannuar, a gagangay a masarakan iti established history ti filipinas.
ngem masaludsod: apay, dagiti la kadi, aya, nalalatak/naindaklan a tattao wenno dagiti mabigbig a bannuar ti mabalin a karakter iti maysa a historical fiction? wenno uray no saan a naindaklan ket nalatak met ken am-ammo kas figura iti historia (kas koma ken ni macario sakay ken dadduma pay a mannakigubat ken dumadangadang ken revolusionario ngem maaw-awagan iti tulisan, ladron, insurrecto, bandido wenno rebelde a terorista)?
ken dagiti la kadi, aya, ngata notable events wenno places ti mabalin a suraten wenno pangipuestuan iti maysa a historical fiction?
segun ken ni apo rad, "tallo dagiti kangrunaan a subject matter ti historical fiction… xxx umuna, am-ammo a tao iti pakasaritaan, naindaklan man wenno dasi… xxx maikadua, maipapan iti maysa naindaklan wenno nakalalagip a lugar… xxx maikatlo, maipapan iti maysa nakalalagip a pasamak."
patiek a dagita ti tallo a kangrunaan. ngem patiek met nga addada pay mabalin a subject matters a mabalin a pangisadagan wenno pangibatayan tapno madasig met kas historical ti fiksion a masurat.
ania itayen ti nayon a definision ti wikipedia iti maysa a sarita a historical fiction? kunana, ti estoria ket mapasamak iti maysa a "notable period in history, and usually during a significant event in that period" ket inna ipakitana ti "actual events from the point of view of people living in that time period."
ngem iti dadduma a historical fiction, kunana pay a "famous events appear from points of view not recorded in history, showing historical figures dealing with actual events while depicting them in a way that is not recorded in history" sa no maminsan pay ket "the historical event complements a story’s narrative, occurring in the background while characters deal with events (personal or otherwise) wholly unrelated to recorded history."
saan ngarud a nasisita wenno nasken a bin-ig la a nalalatak a tattao ti mabalin nga agbida wenno agbalin a karakter iti maysa a historical fiction. uray dagiti gagangay a tattao, dagiti agmirmiron, dagiti saan a bida iti gubat wenno revolusion, mabalinda nga agbalin met a bida. basta la ketdi ilugarmo ti saritam iti maysa a panawen ken disso ken pagteng iti established a pakasaritaan. daydiay ngarud alalay wenno para punas iti bota ni abaya, mabalin latta nga agbalin a bida, kasta met daydiay sacristan ni aglipay wenno uray daydiay maysa a mammartek a kimmadua ken ni ambaristo (ta adu ngamin ti lebben kan’ pay idi a basi dagiti rebelde), mabalin latta.
wen, mabalin latta, a, dagiti sarita nga adda pannakainaigna iti historia, ta dagiti karakter ket partisipante iti naglabas a gubgubat iti pakasaritaan, wenno adda pakainaiganda, directly wenno uray indirectly,kadagiti sabsabali a karakter a nakipartisipar iti nainhistoriaan a pagpagteng ken paspasamak iti pagilian.
historical ngarud a fiction a nakalawlawag ti "sudario" ni ariel s. tabag ken ti "ay-ayam ti gubat" ni ma. leonida frez-felix. kasta metten dagiti pre-hispanic times stories ni joel b. manuel a kas iti "kabigbigaan" ken "amianan."
gapuna a pati dagiti sumaganad, a bin-ig a napasamak wenno naibasar wenno nakareferencia kadagiti pagpagteng idi world war 2, iti pannakilaban kadagiti imperialista a japones, patiek a historical fiction met: "dagiti napasag iti rabii" ken "sharon" ni juan s.p. hidalgo jr., "ikkis iti barukong" ni donel b. pacis, "nalabaga ti maris ti kalapati" ni salvador a. espejo, "dagiti daton a sabong iti rio de laoag" ni reynaldo a. duque, "ti wagayway, ni lakay pedro salacnib ken maysa a bigat" ni arnold pascual jose, "silaw a makidinnaeg iti di maungpot nga isisingising ti init" ni severino pablo, "maysa a rabii, iti sirok ti daldalligan" ken "ti balay ni major sato" ni joel b. manuel, "sika pay laeng ti rurog ngem sabalin a sakab" ni william v. alvarado.
ken kasta met, siempre, ti pakasaritaan dagiti "comfort women" iti panawen ti japon, kas iti "iti kapanagan, nalunes dagiti sabong" ni salvador a. espejo. awan duadua, bannuar met dagitoy a nakakaasi a babbai.
ken wen, a, uray dagiti ayup, pati dagiti ayup, bannuarda met (no addanto pay impumponda idi a polis nga aso iti libingan ng mga bayani! [imbag pay ti aso ta naitanem iti pagipumponan kadagiti bannuar, kunkunada nga’d idi, idinto a ni fm, dida pay kayat] ), kas iti aso iti "ken ni pidut: dagiti daton iti angep" ni joel b. manuel ken ti kabalio iti "resibo" ni clarita a. sumahit.
iramanko met, siempre, ti "goyo: ti dangadang iti rabaw ti ulep" ni danilo b. antalan. ditoy a sarita, saan met a ni heneral gregorio del pilar ti kangrunaan a karakter ngem ketdi dua a gagangay a tao, dua a kasla babaonen wenno nagboluntario a pababaon, paraluto, da pacio ken abeng, ket babaen kadakuada, iti punto de vista ni pacio, maimatangan ti ranget a nakaipasungalngalan ni del pilar ken dagiti buyotna. saan ketdi a kas ken ni istak, ni eustaquio salvador/samson iti nalatak a novela a "po-on" ni apo f. sionil jose, saan a nakipartisipar da pacio iti ranget no di naglemlemmengda laeng a kasla spectators wenno agbuybuya tapno babaen kadakuada, iti makita, marikna, mapaliiwda, maammuantayo ti napagteng iti tirad pass kadaydi a panawen.
ket wen, dagiti sarita ken tales a mangsakup ken mangungpot iti amin a revolucion ken dangdangadang ken polpolitikal ken ideolohikal a tigtignay ken gangganuat, dagiti fiksional a karakter iti man historical past wenno recent history (martial law, edsa people power; nupay kas napaliiwko idin, agkurang ti literatura iloko iti kakastoy a piesa maipapan kadagiti aliaw iti martial law, fqs stories iti biang dagiti aktibista, ti kinaganggandiong ti bagong lipunan, etc.). historical met dagitoy a nangnangruna. kas koma dagiti penomenal a sarita a "ti ligsay, ti anniniwan, ken ti daton," "wayawaya," "alimpapatok iti panawen ti ariangga" ken "ayat iti panawen ti ariangga" ni aurelio s. agcaoili.
mabalin nga idasig met ditoy ti "ti galienera, ti ili, ken tallo a kronika" ni joel b. manuel.
ken wen, rebbengna unay a mairaman ti klasika a sarita a "checkpoint" ken ti "rebelde" ni pelagio a. alcantara.
ken kangrunaanna, ti sarita a nangirugrugi kadagitoy amin, ti pioneering work, ti iloko classic a "taraon dagiti didiosen" ni juan s.p. hidalgo jr.
mainaig itoy, dagiti sumaganad a sarita, a no sadino, dagiti karakter a bannuar met soldado ti turay man wenno rebelde/aktibista, pasetda met ti pakasaritaan, ta nupay purpuro a fictionalda a karakter iti maysa a sinurat a fiksion, naibatayda met iti pudno a pakasaritaan ti pagilian: "tallo a tugot" ni lorenzo g. tabin, "ti dayaw, ti puli, ti panagserbi ken ti pagilian" ken "semper fidelis" ni mario a. albalos, "dagiti ulep iti arinunos ti abril" ni ricarte a. agnes, "maysa a rabii idiay santa marcela" ni peter la. julian, "ti pigis a bandera a natina iti dara" ni prodie gar. padios, "aplat" ni salvador a. espejo, "dagiti inna nga umulog iti sardam" ni reynaldo a. duque, "sangkapirit a langit iti dakulap dagiti rinibu nga impierno" ken "dagiti ladawan iti naray-ab a kambas" ken "ti kimat, ti bantay ken ti turod a nagdas-alan ti amin a lunod" ni art tolentino ignacio, "dung-aw" ken "dagiti samiweng iti angin" ni ariel s. tabag, "dagiti simotsimot ken ti maladaga a leggak iti gil-ayab ti temtem" ken "ti alipaga iti biag ni ligaya ragsak" ni johmar r. alvarez, "daton para iti ina a daga" ni rodgerry rodriguez, "g.i. joe" ni noli s. dumlao, "salmo" ken "ranger" ni eden aquino alviar,
kabayatanna, no gagangay a tao, kadawyan a mannalon, iti ig-igid ti selebrasion ti aldaw kano ti pannakaited ti wayawaya ngem ania koma dayta a wayawaya ket awan met ti pakasaknaranna iti biag ken panagbiagna kas gagangay la nga umili–a dagiti la dadakkel a tattao, mamasirib, politiko, agtuturay ti adda magangganabna, no kasta ti maiparang a karakter, mairaman ngata kas historical fiction? wen, ket dayta ti karakter iti "ti bullalayaw idiay pandan" ni ricarte a. agnes nga inlugarna iti aldaw ti pannakaideklara ti panagwaywayas ti filipinas iti america idi 1946.
adda met karbenganna a mairaman uray dagiti di am-ammo a beterano kadagiti naglabas a gubgubat ken rebrebolusion, ta bannuarda met nga awan kurangna. kas koma ti karakter iti "iti ngalay ti dalan, maysa a dallang" daydi apo pelagio a. alcantara, ti mangalkalesa a lakay, ni akkos baak, marcos cilang, maysa a beterano iti agpada nga umuna ken maikadua a gubat-sangalubongan, nga agpaspasanaang la unay gapu iti ipapatay ti kakaisuna a barona a ni isabelo iti ima dagiti agaagaw iti daga (ket awan man la ti makaawat wenno makikadua kenkuana iti panagladingitna, kas iti karakter ni anton chekhov iti saritana a "misery" a ni iona potapov a mangalkalesa met laeng a natay met laeng ti anakna, ket awan man la ti kasla abaga a pangisangitanna iti leddaangna, awan ti dumngeg wenno mangimano iti ladingitna ("to whom shall i tell my grief?" ti nalatak nga epigram iti sarita ni chechov ket "ngem ayaunayen! ta idinto nga ibuksilanna ni pait, awan ni maysa a mailuganna ti mangitaltalek" met iti sarita ni alcantara), kadagiti man pasaherona wenno kakaduana a kutsero (awan bibiangda), ket iti udina ti laengen kabaliona, piman, ti nangipeksaanna iti tarumpingayna).
uray ti lakay a beterano iti "puon" ni lorenzo g. tabin, iramanko met, ta malaksid a nakipartisipar iti maysa a nakahishistorikal a nagpasaran ti pagilian, historikal pay, siempre, ti pannakipasetna manen iti migrasion ken wenno exile dagiti ilokano iti america.
kabayatanna pay, nadakamatko dayta migrasion, ti ilokano migration a paset met ti pakasaritaan ti kina-viajero, kina-exilo, kinamanagbaniaga, kinamanagkallautang ni ilokano iti man bukodna nga ili, pagilian wenno iti sangalubongan.
ket no nagsuratka iti sarita maipanggep kadagitoy a migrante nga ilokano, di mainsasaan a historical dayta.
itedko a sampol ngarud ti kastoy a sarita ti "apong gabriel, pundador" ken "karayo iti tanap" ken "bukod a daga" ni apo prescillano n. bermudez a mismo (a segun kada apo duque ken pati payen ni apo cabie, ket tinagibassitna ti makunkuna a historical fiction) a maipapan iti migrasion, panagdappat dagiti ilokano iti tanap ti cagayan, partikular iti mallig region iti isabela (a kas met iti panangpanaw ti familia ni eustaquio salvador/samson iti cabugaw iti ilocos, iti novela a "po-on" ni f. sionil jose, tapno maisadsadda iti cabugawan iti rosales, pangasinan).
historical la ketdi a di mailibak ken marubsi dagitoy ta nakabase la ngarud iti historical fact maipapan iti ilokano migration iti cagayan valley. agsipud ta saan met a nativo dagiti ilokano iti tanap, dandani amin, no di man amin, a familia nga ilokano iti tanap ket nagtaud kadagiti nagdappat nga ap-appo manipud ilocos ken dadduma pay a luglugar. kas pagarigan kaniak, ti familiak, ti father sideko ket naggapu ti pupuonda iti luna, la union; ket iti met mother sideko, naggapuda iti alcala, pangasinan, pimmanawda kano gapu iti parikut iti dagdaga nga ag-agawen dagiti babaknang a kastila, nagpa-vizcayada, naidakdakda sadiay ilimi a dupax, nagbukatda iti baro a dagdaga, taltalon ken bangbangkag, immaduda nga immadu ket idi kuan nagaramidda iti bario ("san roque" idi damo, sa finally ket "mabasa" nga agingga ita) , and so on, the rest is history a kunada. ne, ket suratekton sa man dayta gayam, aya, nagpintas a material.
ket siempre, uray ti ilokano migration sadiay mindanao, historical la ketdi met a di mainsasaan. ket maysa a natibker a mangibagi itoy ti "tugot" ni danilo b. antalan.
ken ania pay, dagiti ilokano a sakada a nakigasanggasat iti kaunasan iti hawaii, isuda a mabigbig kas kaunaan nga ilokano nga ofw. maited kas natalged a sampol dagiti sarita a "dadapilan" ni noli s. dumlao ken "ama anib: sakada" ni freddie pa. masuli.
ofw, wen, ofw a kinapudnona ket maaw-awaganda pay iti "kabarbaro a bannuar" iti agdama a panawen. bannuar met ngarud ket paset ti pakasaritaan dagiti agbibiag kadagiti sarita a kas iti "tallo nga ipapanaw" ni amor cabaccang, "liwliwa de gracia: domestic helper" ni gregorio m. evangelista, "purificacion" ni freddie p. masuli, ken ti "alegoria uno" ni aurelio s. agcaoili.
kayatko met nga iraman ti pakasaritaan dagiti makunkuna nga etniko a minoridad iti pagilian, dagiti maaw-awagan iti "indigenous people," kas dagiti tribu iti kabambantayan. pasetda met ti pakasaritaan. ken adda met pakasaritaan kadakuada a mismo. addaanda met kadagiti bukod a bannuar a bannuar met laeng ti sangkailian. kas koma ni macliing dulag, a nupay naiparipirip laeng iti "dayyeng dagiti karayan" ni ricarte a. agnes, maysa met a historical a fiction a mismo ti pakabuklan ti sarita, ti historikal a laban ken itutubngar iti pannakagamsaw ti kabambantayan ken pannakaputtot dagiti karayan.
iramanko ditoy ti "apo annu, ma-king" ni benjamin p. pacris, ti "kronika ti tribal war" ni jaime m. agpalo jr. ken uray ti "ikkis iti puseg ti bakir-ili" ni william v. alvarado.
ne, ket naikaaduk sa man ti nagibinsa iti sampol a sarita?
adda pay, a. kitaentay’ met dagiti historical fiction a novela.
ngem ituloytayto dayta iti sumaruno a panagipablaagko. nayonakto pay iti sumagmamano pay a "makunak" met maipapan iti historical fiction, ti sabsabali pay a pammatik maipapan kadagiti rebbengna a mabigbig met ken maawagan kas historical fiction. a saan la a dagiti ammotayo kas kombensional wenno orthodox wenno tradisional a historical fiction kas salsaluadan ken gargarantiaan ti established history.
PILI KEN PANAGPILI: BALLIGI DAGITI NAISALUMINA KEN NASUDI
“A writer should not provide solutions but describe a situation so truthfully that the reader can no longer evade it.” – Anton Chekhov
“Fiction is realer than real.” – John Updike
In reality the duty of a writer—the revolutionary duty, if you like—is that of writing well. – Gabriel Garcia Marquez
Mapadayawanak a makipagpili kadagiti kababakedan ken kapipintasan a sarita iti T. Gabriel Tugade Awards manipud kadagiti naipablaak a sarita iti Bannawag iti 2007. Maysa a naisangayan a gundaway a mapusganka a maysa a mangpili, mangadal, manganag, mangsagat, mangdesidir iti maikkan iti gunggona wenno puesto iti maysa a salip iti panagsuratan. Saanka laengen a kadkadawyan a reader ngem umagpangka a kas reader-judge, agbasa tapno mamaliiw ken mangeddeng. Adda ganasna ti agpili ngem adda latta met risgona. Amangan ket no ‘tay pilim a kunam a nasudi ket kuggangi met iti sabali. Wenno, ‘tay pili a pili, makapilit’ durgi. Saan ngamin nga agpapada ti pili ken panagpili, ti panagbasa ken panangbasa, ti tunggal maysa kadagiti kameng ti hunta ti hurado ken/wenno kadagiti dadduma nga adu nga agbasbasa nangruna ket dagiti mapagpilian a sarita ken naipablaaken iti Bannawag.
Nagtalinaedak latta ngarud kas gagangay a reader iti innak pannakipagpili. Nupay uray kas gagangayka a reader, no daytay saanka la nga agbasa tapno malinglingay wenno matignayka ngem ketdi ‘tay mangimutektek ken mamaliiwka met ket mangidasig ken mangisingayka latta kadagiti patiem a nasayaat wenno nasamay ken naballigi (kasta metten, dimo maliklikan, nasken nga agkomentoka, agdillawka, ibagam ti namkuatam no apay a kasdi ti pilim ken panagpilim, no ania dagiti ninamnamam ken dagiti nakaupayam). Saanakon a nagbatay unay kadagiti patpatiek met a teoria wenno pilosopia iti literatura. Panagriknak ngamin kadagiti nabasatayo a sarita iti Bannawag iti 2007, arigna adda amin pagpapadaanda iti man tema, balabala, estilo wenno timek ken lengguahe. Saan met a gapu ta “para-Bannawag laeng” dagitoy a sarita a saan ket a “para kontes” a sarita. Itan, saantayo koman a kunkunaen a maiduma ti sarita a nai-Bannawag wenno para-Bannawag kadagitay sarita nga iranranta ni mannurat nga isalip kadagiti pakontes iti panagsuratan. Patiek nga adu a mannurat itan nga agipatpatulod iti Bannawag ti mangputar ken mangted iti saritana a saan la a parapablaak ngem ketdi ‘tay paralaban iti salip. Ta adda ngaruden daytoy Tugade Awards. Nupay karbengan ketdi ti Bannawag ti agipablaak iti pilienna a sarita kas mayalubog iti maan-annurot a policy iti editorial. No man ketdi ta kunatayo a “pang-Bannawag” latta dagiti maipabpablaak a sarita, adda labitna a talaga a kakasta ti adu wenno adda a masursurat wenno sursuraten pay laeng ti kaaduan a mannurat nga Ilokano nga agipatpatulod iti obrana iti Bannawag.
Kangrunaan ngarud a nagbatayak a nagpili—kinapudnona daytoy ti napagnanaminganmi a hurado a nangruna a kitaenmi—ket ti kinaisangsangayan wenno nakaidumaan ti maysa a sarita. Novelty, kunada. Piliek ngarud ti patiek a naisangsangayan a sarita. No adda. Wenno no adu. Ti panagpili ket panagduktal met laeng, panagdiskubre amangan ket no addan kadagitoy a sarita ‘tay nabayagen a sapsapulen wenno dukduktalentay’ a “The Great Ilokano Fiction” a makuna. Naynay met, no di man standard operating procedure, nga iti tunggal pasalip, tunggal panaghurado, tunggal panagpili, kangrunaan a panggep ket tapno makatakuat kadagiti maipagtangsit nga obra a pakailungalongan ken pakaidur-asan ti Literatura nga Iloko. Ta dayta met ket ti raison d’être wenno namunganayanna no apay nga adda dagiti maisayangkat a pasalip: tapno mataginayon, tapno mapabaknang, tapno mapabaludbod pay ti bukodtay’ a literatura ti/iti kabukbukodantay’ a pagsasao.
Panagtakuat, panagduktal ngarud daytoy nga aramid wenno gapu. Ket tapno adda maduktalan ken adda matakuatan, ikagumaan dagitay mapusgan nga agbirok ti makadiskubre iti daytay masao a naisangsangayan nga obra. ‘Tay naidaddaduma no maidilig kadagiti siguden nga adda wenno nalpasen a nasurat ken naipablaak ken nabasan ti kaaduan. ‘Tay naisalumina wenno ketdi ‘tay kabarbaro no maipadis kadagiti naglabasen a dekada wenno siglo iti man literatura nga Iloko wenno iti Filipinas wenno iti sangalubongan a literatura.
PAGPILIAN, NAGPILIAN, NAGPILPILIAN
Disiotso a sarita ti naiyawat kadagiti hurado a pagpilianda iti lima a mapangabak: Ni Dalusapi ni Danilo B. Antalan (Enero 1); Ti Bagyo ni Samuel G. Corpuz, Jr. (Enero 15); Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano ni Dulce Amor Mariano (Enero 22); Virus ni Neyo Mario E. Valdez (Peb. 5); Ti Balay Ni Major Sato ni Joel B. Manuel (Abril 2); Pinadis ni Giovanni Palomares (Hun. 18); Ti Ayat Ni Pari TR ni Efren A. Inocencio (Hul. 23); Manso ni Fernando B. Sanchez (Set. 10); Simmawa ni Arnold P. Jose (Set. 17); Agpapadakami Amin ni Errol L. Abrew (Set. 24); Igaaw ni Federico T. Ilac, Jr. (Okt. 8); Panniki ni Charlie P. Pinto (Okt. 15); Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela ni Claire A. Sumahit (Nob. 12); Ti Agdadait ni Aida C. Tiama (Nob. 19); Awan Ti Agmamanok a Palag ni Efren A. Inocencio (Nob. 26); Bulan-Danum ni Arnold C. Baxa (Dis. 3); Ni Mayyang iti Biagda ni Crisostomo M. Ilustre (Dis. 17); ken Saan a Maymaysa Ti Aldaw ni Errol L. Abrew (Dis. 24).
Iti bukodko a listaan, sakbay a naawatko dagiti disiotso a pagpilian, adda nailistak nga aganay a 45 a sarita a kualipikado iti salip. Ket agsipud ta nabasak metten iti Bannawag dagitoy a 45, nagaramidak pay ketdin iti bukodko a longlist, sa idi kuan, shortlist. Madakamatko laeng ditoy, nairaman iti damo a longlist ken shortlistko dagitoy a sarita: Dagiti Nakilinong iti Lubong ni Joel B. Manuel (Enero 8); Luvtxt ni Danilo B. Antalan (Peb. 12); Saretset Ti Manteka ni Evelyn T. Tejada (Peb. 19); Ama Macario ni Jake F. Ilac (Abril 30); Kabigbigaan ni Joel B. Manuel (Hun. 25); Lucia ni Federico T. Ilac, Jr. (Hul. 16); Tomtom ni Onofrecia I. Ibarra (Agosto 6); Operation Gayyem ni Joel B. Manuel (Agosto 13); Rignas ni Jake F. Ilac (Agosto 20); ken Ti Nayaw-awan ni Prodie Gar. Padios (Okt. 8). Ngem agsipud ta awanda iti 18 a naiyawat a sarita, binaliwak ngarud ti shortlistko. Kaaduan ketdi kadagiti adda iti naited a 18 a sarita ti siguden a shortlisted kaniak.
Rinanggok amin a sarita a mapagpilian. Dagiti pilik a top ten dagiti sumaganad:
1. Ti Balay ni Major Sato
2. Agpapadakami Amin
3. Ti Agdadait
4. Ni Dalusapi
5. Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela
6. Pinadis
7. Igaaw
8. Manso
9. Simmawa
10. Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano
PANAGPILI, PILI, NAPILPILI
Iti panagpilik, malaksid iti panangimano iti novelty wenno kinaisangsangayan, pinadayawak dagiti mannurat a nangipamatmat ken nangipasnek iti craft wenno kinasiglat ken kinasamayda kas fictionists ken literary artists. Wenno kadagiti mannurat a mangipaneknek iti saan nga ang-angaw nga effort ken panagpadas a mangpapintek pay kadagiti wagas ken estilo nga ammoda. Inikkak iti amang a puntos dagiti nangsangal a sibaballigi iti inkagumaan wenno pinadasda a panglakagan wenno teknik. Rebbengna laeng a magunggonaan ti labor of love dagiti naanus, napasnek, dedicated, napudno a writer-artists.
Maysa kadagiti inikkak iti importansia ket ti exposition, exploration ken treatment dagiti mannurattayo iti realidad iti piksionda. Agsipud ta amin dagiti sarita a mapagpilian ket naputar iti realistiko a wagas wenno panirigan (kas maigidiat iti fantasy wenno speculative fiction), maysa ngarud a kangrunaan a kinitak no agbatbatay wenno nabukel met la amin iti realista nga esensia, rukod ken lubong dagiti agbibiag, dagiti pasamak ken pagteng, dagiti panawen, dagiti lugar, kdp. Masapul a naibatay, ngem saan a nasisita a naibasar, iti pudno a biag ken panagbiag. Masapul a napudno ken agdepende iti kinapudno wenno realidad wenno kinakappapati. Saan ket a ‘tay di nakappapati-ngem-pudno. Saan a mabalin a gapu ta fiction kunatayon ket laenglaengentayon ti agparsua ken agpartuat kadagiti di nakapapati a karakter, pagteng ken bambanag. Ti arte, mairaman ditan ti literary arts, kuna ni Aristotle, ket imitasion ti biag, ‘tay pudno a biag. Nasken ngarud a nakapapati, lohikal, natural nga imitasion ti pamay-an ‘tay mannurat, nangnangruna no mammutar ‘suna iti disiplina ti realismo.
Masansan a ti maysa a nasidap a reader, agkuretret ti mugingna no adda masagangna iti basbasaenna a realist story a di nakapapati a pasamak, aramid, wenno situasion a di mayannatup iti realista a taray (koma) ti sarita. Wenno uray iti mabuybuya a realist a soap opera wenno pelikula, masuron ketdi pay ‘tay agbuybuya no illogical dagiti pasamak, no saan a natural ti sasawen wenno acting dagiti bida ken kontrabida, no wardiwardi ti production design (kas koma no ti time ken setting ket 1980s ket makakitaka met kadagiti moda wenno bambanag nga adda iti agdama a panawen), ta kasla lattan in-insultuen ti scriptwriter ken director ti pelikula ti bukod nga intelligence ken sensibilidad ti agbuybuya. Nasken a no agbasaka iti realista a fiction, uray no maibagbaga a “bunga wenno partuat laeng ti nasariwawek nga imahinasion,” nasken a makombinsirnaka, mapamatinaka, maallukoynaka nga awan panagduaduam ken panagkitakit ket madlawmo laengen a pasetnakan, paseten ti bukodmo ken sapasap a biag ken realidad ken existence, ti basbasaem nga obra.
No realistiko ti suraten ket realist mode ti panangsurat, iramanko a kitaen no nakapapati ken epektibo ket makaabbukay ken makaawis met laeng ti description ken exposition ti autor kadagiti tao, lugar, pasamak ken bambanag iti sarita. Paset ti realista a fiction ti realistiko met a panagiparang ken panagiladawan ken panangilugar. Nangruna iti panangtrato iti karakter, wenno characterization. Madlawko nga addan sa sadsadut ti kaaduan a piksionista iti Iloko a mangyam-ammo a nalaing, mangiladawan ken mangi-situate kadagiti agbibiag iti saritada. Adda dagiti mabasbasak a sarita a di pay malagip met ti autor nga idescribe ti karakterna ket agpannuray lattan nga ipaduyakyakna a babai wenno lalaki daytoy (obviously, babaen no kua iti nagan wenno pangawag a manong, manang, tata, nana, uliteg, ikit, lolo, lola) wenno lakay, baket, ubing, baro, balasang ngem dina pay maikagumaan nga iladawan met, piman, ti uray langa wenno gunay ti karakter. Pagangayanna a makaammon ti reader a mangimadyin iti isipna iti langa ken kalalanga ti basbasaenna a karakter. Wenno no adda dibuho wenno ilustrasion ti maipablaak a sarita wenno nobela, daydiay lattan ti pamalatpatan ti reader iti langa wenno pamuyaan ti karakter ta sadut met nga idescribe ti autor actively wenno uray passively mainaig iti tone, mode, rhythm wenno setting ti sarita.
Kas kuna ni Jose Y. Dalisay, maysa a premiado a piksionista ken propesor iti literatura: “It isn’t enough to say that a character is ‘attractive’ or that an event was ‘memorable,’ or to talk about ‘the lost of freedom and the absence of justice’ and ‘the pernicious effects of poverty.’ The fictionist has to render these ideas in physical form, in fresh but convincing situations that will suggest or provoke reactions like ‘wonderful’ or ‘depressing’ without actually using these words.”
Nakapapati a panangitao, panangilugar, panangipagteng. Superior a panarsarita ken lengguahe. Makaallukoy ken makaaring a karakter ken manarsarita. Makatignay ken makaarit a panangiparang ken panangilamina. Talugading amin dagita ti sarita a Ti Balay Ni Major Sato. A nangkombinsir kaniak tapno iyunak iti puesto ken piliek a maysa a naisangsangayan a sarita iti 2007 wenno uray kadagiti naglabas a tawen. Ngamin ket masapul a napudno, convincing, nasken pay a maikagumaan ti autor a factual, agsipud ngarud ta agpanggep a historical daytoy a putar wenno agbatay iti pudno a pasamak iti napalabas (idi panawen ti Hapon, iti World War II). Ket natungpal dayta ti autor babaen ti nasiglat a panangpilina iti medium a pasalaysay, a pagsawenna a mismo ti karakterna, pagestoriaenna iti bukodna a panangisarita iti pakasaritaanna a pakasaritaan met ti ilina ken pakasaritaan met ti pagilianna. Dayta met ti nangruna a nangarit ken nangkarit kaniak: ti kinapudno ken kinapintek ken kinabileg ti lengguahe ti/iti sarita. Iti bukodko a pamanunotan, naisalsalumina ti kastoy nga estilo ti panangisarita iti sarita ken panangiyam-ammo ken panangidasar iti karakter nupay addada idin kakastoy a teknik a naaramat ket malagipko, maysa ti sarita met la ti autor (ti pinangabakna iti Palanca idi 2005 a Ti Galienera, Ti Ili, ken Tallo a Kronika, iti sumagmamano a pasetna). Iti panangwaya ti autor iti karakter tapno daytoyen ti makaammo (nga awan madlaw nga intervention wenno manipulasion ti autor) nga agsalaysay iti bukodna a nakasaysayud ken nakanatnatural a panagsao, idiar, nuances, expressions, ken timek, nadagup ken nairekord sadiay amin a kabukbukodan a galad ken garit, natipon aminen sadiay nakapapati a tattao, luglugar ken paspasamak. Saan la a dayta, ammo ken am-ammo unay ti autor ti karakterna, nakasiksiken ken detaliado ti deskripsion ken naratibo ket maanninaw ti komprehensibo ken ekstensibo la ketdi a research nga inwayat ti autor iti materialna. Ammo ti autor ti linawlawatna maipapan iti propesion ken mision ti maysa nga allawagi—ti maysa a maestro nga allawagi. Saan a nagpugpugto, uray iti historical background ti sarita.
Dagitoy ti nakaidumaan ken pakaidumaan daytoy a sarita ken ti gupitna kas naisangsangayan wenno kunaek a maysa a tour de force a sarita nga Iloko. Mainayonko laeng a no maipadis daytoy a sarita kadagiti dadduma a sarita a nagpadas met iti kastoy a medium wenno estilo (autobiographical babaen ti interview wenno iti surat (letter), journal wenno diary), adayo ti pangitarayan daytoy. Saanak a kombinsido, kas pagarigan, kadagitay’ sarita dita a kan’pay idi ket adda nakadadaan a surat wenno diary a masarakan ket aguddog ti sarita iti linaon daytoy a partikular a surat, ngem saan met a nakapapati ta nakadidillaw ti external a pannakibibiang ti autor iti nasao a surat. No koma ti surat ken nagsurat ket adda iti napalabas wenno iti maysa a partikular a panawen iti historical past, nasken koma a no ania ti uso idi a panagsurat, no ania ti adda idi nga estilo ti panag-construct iti balbalikas, no ania ti sursurotenda idi a grammar, spelling wenno ortograpia, wenno expressions, a, ket isu koma, a, ti en toto a mabasa iti nasao a surat wenno diary. A saan ket a ti metten agdama a moda ti panagsursurat ken sentence construction iti Iloko ti addan iti dayta a surat a supposed to be a nasurat idi angged, idi di pay uso ti sapin (karkarna, ta pati ti agdama nga annuroten ita iti umno a panagaramat iti “ti” ken “iti” ken “a” ken “nga” ket makita metten iti dayta antigo kano a surat!). Maysa pay, saan a makaanay nga agaramatka, kas pagarigan, iti daytay daan nga ortograpia ket pagbalinem a “quet” ken “quen” ti “ket” ken “ken” wenno suktam iti “c” dagiti “k” ket natalgedka metten a mangibaga a kadaanan dayta a surat, a nasurat idi panawen dagiti Kastila, Amerikano wenno Hapon. Malagidaw latta manen ti kinakappapati ti surat ken ti sapasap nga estoria ken sarita no mapagduaduaan ti kinaautentiko ken kinaantigo ti maiparang a surat-pakasaritaan. Aglallalon no saan a mangedngedan ti autor ket “isuratanna” ti karakter ket agparang a “kasla met la mannaniw wenno mannurat” ti nagsurat iti surat wenno journal ta nakasiksiken ken nakasigsigo, literary la unay metten, ti suratna ket saan a maitutop iti estado wenno edukasion wenno laingen ti maseknan a karakter nga akin-surat.
Kadagiti gagangay a maipabpablaak a sarita iti Bannawag, maysa a naidumduma ti Agpapadakami Amin. Iti man pannakaisarita ken pannarita wenno iti estilo ti pannakatrato ti maysa a timeless a moralista a tema. Adda maanninawan a kabarbaro a panglakagan wenno baro a panangestimar. Autobiograpikal ket arigna basbasaem ti biag ni Robinson Crusoe gapu iti marakronika a tun-oy wenno maranobela a tubay (maysa a kita ti bildungsroman a makuna no unnaten koma daytoy a sarita a kas nobela) ken detaliado a pannakaiparangna. Nasiglat man ti autor a nangpasiken, nangseksek ken nangiyababa iti daytoy nga atiddog a pakasaritaan ti maysa a mannipdut, saan la a kadkadawyan a mannipdut ngem maysa a master, maysa a kasla pickpocket artist ken escape artist. Manen, pagaammo unay ti autor ti karakterna ken ti bokasion daytoy. Saan nga agkarkarawa. Saan met a bastabasta ngata a panagsukisok ken panagsukimat ken panagpaliiw ti impakat ti autor tapno makarangkon iti facts maipapan iti opisio ti mannipdut, mannanakaw, swindler, estapador, mammallot, kdp. tapno maiparangna ti maysa a napudpudno a karakter. Rinangguak ngarud a maikadua daytoy a sarita iti listaak.
Ngem saan la a gapu iti kinasikenna kas convincing ken nakappapati a tale wenno estoria. Maysa met a social commentary daytoy, nakabilbileg, epektibo a naaramatna ti biag ti maysa a propesional a mannipdut tapno maiparangarangna ti kinaruker ken kinarupsa ti adda a kagimongantayo, idi man ken iti ita. Naipakita ken naipaneknek ti biag ken panagbiag ti maysa a kunatayo a managdakdakes wenno kriminal (agsipud ta krimen ti panagtakaw ken pananggundaway iti pada a tao), ket babaen kenkuana, mapasingkedantayo ti naipanurok a kinadakes ti agarup isuaminen nga adda iti gimong wenno sektor. Iti man gobierno, iti simbaan, kadagiti man nangangato ken nababa, dadakkel ken babassit, babaknang ken nakurapay. Agpapadakami met la amin, kuna ni Masiong ket babaen iti maysa a makuna nga small time wenno bassit nga ikan la a kriminal wenno agtatakaw a kas kenkuana, agbalawtayo. Ta no utoben ken awatentayo, ad-adu ken amang a nakarkaro ti aramid dagiti big time ken big fish a mannipdut ken mannibrong iti gimongtayo. Ngem ania ti mapaspasamak, nakairuamantayon ti kultura ti korupsion, awan met mamaayna ti agdildillaw, awan met ti mapabasol wenno madusa, mawayawayaan met uray ti maysa a presidente a naibalud gapu iti plunder, uso met latta ti kunniber kadagiti amin nga opisina a publiko ken pribado, manipud ngato agpababa. Ket asino laeng met no kua dagitay madmadlawtayo, dagitay matiltiliw a kasla dagitoy laeng ti managbasol wenno agtatakaw? Dagiti babassit nga agtatakaw a kas ken ni Masiong. Wenno ‘tay agtakaw iti sangasupa a bagas wenno agilibas iti sangasupot a tinapay tapno adda ipakanna iti mabisbisinan a familiana ket ikarona dayta a krimenna, malungsot iti pagbaludan. Ngem ti pakaidumaanda amin ken Masiong iti sarita, saan a naipanurok ti kinadakes ken ni Masiong: opisiona ti panagsipdut, propesionna daytoy, daytoy ti pagsapulanna tapno adda pagbiagna. Maysa met la a kumarkaramut iti biag ket survival of the fittest, and the meanest no isu, ti linteg ditoy. Ket iti udi ti sarita, adda redemption, adda panagbalbaliw. Agretiro ni Masiong. Saan met la gayam a kapada ni Masiong ti amin. Ni Masiong a mannipdut, adda konsensiana, maawatna nga agbibiag iti dakes, aklonenna ti basolna, napudno, natakneng. Saanna a kapadpada dagiti dadduma dita nga awananen panggep nga agbalbaliw ken mamalbaliw nga uray agdadata ti krimenda, awan basolko, nadalusak, nalintegak, kunkunada latta. Lugayak ti autor iti daytoy a makapnek ken makapudno nga obramaestrana.
Maikatlok ti Ti Agdadait. Naisangsangayan ti presentation ken exposition ti panagaramat ken panangiyabel iti simbolo iti sarita. Kunak a padayawak dagiti mannurat a mangipaneknek iti attempt wenno iti mastery iti craft. Mairaman ditoy dagitay’ nangibudi iti simbolo wenno nangputar iti saritada kas simbolismo. Dakkel ti kidagna kaniak daydiay nagaramat iti simbolismo, naigagara man ken saan, nga almost perfect ti panagbalabalana wenno panangigamerna iti pangngarig wenno pagarigan. Kayatna a sawen, ‘tay nakatakder, ‘tay agbalin, ‘tay pulido a panagilaga ken panagabel: nasiken ken nalmeng a no basaem dim’ pay no kua madlaw wenno masirarat agingga a maallukoyka a mangbasa manen, ken manen, tapno laeng penkem ket agpennekka a mangadal, manganag, mang-enjoy iti ibagbaga wenno iparparipiripna, iti pangiyar-ariganna. Saan a ‘tay agtutunnal, saan a ‘tay napilpilit, saan a ‘tay mekanikal wenno author-manipulated a kita ti panagisimbolo wenno panangiyarig.
Iti Ti Agdadait, very subtle ken very engaging, very smart, saan nga agrungrungarong, ti nairamen ken naibudi a simbolismo. Daytoy ti pakaidumaanna kas nasudi iti amin a kinasaitna a sarita a nagpadas a mangibinggas iti simsimbolo. Ditoy a sarita, ti agdadait a mangbukbukel iti naimeng a pagimeng manipud kadagiti retaso inna isimbolo ti self-imposed ngem utterly unselfish a role ni Ditas kas saviour wenno pigket a mangigawgawid. Ti mangdadait kadagiti nadumaduma/agduduma a retaso ti familia tapno mataginayon ti panagtitipkel, panagdedenna, panaggiginnawid, panagdedekket tapno di agsisina ket naynay latta a sibubukel ken nabara ken sangsangkamaysa ti familia. Ni Ditas ti tie that binds tapno close latta ti family ties. A tipikal met unay iti kaaduan a familia nga Ilokano wenno iti sapasap a familia a Pinoy: kapatgan pay laeng ti familia, ti naynay a kina-close koma latta no mabalbalin, ti kina-closely knitted. Makita met ditoy nga iti familia, adda latta daytay kameng nga agpaay a kasla martir kas kabinnalabag ti tradisional a kaadda met latta daytay makunkuna a black sheep. Nupay no dadduma ket sumken ken ni Ditas no apay nga ak-akmenna ti pagrebbenganna a di met maipapilit koma a rebbengenna, agturayto latta kenkuana ti inherent nga asi ken charity, ayat, naindaklan nga ayat a mangtaginayon a sibubukel ti familiada uray pay no takuptakup daytoy wenno nabukel iti retretaso, ikagumaannanto latta, kas tradisional ken uray stereotypical a martir-mannubbot, a sursiran, saraiten, daiten, pagsasaipen, pagsisilpuen dagitoy—uray pay no naynay met a pagtuoken ti tarumamis ti dagum ken rikut ti mangtugaw nga agdait, maisakripisiona amin nga anusan ken akmen uray kasukat ti dinan panangikano iti bukodna a ragsak—tapno nalagda ken naamnut ken naimeng latta ti mabukel a naimeng nga ules wenno kobrekama a sallukob, abbong, saripda, balkot.
Nasimgat ken napintek ti pannakasangal ti sarita ngem ti nakaarusanna kaniak daytoy, agkamtud iti description ken characterization. Mabalin a gapu ta nagadu la unay ti cast of characters malaksid ken Ditas, marigatan ti autor nga agtalimudok a mangilanga ken mangitagilanga ken ni Ditas kas main character ket ditay’ mamingmingan a nalaing ti maysa a babai a balo a nataengan metten. Nupay adu dagiti gundaway a nawaya koma a mai-expose isuna, nangruna iti daytay panagmaymaysana nga agdadait wenno iti eksena iti udi nga inruarna ti dinaitna a bado a pagturog nga inyur-urayna iti panagasawana koma manen. Granted, nailadawanen ti karakter ni Ditas babaen ti panagpakpakamartirna wenno iti panangdildillaw-panagpalpalagip kenkuana ni Ariston a barona. Ngem napinpintek koma pay a karakter ni Ditas no saan la a 2D (two-dimensional) ngem ketdi 3D (three-dimensional) a karakter isuna. Umanay laengen a ma-mental picturetayo isuna kas ‘tay stereotypical a martir a karakter nga am-ammotayo courtesy dagiti soap opera. Wenno kas ‘tay kunkunakon, umanay laengen a pamnuotantayo ti dibuho ti sarita iti Bannawag kas pisikal a “character reference” tapno agannineng iti lulonantayo ti Ditas iti sarita bayat ti panangbasatayo. Wen, ket daytoy pay: melodramatiko, sentimental unay ti sarita. Nagagara iti tuok, nadaripespes iti lua. Ngem agpapan pay kasta. No mapagluasitnaka daytoy a sarita, patpatalgedanna laeng ti kinasamay ken kinapudnona.
Implastarko kas maikapat ti Ni Dalusapi. Naisangsangayan kunak koma met itoy a sarita kas maysa nga animal story, ngem adda kaduana nga animal story met laeng kadagiti nai-Bannawag a sarita iti 2007, ti Ni Buriko ni Jovito F. Amorin (Abril 9). Sa adu metten ti sarita iti Iloko a kastoy, kangrunaanna, addan dagiti klasiko a sarita a Para Kiangan ni Juan B. Quimba ken ti Iti Lubong dagiti Ikan ni Firmo Estocapio. Ket gagangay kadagiti kastoy a sarita, maputar kas allegory wenno kas nasamay a satire ket ditoy a maitan-ok ti Ni Dalusapi ta sibaballigi a naibutaktak ken naiparangarangna ti biag ti maysa a bassit, mailupitlupit, maikuskupil a pinarsua a nangsaranget kadagiti pannubok ken karit ti biag ket iti udina, tumakder met a sititibker, siwawayawaya, sibaballigi iti bukodna a lubong. Daanen dayta nga idea, adun ti kasta nga estoria, makauma, mabalin a makunatayo. Agpayso. Ket no tao koma ti inaramat ti autor kas karakter, sa ket dina maiparang iti nasadia wenno nabarbaro a wagas, maipasuli la ketdi. Ngem agsipud ta maysa nga ayup, maysa a manok ti nangibagi ken nagparang, naiduma ngarud ti maekspektar a mabasa, ket nabalinan ti autor nga inyestoria manen kadatayo iti interesting ken exciting ken entertaining a panangibaskag a mara-fable dagita a tradisional nga idea wenno tema. Makapnek ti sarita nupay gagangay, nakapapati uray sumiasi iti realista nga ikub nupay agbatbatay latta iti realidad ti biag. Maitugotan ti siglat ti sirmata ken panagpalpaliiw ti autor babaen ti panangikawesna iti baro met a panangibunannag kadagiti siguden a proverbio iti biag iti popular a kultura, kas koma itoy: “No asino pay ti naari, isu pay ti dakdakkel ti bitukana.” Ken daytoy: “Matayda iti panagbutbuteng,” a mabalin nga i-relate iti famous a linia nga “ang takot ay nasa isip lamang” manipud iti Oras Na a kanta ni Coritha. Wenno ti “narigat met no kanayon lattan a kumkumiet no siplagen ti darisayen” ken ti “nabaelannan nga iningaran ti kawitan a kabutbutengna” a mabalin a kunaen nga inspirado ti kanta met laeng a Coward of the County ni Kenny Rogers (“sometimes you gotta fight when you’re a man”). Wenno daytoy pay: “Bagi dagiti babassit ti paat-atiw; bagi met dagiti dadakkel ti kantiaw.” Malaksid kadagita, maysa met nga ulidan nga initiation story ti sarita, a ti maysa a nalupoy ken basbassit a pinarsua nga ikuskuspil ken kabkabilen ti maysa a dakdakkel a pinarsua, nga iti udina, limmaban ti basbassit ket nangabak, kas iti klasiko a rivalry ti ubbing iti nalatak a Tagalog a sarita nga Impeng Negro ni Rogelio Sikat.
Ilasinko koma met ti maikalimak a sarita, ti Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela a kas naidumduma wenno manmano ti kastoy a sarita iti Iloko, kunak koma, agasem, unique a sarita ti unique nga ayat wenno rikna ken rikriknaen ti dua a senior citizens. Ngem nagkitakitak ta saanen a unique, a, ta addan immuna a kastoy a sarita ket umarngi unay no di man variation laengen ti pakasaritaan da Mam Ela ken Dok Danny. Isu ti Kilabban (Hul. 23) a sarita met laeng ti autor. No koma ta sabali ti autor ti nasao nga immun-una a sarita, akusarak ketdi koman ti autor ti Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela iti panagkopia iti idea. Ngem adda ketdi met kabarbaro ita iti daytoy a sarita ti autor nupay napatak latta ti kabukbukodanna a unique nga estilo ti panagestoria nangruna ti nakaay-ayat a wit ken humor a binggas ken pakabuklan ti sarita, kasta met ti lively ken smart a dialogues ken nasiken a naratibo. Kangrunaanna ti nakapapati a parang ken gunay dagiti karakter. Ngem manen, tagikurangek ti karakterisasion. Uray nakalawlawagen, nakaparparangen, nabnabiagen a makitam wenno mariknam iti isipmo da Baket Ela ken Lakay Danny, still, inanamaek man a maanninawan la koma physically dagitoy a dua babaen ti panangibislin ti autor iti nakapokus a description segun iti exposure, garaw wenno emosion dagiti dua babaen met la iti lente ti punto-de-vista ti tumunggal maysa. Nagpintas ket koman a tiansa a naidescribe babaen ken ni Dr. Danny ti pakabuklan ni Mam Ela, ken vice versa, idi damoda ti agkita, idi “nagkaabay da Dok Danny ken Ma’am ela, iti pangaldaw” ket nagsinnukatda iti pleasantries, ngem anian ta nadismayaak ta kuna lattan, piman, nga impinal ti autor kalpasanna: “Kasdiay ti damo a panagkitada.” An’a ngarud, kasdiay lattan, a. Kasdiay a kasdiay lattan tunggal agsarak ken agsarang dagiti dua. Ket an’a ngarud manen, pagan-anusan man lattan ti drowing ti naipablaak a sarita.
Nupay nakadidillaw a konserbatibo ken addaan moralista a garit ti sarita, maikomentok man laeng, saan a gapu ta maysaak met a lalaki ket ayunak lattan ni Lakay Danny iti sabali a rikna wenno marikriknana ken ni Mam Ela. A malaksid iti ayat, kabuyogna ti pagus ti lasag, ti aron ti sex. Ngem agpayso, natural laeng dayta rikna a naindagaan wenno seksual, derrep kunatay’ man laengen, ket saan a masualit dayta nga essem uray pay iti maysan a nataengan, uray pay no dinan kabaelan, uray man laeng iti nakem ket addanto latta dayta a rikna, dayta nga essem. Sa adu pay met ita nga elderly couples ti mangipaspasingked ken mangiparparammag pay a very active, very satisfying ti sexual lifeda a mangpabpabara ken mangpatpatibker iti ayan-ayatda. Diak met ketdi ibaga a di nakapapati ti agbalin wenno mabalin a relasion da Dok Danny ken Mam Ela a purely friendship wenno companionship, a “naun-uneg pay” ngem ‘tay platonic a relationship, nonsexual, awanan karnal a panagdenna ken panagpinnateg. Talaga la a unique daytoy ket posible nga adda met a talaga dagiti kakastoy iti pudno a biag. Ngem inanamaek lattan, agsipud ta immunan a nabasak ti Killabban ket sadiay nupay mabalin koma latta ti sex, awan metten mabalbalinan dagiti karakterna, da Carmelita ken Clemens, ket amangan ket kunak man, no adda karkarna a karnal a “mapasamak” met ita kada Ela ken Danny. Ngem awan met. Pay, a. Ta ania ti ammotayo—patriarkal no patriarkal a panagpampanunot daytoy ngem let’s be practical itoy la a saritaan—no inton agangay ket marbanto met la ti depensa ni Baket Ela ket ag-give in. Saan a problema dayta no lakay ken baketka, lalo iti literatura. Kitaentayo, da Florentino Ariza ken Fermina Daza, manon ti edadda idi kalpasan ti nasurok a kagudua ti siglo a panaguray ket kamaudiananna nagdennada met laeng tapno nanamen ken pasingkedanda ti eternal loveda—ket anian a nagindaklan nga ayat, anian nga essem, anian a rugso, anian a derrep ta umas-asuk pay laeng ti rikna ken panagrinniknada iti kama? Nasurok a 80 idin ni Florentino ket nasurok metten a 70 ni Fermina. Isuda dagiti agbibiag iti maysa a kalalatakan ken kapipintasan a nasurat a love story iti sangalubongan a literatura, ti Love in the Time of Cholera ni Gabriel Garcia Marquez.
Nakain-inaka ti subject a nagwerretan ti Pinadis, ti maikanemko a sarita. Manmano a maes-estoria ti maipapan iti incest uray iti fiction, nangruna no isettingmo iti maysa a tipikal a lugar iti Kailokuan wenno isallinmo iti familia, iti kultura nga Ilokano wenno iti sapasap a kagimongan a Pinoy. Maibilang a taboo, saan a rebbengna a mapagsasaritaan ket nasken a maikurimed wenno itanem iti tagilipat, kas natalantan met laeng iti sarita. Ngem isu la ngarud ti nakaigapuananna a putaren ti autor ti sarita ket dayawek ti autor iti daytoy a gay-at ken panggep. Daytoy met ti nakaidumaanna, para kaniak (nupay addada met idin kastoy a sarita, kas iti Ti Dalag Idiay Rangat ni Prodie Gar. Padios a nai-Bannawag idi 1998). Saan a gagangay a topiko wenno tema. Ngem nupay kasta, gagangay la ti pannakaputar ti sarita, dragging ngem in-inayad met, suspense koma ngem suspending met. Adu ti pakatalaanan tapno mataginayon koma ti excitement ti agbasa a mangammo iti enigma wenno sekreto ti sarita. Kas iti Agpapadakami Amin, kasla sinopsis ti maysa nga atiddog a tale wenno nobela daytoy. Ngem saan a kas kaseksek ken kasaranta ken kasiken. Nupay saan a nadebelop a nalaing, commendable met ti attempt ti simbolismo (ranta man ken saan ti autor) babaen ti pinadis a naiparang a kasla nagpaay a shock absorber ti ina ti manarsarita a karakter manipud iti nagpasaran daytoy a nakas-ang a kalak-aman iti ima ti bukodna nga ama. Magustuak ti naulimek a panagpaypayubyob ti baket a kasla pangyaw-awananna iti im-impenna iti lubong, ken kasla pangsarangetna iti di maapeng a saem iti kaunggan a sagsagrapenna: “baliktadenna ti pinadisna ket ti adda sindina (a murdongna) ti isakmolna… ‘imbag ta di masinit.” Ngem madlaw a saan a ranta ti autor ti agisimbosimbolo kas iti ranta ti autor ti dalag iti rangat a manglamlamut kadagiti bukodna nga annak.
No kumustaen no anian ti nagudilan ti Literatura Iloko after all these years, manipud iti panagsampagana idi 1950s, nangruna idi 1960s ken 1970s, iti 1980s sa iti 1990s agingga iti agdama ket basaentayo daytoy sarita nga Igaaw a nasurat iti 2007, nalabit agsarimadengtayo, mabalin nga adda umaplaw a balaw, mabalin pay nga adda umapay nga upay. Wen, ta kasla awan sa met nagbalbaliwan ti fiction nga Iloko, awan adda a dimmur-asanna iti man masursurat ken panagsursurat. Kasla ngamin sarita idi 1950s ti Igaaw. Old school a makuna. Ngem saan met ngarud a maibilang kadagiti vintage ken classic iti old school a panages-estoria wenno kadagiti malalaki iti henerasion dagiti mannurat idi 1950s-60s. Old school style ti pannakasuratna ngem ti time ken setting ti sarita ket iti naladladaw a mabalin a 1990s wenno mabalin pay nga iti agdama. Ta adda met nadakamat a DH iti Hong Kong ken adda agraira a foot and mouth disease dagiti dinguen—kadagitoy la dagita a penomenon (nadakamat pay ti Tylenol ket saan met a nalatak a matomtomar dayta nga agas iti Filipinas, lalo iti aw-away, iti la U.S.; Advil, a, kada Medicol kada Biogesic, wenno no kayatmo ti nadadaan ket Cortal kunam wenno ‘di Novaldine; wenno no pang-ubing, a, ket Aspilet; wenno ‘tay kad’ la kadin generic a paracetamol wenno ibufrupen). Kayatna ngata nga ipasimudaag a ti Cabirabidan ket maysa nga ehemplo ti maysa nga away a “napag-iwanan na ng panahon” a kunada iti Tagalog? Maysa pay, kasla kankanayon a clueless dagiti taga-Cabirabidan no maipapan iti panawen (weather) ta kasla dida mairuruam iti idadateng ti igaaw ken matutudo ket pagparikutanda la unay ti panagtalonda a mangsibsiblok laengen piman iti panagtudona koma. Unpredictable ngata a talaga ti weather sadiay (narigat kano a padtuan)? Di ngata epekto ti naynay nga el niño wenno daytoy global warming iti agdama? Awan la ngata, aya, ti agdengdengngeg wenno agbuybuya iti damdamag, nangruna iti weather forecast, iti radio wenno tv? Imposible no awan la metten ti uray la debateria a transistor radio iti Cabirabidan ket adda metten dagiti “adda abrodna” idiay (ba’amon ti pagiwarnak wenno Bannawag, baka di dumanon). Ngem agpapan pay, uray awan ti PAGASA a pakaammuan iti kasasaad ti panawen, awan la ngatan dagitay lallakay wenno babbaket a makapadto wenno makarikna wenno makailasin iti tikag wenno nepnep? Wenno balakadan koma ida dagiti agricultural technician a mangbisbisita met iti away? Adu a saludsodko maipapan iti kinakappapati dagiti pagteng iti sarita. Ngem inranggok latta iti maikapito daytoy a sarita, a, ta addada met nagustuak, kas koma iti nalinlinay ken napintek a naratibo ken lengguahe ken ti makapnek, namaris a description (exaggerated laeng no dadduma). Kadawyan a kalidad daytoy dagiti ‘50s ken ‘60s a sarita, nangruna no sarita iti away wenno maipapan iti mannalon. Kas pagarigan daytoy a panagbambanat: “Pamrayanna a gettegetteben kadagiti pamarangna ti ginarnutna a sabong ti barsanga. Pagsinsinnublatenna nga ipigad ti maysa kadagiti dapanna iti gurongna tapno maregreg dagiti kimmalay-at a kuton.” Amang a nagsayaat ket koman no naibagay daytoy a nasalun-at a panagiladladawan iti pannakabalabala ti sarita.
Maikawalok ti Manso. Makapnek a talaga ti naratibona, natanang ken pulido ti pannakaibaskag ti description, awanen sapulem; uray ti lengguahe, superior. Nagsayaat pay ketdin ta adda nasurat maipapan iti mapukpukaw san a cultural icon iti Kailokuan ken dadduma pay a lugar, ti kalesa ken kutsero (no iti Vigan wenno Laoag, kaaduanna met a “pangturista” laengen dagiti kalesa sadiay) ken kasta payen ti aramid a panagmanso. Ket dayawek man ti siglat ti autor a mangparsua ken mangbiag iti karakter ti maysa a mumamanso ken mangalkalesa. Am-ammona ti karakter, kabisadona amin pati ramit ken gamigam ni Lolo Masong. Ngem no apay a maikawalok la daytoy a sarita, gapu iti pannakaupayko iti pannakaaramat ti simbolo a makitak a talaga nga isu ti nakabuklan ken pakabuklan ti estoria: ti panagmanso iti kabalio a maipako iti kalesa kas maiyarig iti panangtubay ken panangbinor ti nagannak iti anak. Paulo pay laeng, naibuknayen ti panggepna. Nangruna la ngaruden no agsao ni Lolo Masong, isu a mismo ti mangibukbuksil, saanen a ripiripen pay, a nasken ti panangmanso iti man ayup wenno tao wenno uray makina “tapno agnakem ken masursuruan.” Santo met lalo nga iburandis ni Lola Ingga: “Kas iti inaramidmo iti buridekmo? Pinagbalinmo nga ayup iti nalabes a panangmansom.” Santo manen sungbatan ni Lolo Masong ket lalon a maidispley ‘tay piman a “simbolo:” “‘Wan dumana itoy kastanio a dina kayat ti masursuruan ti punieta.” Ket tapno ma-justify dagitoy a panagmanso, a pisikal ken sikolohikal, siempre, iti udi, nasken a maiparang nga umno ni Lolo Masong (pettat lattan nga agadda ni nagtalaw a Manuel, a maysan nga opisial iti buyot, kalpasan ti pito a tawen nga awan kano a pulos ti ammoda no ayanna wenno anian ti kasasaadna): namansona gayam a nalaing ni Manuel. Minanso pay met gayam a mismo ni Manuel ti bagbagina babaen ti bukodna a panglakagan. Namanso met a mismo pay ni Lolo Masong iti pannaka-realize ti lakay a saan la a maymaysa ti wagas ti panagmanso—saan la parakalesa ngem parapalumba pay (karkarna, di ngata rebbengna a pagaammo ti lakay, kas maestro a mumamanso?). Ken ultimately, namanso met ni ubing a Noel babaen ti pannakabuya ken pannakariknana iti proseso ti manso nupay saan a literal a namanso, ngem na-initiate ketdi (maysa met nga initiation story daytoy) ket nasugatan pay iti pannakadesgrasiada iti kalesa ket naammuanna nga actually, maysa a pagmansuan ti biag.
Old school met laeng ti Simmawa kas iti Igaaw. Tipikal a buya iti away, tipikal a biag ti mannalon ket namaris ken napanayag met ti panangiladawan ken panangipabuya ti autor. Pinilik a maikasiam. Gagangay a sarita ket adun ti kakastoy a masarakan: ‘tay tradisional a lakay, ‘tay tradisional a patriarka a kas ken ni Apo Tacio a maiparang a maseknan ken masikoran iti pannakasalimetmet ken pannakatagiben ti mapanawanna a patawid, kangrunaan ti daga a nagrigrigatanna ken dagiti pupuonda. Ket siempre, adda met dagiti protégé, dagiti agtawid a kas kada Emmanuel, ken ti tradisional nga agdama nga ubing iti kaputotan a kas ken ni Milis a pakaiyawatan ti tawid tapno isu ti mangituloy ken mangsaluad itoy. Magustuak ketdi ti pannakaaramat ti simmawa kas ar-arak iti sarita (diak makita a kas simbolo no di kas arkos wenno object ti local color). Daytayto pay laeng kano ammona ti agsida iti simmawa (a babai) ti kayat ken sapulen ni Emmanuel. Ken sublianna. Saan latta ngarud a panawan wenno mapanawan ni Emmanuel ti Bacsil gapu kadagiti simmawa ditoy, uray pay makapan iti Hawaii.
Ti Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano ti maikasangapulo iti listaak. Naray-awak a nangbasa itoy a nakaay-ayat a love story a sabali a version wenno revision ti nalatak nga Arguilla classic a How My Brother Leon Brought Home a Wife. Saluduak ti siglat ti autor (a mabalin nga agdadamo, ta ita la a mabasak sa ti bylinena iti Bannawag) a nangsangal iti maysa a sarita iti ayat a ‘tay napaspas a nairteng ken sierto ti tempona no iti musika koma a no salaen koma ket kasla tango. Saan ket a kasla ‘tay sweet wenno pa-sweet wenno pa-tweetums. Fast-paced, exciting dagiti pasamak, saan a dragging, saan a nabuntog, paggagarennaka. Ngem no apay a naarus ket gapu iti kinagagangayna a love story a saan a kas ka-unique ken kaadalem ti kas iti love story da Dok Danny ken Mam Ela. Sa ket naipaabay iti obramaestra ni Manuel Arguilla, balabala ken aminen agraman pay panagpapaulo, ket ‘su, awanen ‘tay puntosna koma kaniak iti kinaisangsangayan.
PINILI, NAPILI
Idi madagup dagiti puntos dagiti hurado, dagitoyen dagiti nangabak a lima a sarita: umuna: Ti Balay ni Major Sato; maikadua: Agpapadakami Amin; maikatlo: Ti Agdadait; maikapat: Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela; ken maikalima: Ni Dalusapi.
Nagtalinaed iti puestoda dagiti umuna a tallo a sarita a pilik. Ti maikapatko, nagbalin a maikalima. Ti met maikalimak, nagbalin a maikapat. Nagsinnukatda iti puesto dagiti maudi a dua. Ngem nangabak ketdi amin dagiti bukodko a pili a mapangabak.
Kabayatanna, lima laeng ti mapili a mangabak ken maikkan iti gunggona kas sagudayen ti pagannurotan ti salip. Ngem natinongmi a hurado a naisangsangayan dagiti sarita a Pinadis ken Manso ta nagtabla dagitoy iti suma total a puntos ket agpadada a nagpuesto iti maikanem. Insingasingmi ngarud iti esponsor, ket napatgan met, a maikkan koma dagitoy dua a sarita iti espesial nga award ken mairaman kas opisial a nangabak iti Tugade Awards 2007.
PANANGGUPGOP
Pudno, saan a kalakala ti agpili iti maysa a salip iti panagsuratan. Saan nga asi-asi nangruna no malaksid a nasken nga adda mangabak, nasken met nga adda maabak. Ken adda mapadayawan kas kaadda met ti madillaw wenno makomentuan nupay maidayaw ketdi amin ti anep ken pasnek latta dagiti mannurat nga Ilokano nga agipapablaak iti gapuananda iti Bannawag. Kangrunaan ti amin, ti kaskenan a mapadayawan ket ti regget ken ti agtultuloy a determinasion ti tunggal mannurat nga Ilokano nga agsurat ken agtultuloy nga agsurat. Ken agpaipablaak iti Bannawag.
Saan koma a pakaupayan dagiti saan a napagasatan iti 2007 ti di pannakapili wenno pannakaikonsidera dagiti saritada. Kinapudnona, naikonsidera amin, nabasa ken naadal ken naarisit amin a kualipikado a sarita. Maysa, dayta immuna a pannakaipablaaknan iti Bannawag, ti pannakai-Bannawagna, dakkelen a pakaidayawan ken pakaisangayan ti maysa a sarita. Nai-Bannawag agsipud ta maikari a maipablaak ken mabasa ti kaaduan.
Agputar latta koma ngarud dagiti mannurat nga Ilokano ket agipatulodda latta iti Bannawag, saan a gapu ta para-Bannawag laeng ngem ketdi gapu ta daytoy a sarita ket maysa a winner para iti maseknan a mannurat, iti man pablaakan wenno pasalip. Agipablaak ken makisalip latta koma dagiti mannurat ket dida samiren ti ania man a pagamkanda nga inget ti editorial wenno ti kinamanagpilpili dagiti aghurado. Ikagumaananda koma latta pay ti agputar kadagiti naidumduma a sarita, padasenda koma latta ti agduktal ken ageksperimento ket igaedda latta koma ti mangpatadem iti plumada. Agsuratda latta koma ket saysayaatenda latta koma ti panagsuratda ken pimpintasenda latta koma ti suratenda saan a nasisita a gapu iti panagipablaak ken pannakilaban iti pasalip (nupay di mainsasaan a dakkel a paratignay ken karit daytoy iti kabaelan ken responsibilidad ti maysa a mannurat), ngem ketdi tapno adda latta pakatalgedan ken pakasingkedan a sitatalinaed, agtultuloy, sibibiag latta ket ad-adda pay a mapatibker ken maparangrang ti bukodtayo a literatura.
(maikadua a paset)
PALPALIIW KADAGITI NAISALIP
Kitaentay man no kadagitoy a daniw dagiti nataengan a mannurat nga Ilokano ket adda mapili wenno maagsaw wenno madiskubretayo a nataengan a dandaniw. Wenno kas "maipagpannakkel kas obramaestra iti Literatura Ilokana" a kas kalikagum ti alagaden ti salip.
Adtoy ngarud ti sumagmamano a paliiw kadagiti naisalip a koleksion ti dandaniw (10 a daniw ti tunggal koleksion) wenno iti sumagmamano nga individual a daniw manipud iti agduduma a koleksion.
Idi rugiak ti agbasa kadagiti naisalip a dandaniw, simken a dagus kaniak daytoy a paliiw ni Herminio S. Beltran, Jr.: "Nangangaral, didaktiko, tigmak sa luha, amoy-simbahan, nakabaon sa lusak ng pag-ibig at relihiyon ang daniw o tulang Iloko." 3
Nabayagen a naibatad ni Apo Beltran dayta a paliiwna, idi pay 1986, iti nangabak a salaysayna. Ken kinapudnona, paliiwna ketdi dayta kadagiti nabasa ken inadalna a dandaniw dagiti Ilokano a mannurat sakbay ti Martial Law idi panawen ni Apo Marcos. Kasta kano ti dandaniw ken panagdandaniw iti Iloko kadagidi a panawen, ngem in-inut kano met laeng a nakaruk-at dagiti mannurat nga Ilokano kadagiti panawen iti arinunos ken kabayatan ti Linteg Militar ket nagputarda met kadagiti "modernista" ken socially-conscious a dandaniw 4 ket sumagmamano ti immibbet ken rimmuk-at iti "nakailubnakanda a romantisismo."
Ngem daydiay damo a paliiw ni Apo Beltran, saan nga interamente a naibbatan/inibbatan ti dadduma a mannurat nga Ilokano ket ti imasna, agingga kadagitoy, masarakan pay laeng iti adu a putar ken panagputputar dagiti mannaniw iti Iloko, nataengan man wenno ubbing a mamannurat. Nalabit, saan ken saanen nga agbaliw daytoy wenno saan ken saanen a maliklikan ti kastoy ket agtalinaeden daytoy kas gupit wenno nakaparsuaan ti panagdaniwan nga Iloko. Nupay, makapabang-ar met ketdi a maammuan nga adu metten nga Ilokano a mannaniw iti Iloko ti permanenten nga immibbet wenno nakaruk-aten itoy.
1. Mamagbaga ken mamalbalakad, romantisista ken moralista a kaskasaba
Kaaduan kadagiti naisalip ti nasurat a didaktiko wenno panangaskasaba a romantisista. Ket kas didaktiko a romantico, kaaduan a daniw wenno verso ti agtun-oy wenno naigagara a pammagbaga, pammalbalakad, paratignay, inspirational wenno ‘tay makunkuna a desideratum (plural: desiderata; kayat, masapul wenno kasapulan a bambanag) a pinalatak ti daniw a "Desiderata" ni Max Erhmann Nakalatlatak daytoy a prose poem ket masansan a makita wenno mabasatayo kadagiti poster wenno card ket no kua kadenna met daytay nalatak a "Footprints in The Sand" ni Mary Stevenson, wenno saan, daytay naindaniwan a kararag a "Serenity Prayer" ("God grant me the serenity to accept the things I cannot change, courage to change the things I can, and the wisdom to know the difference.") ni Reinhold Niebur.
Kitaentayo daytoy "Quo Vadis, Agtutubo?" manipud iti koleksion ni Val Zed (parbo a nagan ti nakisalip):
Pagturongam agtutubo?
Nawatiwat pay daliasatem
Magnaka a sikakarting
Napnuan anag ken simbeng
Sapulem uged a kaikariam
Dakulap nataba a kapanagan
Adda kadagita imam
Uged a kaikariam, masakbayam
Ngem taliawem aglawlaw
Tapno dika mayaw-awan
Adu ti dalan agtutubo
Namurumuran seba ken siit
Palab-og ken uppapay
Derrep ken sulisog
Dagitoy dagiti balangan
Panagdalliasat iti dalan
Annadam ti maitebbang
Tapno dika mayaw-awan
Umaddangka a napnuan sirmata
A mangbirok narimat nga agsama
Wen, agtutubo sapulem
Nataba a bugas masakbayam.
Kasta met dagitoy nga stanza iti "Agtangad iti barsanga" iti koleksion ni Jab Ang Lem (a nakaiparangan manen dagiti tradisional a persona a kanayon a maaramat iti Literatura Iloko, iti man daniw wenno fiksion: ‘tay lakay ken ubing, a masansan nga agapo, ket kas manamnama, mamagbaga latta ti tradisional a napnuan praktikal a sirib ken padpadas a lakay-maestro iti tradisional nga inosente nga ubing-adalan):
agsingsingpetka, apok, agadalka
a naimbag ta kasta met ti impatawidmi
iti amam uray naisalda ken nailako
amin a talon ken bangkagko
ti adal agtalinaedto latta a kinabaknang
awan ti makaagaw dayta kenka
uray lakaykanton a kas kaniak
kukuamto ti adalmo iti agnanayon.
ala, apok, ipasnekmo ti agadal
no dayta ayat, saan a malabes
kamkamatendakanto dagiti babbalasang
inton agturpos ken addan trabahom
no patiennak, saankanto nga agbabawi
kunamto a pudno ti balakad ni lolo
aglalo no makitakto pay ti panangawatmo
iti diplomam iti nadaeg nga entablado.
Saan met a pakalagidawan no kastoy wenno kakastoy ti putaren a daniw ngem gapu iti kinalataken ti desiderata style wenno tema a kas iti "Footprints…" nagbalinen dagitoy a kadawyan, kayatko a sawen, overused wenno overly exposed, nagasgas, nagagara, nadudog unayen dagitoy nga estilo ket kaaduanna a nagbalinen a cliché wenno trite wenno corny payen. Maulit-ulit, makauman, awananen bileg ken pikapik dagiti kaaduan a balikas wenno prase a mainaig kadagitoy a tema (kas iti "quo vadis," "nawatiwat a daliasaten," "uged a kaikarian," "dalan a namurumuran seba ken siit," "umaddang a napnuan sirmata," "narimat nga agsapa," "adal agtalinaed a kinabaknang nga awan makaagaw; kukua iti agnanayon," "ipasnek ti agadal," "balakad ni lolo," "diploma," "nadaeg nga entablado" etc.).
Malaksid ketdi no maikagumaanan koma nga iparang wenno ibaga iti kabarbaro nga akem, langa ken timek ken iti nasadsadia ken nasarsaranta a lengguahe, interesting ken lively ti daniw uray pay pammagbaga daytoy: bay-an nga adda ibagbagana ‘tay daniw imbes a mamagbaga laeng wenno adda bagbagbagaanna.
Kas koma iti daytoy naiduma a daniw a "Tiliwek Ti Layap" iti koleksion ni Ale Basi:
Iti kanito a dumges
Ti anniniwan ni limdo
Tiliwek ti layap
Iti dakulap ti rugso
Pagsalaek dagiti lames
Iti tapaw ti angin
Agtayabak nga agdisso
Iti rusok ti bangen.
No man ta malmesak
A mangtiliw iti layap
Ibulosko ti musika
A mangilung-aw kaniak
Pasgedak ti gartem
Iti rupa ti bulan
Iyappanko ti taraon
Iti rabaw ti dulang.
A, iti awan patinggana
A dalluyon ti biag
Sumallin-rumimbaw latta
Ti rupa ti tikag
Ngem no masiputak
A sumpeg ti didigra
Tiliwek ti layap
A pangbasnot-pangontra.
Wenno dagitoy a binnatog iti "Nagbatayak iti Ulep iti Imbaklayko a Lubong" iti met laeng koleksion ni Ale Basi:
Diak ammo no kasano ti pigsak a nangdupir
Iti dalluyon a nangirareb koma kadagiti bato
Iti teppang ti manursurdo a kabakiran ti biag.
Ti ammok: naaramidko nga inalaw
Dagiti agkarkarayam a gammagamma ken uray
Dagiti tukak a pinaragsak ti tudo: a nangsebseb
Iti kalgaw a tungpa kadagiti nasadut a ramay;
Ken nangdanum iti naatianan a basaw
A nangilili kadagiti agkakapsut a buntiek.
Maysa met laeng a desiderata dagitoy a daniw ni Ale Basi, mamagbaga ken mamalpalagip ken mamatpatalged ken mamakpakired. Ngem naidumada ta desiderata para iti bukod a bagi dagitoy ken nupay di latta maliklikan ti sumagmamano a cliché, naikkan ketdi iti naisalumina a fuerza babaen dagiti nakaranting a balikas ken panangibalikas ken nasagpawan kadagiti nabileg nga imahen a dadduma ket surealistiko iti estilo ni Federico Garcia Lorca ("pagsalaek dagiti lames iti tapaw ti angin," "pasgedak ti gartem iti rupa ti bulan") wenno iti burik dagiti primeval ken elemental a daniw-nakaparsuaan ni Pablo Neruda.
Kadagiti pay daniw a didaktiko ken estilo-desiderata, kas romantisista, adu, no di man amin, ti makuna a "moralista" wenno "moralizing" a verso nga agpanggep a mangibunannag wenno mangirikiar iti puro a kinalinteg, kinaimbag, kinasayaat, kinapintas, a kasla ketdin ti solo wenno ultimo a nakaisangratan wenno pakaisangratan ti daniw wenno panagsurat iti daniw ket tapno mangted laeng iti "moral lesson." Wenno ‘tay agreklamo ken mangbusor iti kinakillo, kinatiri, kinadakes, kinalaad. Masansan ngamin a maipagarup nga epektibo kano ti daniw no addaan ranta a mangbalakad wenno manglawlawag wenno mangibagnos. Wenno mangkonkondenar iti kinadakes ken mangitantandudo iti kinaimbag. A kasla man maiparparang wenno maiparparangarang a ti mannaniw wenno ti persona a mamagbagbaga iti daniw ket maysa a morally-upright wenno ulidan ti kinaimbag, kinasingpet, kinasayaat wenno modelo wenno autoridad ketdi ti kinasirib ken kinalinteg.
Kitaentayo dagitoy a binnatog manipud iti "Margaay Pay Diay Bantay" iti koleksion ni Raquel Roma:
Awan ngamin bileg a mataginayon
Linteg dayta ti agdama a lubong
Kas ti bulong aglaylay agluom
Matnag maisina nagtaudanna a puon.Ita nga aldaw adda bilegmo ken turay
Aramatem koma a taklin awanan gaway
Saan a pangidadanes panggundaway
Laglagipem, margaay pay diay bantay.Ta adda malem iti tunggal bigat
Paglintegan lubong awan makasukat
Sika ita, ngem isudanton bigat
A kas iti agus a masukansukat.
Ken kasta met kadagitoy a maudi a linlinia manipud iti koleksion a "Dandaniw ti Kinamaag" ni Futuro Arte (a nangidaniw iti nadumaduma a "kinamaag" [kinapasindayag, kunniber, pannakikamalala, pammardaya, kinabuklis, panagkusit, panagririri, kdpy a makarimon wenno immoral nga ugali ken aramid] a masarakan iti uneg ken ruar ti sangakaarrubaan, pagtaengan, ofisina, pagobraan, profesion, pampasahero a lugan, paglalabaan, kdpy) nga agpanggep a kasla agpaay a proverbio wenno kas quotable quotes iti moral a biag/panagbiag:
2.
aklonentay’ koma a maymaysa laeng ti perpekto-
nangato man inadal a tinurpos, adda latta riro3.
agtalinaed latta a pagwadan ti adda maipakitana-
ngem iti sao pay laeng, ti aramid maitungtungkua4.
ti dakes no mapenaan nagbungbong, agbakasion-
agbanag a kakaasi ta maikulong, agkonsumision5.
agpaliiw a di agpampamay-an ita ta nasapa pay-
kadagiti minamaag-ugali kaopisina a pasindayaw6.
panunoten no bassit diperensia, panagpasensia-
tapno awan ti ania man a dakes a pasamak a dumna7.
isu, a narigat ti agsaosao awanan iti proeba-
ta kaso daytoy, a pakaibaludan iti pammardaya8.
kasta ti biag, sapulen ti kanen iti innaldaw-
a mangted kenka iti kired, salun-at ken dayaw10.
isu nga iwaksi ti amin a kinamaag a maikaniwas-
tapno grasia itden a naynay ti Dios a managayat
Wenno dagitoy nga angry lines iti "Bircogka, Barumbado Capay" iti koleksion ni Mr. BRH, a nupay nagibaga ken nasabrak a namagbaga, saan met nga actually namamagbaga iti nasayaat wenno umno ken limpio a balakad a pagnakman koma ti kinondenarna a birkog ken barumbado ngem ketdi ad-adda a namadakes la ngarud iti siguden a dakes:
Saan ka laeng a bircog
Barumbado ca pay
Manglimlimo agur-uray
Ti mabalinmo a luccuen
Ken idadanes ti panagbiagna.Nalansica, managundaway
Ta amin nga aramidem
Maicaniwas ti nalinteg nga aramid
Estilom buloc, narugit
Casla carugrugit ta cararuam.Aginaldaw awan aramidmo
No di mangloco ken mangallilaw
Baribar ti cararuam
Ket awan pagtungpalam
No di sica ken caputotam.Manon ti ginundawayam
Tapno kinabircogmo agtultuloy
A mangracrac ti na-Diosan
Nga aramid ket dagitoy
Tawiden met laeng ti capototam.
Saan man ketdi ngata nga inranta wenno saan ketdi nga aware dagiti nagsurat a madasig kas didaktisismo wenno desiderasista ken moralista la unay ti tema wenno ti klase ti daniw ken panagdandaniwda gapu iti sabali a mentalidad mainaig iti daniw ken panagdaniw—a ti panagdaniw para kadakuada ket pammagbaga wenno pamalbalakad laeng, ket ti daniw para kadakuada ket maysa a medium wenno wagas wenno ramit a pangiwaragawag ken pangitandudo laeng iti moralidad wenno kinapintas ken kinaimbag.
Ngem no apay a daniw ti daniw ket tapno mangiparang ken mangipaay iti padas ken rikna. Ngem natural, saan met nga amin a padas ken rikna laeng maipapan iti kinasayaat ken kinalinteg. Saknapen, sakupenna amin a padas ken rikna, naimbag wenno dakes, nalinteg man wenno killo. Nga iti pannakaibunannag wenno pannakaipamutektek dagitoy a padas ken rikna, maammuan ken mabigbigtayo ti sabsabali a padpadas ken rikrikna ket iti kasta, datayo kas reader, kas audience, kas addressee, kas recipient, mabalin a matignaytayo, mabalin a maam-ammo ken mabigbigtayo a nalaing dagiti bukodtayo a padas ken rikna kas maiyasping wenno maigidiat kadagiti adu ken agduduma a padas ken rikna.
Ti mannaniw, nawaya ken addaan wayawaya, idaniw ken daniwenna amin a kayatna a daniwen ken idaniw. Wen, uray pay dagiti dina kayat koma nga idaniw ken daniwen. Agpartuat ken agiparang ken agipamutektek kadagiti barbaro wenno karkarna a padpadpadas wenno rikrikna kas wagasna a mangipaneknek wenno mangipasingked iti maysa a pudno wenno agdadata a kinapudno, naimbag man daytoy wenno dakes, kas naadaw iti biag/panagbiag. Ket ditoy a makipartisipar met ti reader/recipient a mangeddeng, mangaklon wenno mangumsi ken mangiwaksi ket babaen dagitoy a natignay wenno naabbukay kenkuana (reader) a rikna—ken padas met laengen, lalo met a limmawa wenno immuneg ti bukodna a pannakaawat wenno kapadasan iti bukodna a lubong wenno iti sapasap.
Kas ehemplo, kitaentayo daytoy daniw a "Nalpasen!" manipud iti koleksion ni Marc Jacob:
Simmarabo ti naamo nga apros ti pul-oy iti uneg
Daytoy bassit a lubong a binalkot iti artipisial
A lamiis. Ala, ket dumanonkayo, a!
Kasla dayta ti yaw-awis ti naalikaka iti pannakatikapna
Ken ti pannakatubayna a pigurin ti lakay nga Igorot
Nakasuako ken nakakalladay iti upigan.Nagsabat dagiti maililiwan a mata
Simmaruno dagiti di mapengdan a rinnisiris
Dagiti kasla kape ken gatas a kudil
Naparnuay ti lamuyot iti isem ken arasaas a mapengdan
Ket ti bara nagkarayam a kasla aweng ti kutibeng
Kadagiti urat a nakayayusan iti bileg-rugso
Ken ragsak a nangkidag iti palalo a bitekbitek.Daytoy ti lubong a nangidusngo iti apagbiit a panagdamsak
Kadagiti ima ken saka; sinnanggol, dinnuron, kinnepkep
Minnatmat a sarunuen dagiti banang-es
Ken panagtipon iti lanit ti bagi a galisgalis
Dagiti maipasngay a darikmat.Nalpasen.
Tumakderka ditan ta urnosem
Dagiti naiwarawara a gargaret nga imburindias itay
Ti ingget pigsa a bagyo. Urnosem koma metten, a
Dagiti nakuso a buok a pinungot itay
Iti apagdarikmat a damsak.Saan latta a nagkir-in daytoy nakabaag a pigurin; di mapunas
Ti isemna a kasla mangyar-arasaas iti daytoy: Nalpasen!
Wen, nalpasen ti bagyo a nangdalapus iti uneg
Daytoy bassit a lubongko!
Iti dadduma, di bumurong a kednganda daytoy a daniw kas naalas wenno bastos, immoral, gapuna a saan a napintas wenno nasayaat daytoy a mabasa ken kas maysa a daniw. Ta mabalin a ti pareha ket agkamalala, wenno agayan-ayat nga agtutubo (a mabalin pay a menor-de-edad) a di pay nagkallaysa, ti kasla limed ken agdardaras a simrek iti "siled ti basol" tapno, ania pay, inda "agbasol."
Ngem saan a basol ti daniw, saan a pakabasolan ti mannaniw, no naiparang laeng ti maysa a padas, no naiparikna laeng ti maysa a gagangay a kapadasan iti baeten ti dua nga agin-innayat wenno agpimpinnateg a nagsarak iti "bassit a lubong a binalkot ti artipisial a lamiis" ti maysa pay a denumero a siled a bambantayan ti maysa a kasla enkargado a pigurin ti maysa a lakay nga Igorot, ket sadiay, manen, "dinalapus ti bagyo" ti lubongna, iti "apagbiit a panagdamsak."
Ngem apay ngamin a ti maysa nga umuna a mapanunottayo kas reader ket daydiay dakes wenno immoral nga aramid? Nga ipatotayo a posible nga extramarital wenno premarital sex wenno relasion daytoy ket bin-ig a derrep ken kinauttog la ti adda. Ania ketdi met no legal nga agassawa a napan nag-short time iti motel daytoy a pareha, adda kad’ dakesna, awan kad’ karbenganda nga agderrep ken aguttog? Ket ania ti dakesna, ania ti immoral no daniwam, no idaniwmo, ti padas ti panagderrep ken rikna ti panaguttog?
Ngem addada ngamin parparipirip iti daniw a kas man maysa a maikurkurimed daytoy a naaramid wenno aramid ket kas man a maysa daytoy nga illicit relationship. Saan a maymaysa ti kaipapanan/paripirip ti nadakamat a "bagyo" ken "damsak" iti daniw. Simbolo ken imahen dagitoy iti adu a panangipapan ken kaipapanan ket adda iti agbasbasa ti tunggal kabukbukodan a reading wenno interpretasion.
Ket ngarud, gapu kadagitoy nga adu a nagutugot wenno naarit ken nakaritna a reaksion wenno response, naballigi daytoy a daniw kas daniw ket nagballigi met ti mannaniw a nangiparang ken nangiparangkap iti rikna ti/iti padas ken padas ti/iti rikna.
Iti bukodko a panirigan, maysa daytoy a daniw kadagiti kapintekan ken kapintasan iti amin a daniw kadagiti amin a koleksion. Nababaked dagiti imahen ken nabibileg dagiti metapora a naiparang.
Kas pangnayon, adtoy ti maysa pay a daniw a napno iti makapnek a pikapik ken naganas a metapora/parparipirip ken kangrunaanna, nasaranta ken namsek ken rhythmic/musical a vocabulario ken lengguahe, ti "Ray-aw iti Panagmaymaysak" manipud iti koleksion ni Rosa Monte:
Nayanakak a lugpi ngem kompleto ti imak
Nasuruanak nga agbasa ken agsurat, ket nagduogak
A Bannawag pagpalpaak a pakabuyaak sukog-bulan
A ladawan artista, gutad arapaap a nagayat.Ket iti panagmaymaysak nagtaraok sutil a panunot
Narasuk panaglayag a simmarut iti iti bidang baggak
A mangtakuat gameng a naitalimeng iti saklot
Tindek a nagsaltek iti ruangan usok a nakatangep.Natinaan nalabaga a limsot iti nalinab nga usok
Gubuay areng-eng a samiweng naep-ep a ragutok
A duayya dagiti naglantip mawaw a sippit
A nangruros sennaay ken banios anek-ek a naglumot.Rimkuas a nabanitog iti kawayan a papag
Ranitrit naigamer iti pul-oy panagsung-ab
Ngem bellad isem iti naparmek a sipnget
A nangagsep ganagan, dam-eg a bin-i a narukit.Salun-at namsek a busel a nainaw iti tagainep
Sabong ti sirmata nga andingay mawaw nga anek-ek
A maila iti nakaparsuaan ngem naipaidam a ragsak
Rabak parmata a nangsurdo nagduog nga arapaap.Alikuteg nga utek a nagderrep iti darepdep
Maaddaan kapungan a diro nakas-ang a kararuak
Tapno masukog saringit, inaw a panunot kudidit
Daytoy piman a lugpi, ray-aw iti panagmaymaysak.
Manen, agreklamo la ketdi dagiti moralista ken konserbatibo. Ta ania met, daniw maipapan iti maysa a lugpi a nupay kasdit’ kasasaadna ket "kompleto met ti imana" ket ngarud maparagsakna latta nga agmaymaysa ti bagbagina iti tulong ti "sukog-bulan a ladawan artista" iti Bannawag. Ngem, manen, nagballigi ken naballigi ti mannaniw a nangiparang ken nangipabur-i iti naiduma a padas ken rikna a "mamagtaraok" met iti "sutil a panunot" ti makabasa, mangsuot iti daydiay nakaparsuaan a libido ti agbasbasa.
2. Teolteolohia, relrelihion: "angot-simbaan?"
Mainaig met laeng daytoy iti garit a didaktiko ken moralistiko ti kaaduan a daniw. Ket addada met "angot-simbaan" wenno "nakalumlom iti lubnak ti relihion" kadagiti naisalip a dandaniw. Dagitay nangiparang iti kaaduanna ket pasimudaag wenno palnaad ken ballaag nga apokaliptiko maipapan iti kinadangkes ti/iti agdama a lubong mainaig iti kinaagum ken kinabuklis iti poder/turay ken panagraira ti gubat, kriminalidad/terorismo, immoralidad, panagabuso iti nakaparsuaan a pakaigapuan met ti adu a didigra ken kalamidad, etc.; ken ti umadani a pannakaukom dagiti managbasol ken/wenno pannakasubbot dagiti nalinteg. Wenno saan met, dagitay kadawyan a kasla literal a kasaba wenno saritaan/sarsarita maipapan iti pammati ken relihion a naadaw, siempre, iti Biblia.
Pagarigan daytoy "INRI" ni Val Zed:
Immaweng trumpita
Iti uppat a suli;
Nagkallatik pakdaar
Dua a tapi a bato
Ti tulag, nagpingki
Ti unget a kasilpo
Daydi pangta
Nailuod nga Eden…
Addaytan pilid
Um-umkis Apokalipses
Mangbirbirok anag
Uppat a letra
Iti lulonan
Lalaki
A nagkoronat’ siit…
Umaw-aweng trumpita
Manglukag nairidep
Nga arban tapno
Sapulendat’ ridaw
Pannakaisalakan;
Ta silalayaten
Kampilan
Ti ukom
A mangsentensia
Basol
Ti lubong…
Ken daytoy "Tallo a Suli" ni Raquel Roma:
AGSAPA
Agmatuon
Sumipnget;Simbolot’ kinapudno!
Bayangbayang
Simbolot’ bileg
Di kabaelan ti tao…Maysa, dua, tallo
Dalan pannakaammo…Bilang nga umuna
Punganay ti pigsa…Maikaddua, panagsagana
Maikatlo, panangibuat,
Maysa, dua, tallo!Daytat’ padeppa
Tandat’ panagsagaba
Anak ti Tao.Idi, ita, inton bigat
Agsapa
Agmatuon
Sumipnget…Bileg bayangbayang
Susuon padeppa
A mangsultop
Tallo a tarumamis,
Lansa!
Wenno daytoy "Ti Literatura" manipud iti koleksion ni Rosa Monte:
Instrumento ti ayat ti Dios iti parsuana
Punganay a literatura idi binagaanna da Adan ken Eva
Liklikan maiparit a bunga iti ikut ti minuyongan
Ngem naikulboda iti sirib ti uleg a mangyawawan
Ket awit babawida a napagtalaw iti hardin ti namnama
Umuna a panagturay hustisia iti planeta a daga.Pateg iti Dios napilina a parsua ti maikadua a literatura
Iti impalapayagna ken ni Noah agaramid daong a salakan
Dagiti imbagana a parsua, taraon ken dadduma a kasapulan
Kinatawaan ken inumsi dagiti kalugaranna ngem nagpakumbaba
Nagtudio iti bilin, awan riper ken sulit, ket naisalakan
Iti layus ti lubong, umuna nga ani supapak ti pammati.Nayuged maikatlo a literatura, alagaden tao panagdaliasat
Sangapulo A Bilin ti Dios ken ni Moises inyawat
Pakdaar a tungpalen, kired iti sippayot sipnget
Kawar panagkakabsat a dur-as sibilisasion, ngayed ti lubong
Ngem adda latta tao nga adipen uleg a manulsulisog
A ligsay kinalinteg, gubuay pannakaitao Apo a Hesukristo.Alpha ken Omega ti pagwadan a literatura
Uged a ruk-at kinamaag, linay iti nasimbeng a panagbiag
Ken silaw a bumangon panakaitublak, balitok a linabag
Damili iti kaman, turay ken kagimongan a talged
Sarusar nga ubbog pagsakduan sumaruno a bigat
Salun-at ken sarming a tumangkayag iti lawag.
Wenno uray daytoy "Imago Dei" manipud iti koleksion ni Angelo Romero:
Patiendaka, Dios, ngem dida patien
Dagiti balikas a sasawem. Ngamin
Agtartaray ti dara dagiti iblis
Iti anges dagiti ay-ayatem
A makikamalala kadagiti natnag a kerubin!
(Di pudno a mataykanto ngem iti kanito
A makanmo ti bunga ti kayo
Ti pudno ken palso kaskanton iti Dios-Apo!)
Kas ken Moises, iburak ti tao dagiti tapi ti bato
A makidanggay iti kanta ken sala ti diablo
A mangtakuat iti rag-o ken paraiso
Iti ashera dagiti Nietzche, Hill ken Tilton
Natayka kadi nga agpayson Dios, iti templo
Iti isip? Iti puso? Iti tagaang ti delubio?
Gapu iti kinasirib ti tao ken rigat a nakaro
A mangpatapuak kenka iti nailangitan a trono?
Dinto latta marpuog ti templo dagiti demonio
A maibunubon kadagiti pagkallasawan ti tao:
Yaalsa. Panagpapatay. Panagtakaw. Terorismo
Panagsang-at iti rangkis ti kinatangsit
Ti panangdios iti bagi. Iti bileg ken sirib
A mangburak iti puso ni Kristo Jesus
A punganay ti panagwayawaya nga umarakup
Iti rangkap ti imahenmo nga aganninaw
Iti maikatlo a mata ti sangkataoan a mangpaad
Ti kinalaad ti panaglikud ken allilaw
Wenno ti di pannakasursuro iti pudno ken umno
A maadaw kadagiti maadi-adi a pannakaikulbo
A kambas ti tagiuray a panaglupos
Iti rupam a rupak iti pasnaan ti pannubbot!
Manen, saan ketdi a pakalagidawan met no daniwan wenno idaniw ti maipapan iti pammati wenno relihion wenno ti debosion ken panagrukbab iti Dios. Ngem manen, nadudog metten ti kakastoy a tema iti daniw (aglalo iti daniw-Iloko) ket no di aluadan wenno liklikan nga aramaten dagiti maulit-ulit ken madagdagullit a balikas ken prase, kasta met dagiti kadawyan a topiko (kas koma ti maipapan iti Mannubbot, pannakaukom, ken dagiti pagaammo unayen a sarsarita wenno pakasaritaan ken paspasamak iti Biblia kas koma iti pakasaritaan da Adan ken Eva, Noe, Moises kdpy) agtinnagda a cliché wenno kas "sarsarita-idi-ugma" a makauman ken awananen iti kidag wenno bileg. Uray pay no apokaliptiko wenno mamalpaltiing/mamalballaag, agtinnag latta a moralistiko a mangaskasaba wenno mamalbalakad a kasla ‘tay sermon ti padi wenno pastor wenno ‘tay di maikaskaso a pakdaar-a-kasla-pammutbuteng ti maysa a self-appointed a doomsday prophet.
Kadagiti ehemplo a daniw iti ngato, mas naballigida koma no naidaniwda iti naindaniwan a timek a ‘tay "adda ibagbagana" imbes a basta naidaniw lattan a mamagbaga/mangaskasaba a naisurat a naimpluensiaan/naadaw a mismo kadagiti capitulo ken versiculo iti Biblia. Kayatko a sawen, agkamtudda iti naun-uneg ken nalawlawa a panangimutektek ken panangipamutektek. Saan a naan-anay ti panagaramat dagiti autor iti figurative language, nangruna kadagiti metapora ken simile ken personifikasion, tapno nasadsadia koma ti timek ti/iti daniw uray pay mangaskasaba daytoy. Kas pagarigan, saan a naindaniwan ti prase a "simbolot’ kinapudno" wenno "simbolot’ bileg" aglalo ti "tandat’ panagsagaba" ta malaksid a nadudog dagitoyen, agtutunnalda unay kas deklarasion. Saanen a nasken nga ibaga a "simbolo" wenno "tanda." Saanen a nasken nga ilawlawag wenno ibutaktak a simbolo wenno tanda ti kastoy wenno kasta a banag ta awan no kuan pagpampanunotan wenno ngalngalen ken nanamen ti reader no iburandismo metten amin a bukel ti utong, kas pagsasao.
Nabileg met dagiti rikna ken padas a yallatiw ti kasla examen de konsensia ti maysa a persona iti tao ken kinatao kas imahen wenno ladawan ti Dios iti "Imago Dei" ngem pangapsuten ti naindaniwan a takder ken timek ti/iti daniw ket ad-adda a tumpaw ti panangaskasaba gapu kadagiti naaramat a familiar a balikas mainaig iti Cristianismo ken gapu iti nakadidillaw a pannakaibalikas iti balikas ti maysa a mangaskasaba (imbes a mannaniw).
No mangasabatay’ man iti daniw, padasentay’ nga ikasaba ti daniw ti/iti kasaba, a saan ket nga idaniwtay’ lattan ti kasaba kas kasaba. Agdaniwtayo imbes a mangasaba laeng. Parimbawen ken pagtalinaedentay’ ti mannaniw iti maysa a mangaskasaba, imbes a ti mangaskasaba ti rumimbaw iti maysa a mannaniw.
Kitaentay’ daytoy "Pangngarig-Eskatolohia" a parupa a daniw manipud met laeng iti koleksion ni Angelo Romero:
Adda sang-aw iti ungkay ti bulong
Marpuog ti simbaan no isubo kenka ti sairo
Nga agtinnag inton magangon daytoy
Nga agbalin a tapok. Matabas a murdong
Ti puon ti siklo-
Ti tao nga agmauyong!
Awan ti agtedted a dara iti urat
Ti lasag a mangikari iti dam-eg nga agtapuak
Iti bituka nga apon ti kararua. Subboten kad’
Ti bagim a maisebba iti apuy ti rumisak a babak?
Ikut ti bagnet nga ulep ti apuy a lumbuak
A manguram iti law-ang a manglukat
Ti langit a taeng ti Dios. Malang-ab
Ti sabidong ti panagdamsak a di maalat-at.
Agbugsot ti lubong iti alipaga ti gubat
Iti dung-aw dagiti mangabak ken maabak;
Anglem ni Patay ti matabbiraw a linak. Tinnag
Ti rapas a puso ken dakulap.
Ti ostia ken arak ni Kristo;
Agkalangiking indulhensia ti kopa ti riro. Konsierto
Ti peke a trabahador ti Apo.
Maulit-ulit ti gubat da Kristo ken ti Diablo
Iti tay-ak dagiti natangig a puso;
Sungrodan ti bileg ti tabbaaw ti bibigmo. Agsarko
Ti panaglikud ken pannakikamalalam iti palso.Aguggot ti langit ti agawid
Nga isip a suknalan ti sirib;
Ikawesko kenka ti kabal ti bagik. Sagitsit
Ti kararuam nga agur-uro-
Iti sangataaw nga amit!
Pangaskasaba pay laeng met ti pakabuklan daytoy a daniw. Ken maexpektar latta ti adu a cliché wenno trite ken pangapsuten a phrases ("agbalin a tapok," "tao nga agmauyong," "maisebba iti apuy," "langit a taeng ti Dios," "agbugsot ti lubong," "alipaga ti gubat," "anglem ni Patay," "ostia ken arak ni Kristo," "kopa ti riro," "peke a trabahador ti Apo," "gubat da Kristo ken ti Diablo," "natangig a puso," "tabbaaw ti bibig," "pannakikamalala iti palso," kdpy) ken ti boses-panangasaba. Ngem, at least, naikagumaan ketdi itan ti mannaniw—ti kinamannaniw ti mangaskasaba, ti rimmimbaw met. Nabileg met ti sumagmamano nga imahen ken metapora, nangruna ti adda iti maudi nga stanza: "Aguggot ti langit ti agawid/ Nga isip a suknalan ti sirib." Ken napipigsa ti kaaduan a balikas ken panangibalikas ket addaan naiduma a kidag ken kidar ti pakabuklan ti daniw.
Kakastoy met la ti dadduma pay a daniw iti sibubukel a koleksion ni Angelo Romero. Kaaduanna a nadadagem a parang ken ballaag-palnaad-palagip iti nain-apokalipsisan a pagpagteng ken ti agur-uray a gasat wenno kalak-aman ken panungpalan ti tao, ti kararua ti tao, ken ti lubong. Madlaw ketdi a batido wenno veterano a mannurat ti autor ta laklakaenna laeng ti agpartuat ken agaramat kadagiti fuersado a balikas ken autorisado a linia ken tertermino ken nagnagan iti teolohia ken filosofia tapno mayebkas iti natibong ken naallangogan dagiti verbo ti pangngarig ken pakdaar-paltiing. Madlaw ti fuerza ti kaaduan a daniw/panangidaniw saan la a babaen dagiti napili nga strong words wenno strongly worded a binnatog ngem uray pay iti pakabuklan ti tunggal daniw a namurumuran, ken bin-ig nga aggibus a maingudo, iti exclamation points (!).
Ti laeng maysa pay a masintir iti kakastoy a daniw maipapan iti pammati ken relihion, aglalo no arkosan wenno binggasan kadagiti saan a kadawyan a balbalikas wenno tertermino iti teolohia ken filosofia, nangruna no agdakamat kadagiti nagnagan dagiti teologo ken filosofo, a di agaramat ti autor iti footnotes wenno pangilawlawag, matikaw wenno maulaw ti dadduma a readers. Pagangayanna, limitado no kua ti audience ket adda laeng kasla sumagmamano a kasla nakaisangratan ti daniw, wenno sumagmamano a kasla pinili ti mannaniw a pangisangratanna iti daniwna. Ipatonto pay ketdi ti dadduma a kasla iranranta ti mannaniw a ramenan kadagiti nauuneg wenno karkarna a balikas ken termino ti daniwna tapno agparang laeng a kasla nakaun-uneg wenno di maaw-awatan ti daniw ket iti kasta makuna a napintas ti daniw (ta adu ti mamati a no di kano maaw-awatan ti maysa a daniw, kayatna a sawen, napintas kano).
Kas pagarigan kadagiti daniw ni Angelo Romero, saan a kalakala a maawatan a dagus ti gagangay a reader no ania ti "eskatolohia" wenno "soteriolohia" wenno "angelolohia" ken dadduma pay kasta met dagiti Latin words/phrases a naaramat wenno naibudi. Kasta met nga adu ti agngatangata no sinno kadi, aya, da Hill ken Tilton (nupay adu met ngatan ti makaammo ken ni Nietzche)? Kapilitan nga agsukisok ti reader iti dictionary, encyclopedia wenno internet.
Ti nalatak a daniw a "The Wasteland" ni T.S. Eliot, nairanta a narikut ken parikut a basaen/awaten ta nagaramat ni Eliot iti nakaad-adu ken agduduma a reference, tertermino ken nagnagan nangruna iti mitolohia ken filosofia kdpy. Ngem sumangkaatiddog met ti footnotes nga impasurotna tapno maaddaan iti naan-anay a pagsukisokan ti reader. Uray pay ni Balagtas iti "Florante at Laura," inanusanna ti nagipan iti footnotes kas pangilawlawagna kadagiti inusarna a nagnagan ken karakter iti mitolohia. Iti Literatura Iloko, naanus met da Appo Prodie Gar. Padios ken Reynaldo A. Duque nga agilanad iti footnotes no agusarda iti teolohikal/biblikal wenno ganggannaet a tertermino kadagiti daniwda.
(ADDA TULOYNA. Padaanan: Prosa a daniw wenno daniw a prosa, wenno prosa a prosa?)
DANIW TI NATAENGAN, NATAENGAN A DANIW: PANAGSUKIMAT ITI VERSO KEN PANAGVERVERSO ITI ILOKO TI SUMAGMAMANO A SENIOR CITIZEN NGA ILOKANO A MANNANIW
“A poem generates heat. The friction of the language causes the words to spark and fire. You can warm your hands at a poem; you can be consumed by it.” — Jeanette Winterson
“Poetry’s purpose is to reach other people and to touch their heart…. The more poems we read, the deeper is our knowledge of the world.” — Ted Kooser
“Whenever a poem enacts what it is about, it creates a way for itself to live dramatically inside the reader. It becomes an experience unto itself.” — Edward Hirsch
“Native ability and hard work are essential to poetry, and pleasure is the stimulus to both.” — C. John Holcombe
Apay ti daniw? No maipapan iti daniw ken panagdaniw, gagangayen a masaludsod no ania ti daniw. Ken no kasano. Ngem manmano a maamad no apay, manmano a maagapad ti kinaapay ti daniw ken panagdaniw.
Ngem gagangay a masansan a maammuantayo met laeng ti kinaapayna no maammuantayo ti panggep ti daniw ken panagdaniw.
Ket maysa a kangrunaan a ranta wenno gandat ti daniw (malaksid iti daytay tradisional a konsepto ken/wenno diskurso a pangipamatmat wenno pammatalged iti pudno ken kinapudno) ket tapno mangabbukay ken mangitalukatik iti naimnas, naganas a rikna ken panagrikna iti panagbasa ken panangimutektek ken pannakaawat. Adda kasla maysa a mensahe a masagang wenno maalaw iti tunggal epektibo a verso wenno nasamay a daniw, mensahe a kangrunaan ken kaaduanna ket palnaad wenno parangarang ti/iti padas wenno kapadasan ti/iti rikna.
Padas ken rikna, rikna ken padas: kadagitoy ken dagitoy ti natalged a nangruna a gapu no apay nga adda daniw ken panagdaniw, no apay nga adda maidaniw ken agdaniw, ken kasta metten no apay nga adda mannaniw. Tapno mangted ken mangiparangkap iti kapadasan ken karirikna: mangiparikna iti padas, mangipapadas iti rikna. Ti maysa a daniw–daytay makapudno a daniw, maysa no di man maipangruna a panggepna ket ti mangiburay wenno mangipaduyakyak, mangyanninaw iti maysa wenno ad-adu pay a padas kas naadaw iti biag, pudno man wenno uray parbo; ken ti mangiparikna itoy, mangipasulbog, mangipaabbukay iti rikna–ta ti rikna ken panagrikna ket padas met laeng, kas naagapaden, kapadasan ti panagrikna ken pannakarikna.
Ngem nupay kasta, saan nga agpatingga kas medium wenno vehiculo ti padas-rikna ti maysa a daniw wenno panangidaniw. Masapul a ti daniw a mismo ket isu ti padas. Nga isu met laeng ti rikna. No agbanag a kastoy, makapudno no kua a masao ti verso, ti daniw, ket makapudno met no kua ti mannaniw a nangikallatik wenno nangyallawat iti padas-rikna ken rikna-padas.
Ngem no daytoyen ‘tay kinaapay ti daniw, no kastoy ti ranta wenno nakairantaan ti daniw, kasano ken kaano a maanninaw ken masirpattayo a ti mabasatayo a binnatog dagiti balikas wenno maimdengantayo a samiweng dagiti verso, ket daniw? Agbasbasa, agdengdengngeg ken agsursurattayo kadagiti balikas ken prase ken binnatog nga awagantayo iti verso, wenno daniw, ngem kasano ken apay a kunaen wenno panunoten ken kedngantayo a dagitoy a balikas ken prase ken binnatog ket daniw? Wenno uray verso? No kadin adda maapiras wenno matingitingtayo sadiay a rikna wenno no adda kadin maitugotan ken mapasingkedantayo a kapadasan sadiay ket kunaentayon a daniw daytoy wenno naindaniwan? Kaano ken kasano a makuna wenno mapasingkedantayo a ti maysa a daniw–no pudno ken makapudno man daytoy kas daniw–ket epektibo a daniw? Kasano met ken kaano a ti maysa a nagsurat iti daniw ket kapkapnekan ken natalged a maawagan wenno mabigbigtayo isuna a kas mannaniw?
Agsubli ken agsublisublitayo kadagiti saludsod nga agbirok ken agbirbirok kadagiti sungbat ken saludsod met laeng manipud iti kinaapay agbuelta iti kinaania ti daniw? Ania ken kasano ti panagdaniw, panangidaniw, pannakaidaniw, pakaidaniwan, pakadaniwan? Ania ti naindaniwan ken ania ti maidaniw a daniw? Umanay ken makaanay kadi a kuna a ti daniw ket ‘tay mamagbaga, mangibagbaga, parabagbaga wenno adda laeng ibagbagana? Wenno ‘tay mangiparipirip, mangipasirip, mangipamutektek, mangarit kadagiti adu ken agduduma a padpadas ken rikrikna? Kangrunaanna, ania ti nagdumaan ti maysa a mannaniw ken ‘tay maysa a dumadaniw–ti maysa a mammutar kadagiti naindaniwan a balikas ken iti maysa a mammalikas kadagiti naindaniwan a putar? Ikanayontay’ a pakasikoran: adda kadi ket ania ti nagdumaan ti verso ken ti daniw? Ti maysa a mammerso ken iti maysa a mannaniw?
Padasentay’ nga isapulan iti padas ken sungbat dagitoy iti panangpadastayo met a panangsukimat iti verso ken panagververso ti sumagmamano nga Ilokano a mannaniw iti Iloko babaen dagiti daniw a naisalip iti Senior Citizens Literary Contest ti umuna a Judge Joven F. Costales Literary Awards (JJFCLA).
Adda rigrigat wenno rikrikutna no kua a kedngan ti kinadaniw ti maysa a naputar wenno naikur-it a daniw. Nangruna la unayen ti kinamannaniw ti maysa a mannaniw. Ngem ketdi, kaaduanna nga adda met laeng iti agbasbasa wenno iti resipiente–ti reader wenno audience a nakaisangratan ti daniw–ti panangeddeng ken pangngeddeng no ania kadi ti ania ken no sino ti sino: masapul no kua ti maysa a nasaririt a panangbasa ti maysa a nasaririt nga agbasbasa tapno mapadas ken mariknana ti padas ken rikna nga ibisbisik ken ibisbislin ti tunggal daniw/mannaniw wenno verso/mammerso. No masippaw wenno masibbolna daydiay impallangatok wenno imbitin ti mannaniw a ganas ken parabur ti daniw, kukuana daydiay a pagganasan ken pakabsogan–no la ket agganas ken mamutittit, kapkanekanna a daniw daydiay.
Adda latta ngamin relasion ti writer ken reader kas speaker ken audience. Addaanda iti maysa a kita ti dialogo ken panagdialogo, maysa a klase ti panagkinnnawatan uray pay dida agkinnaawatan wenno agkaawatan. Agkadua a kanayon dagitoy, writer-poet ken reader. Adda agduduma a mannaniw iti agduduma a daniw ken panangidaniw iti agduduma met laeng nga agbasa ken panagbasa. “A certain kind of poem teaches you how to read it,” kinuna ni Edward Hirsch, mannaniw ken critico nga Americano, ket inlawlawagna daytoy a penomenon a ti tunggal daniw ket maysa a mensahe iti uneg ti botelia a naipalladaw iti mangliwengliweng a taaw, agkatangkatang daytoy agingga a maidaknir iti maysa nga aplaya ket agingga a sadiay, adda mangalaw ken mangpidut, manglukat iti botelia ket basaenna ti mensahe, maduktalanna ti mensahe ti/iti mensahe—isu, isuna a nakaisangratan ti daniw, isu a makaibaga nga “awan duadua, daniw daytoy!”
Ti reader, maysa met laeng a jurado. Kednganna babaen ti panangapresiar ken panangaklonna iti rikna ken padas a masagrapna iti basaenna. No naray-aw, naliwliwa, napnek, nagganas ken uray pay no naladingitan, nalidayan, naluyaan, natignay ti pungtot wenno nakemna iti inna binasa, nagballigi ti daniw ken ti mannaniw. Ket babaen kadagitoy a rikna ken nainaig a padas, nakedngan ti daniw, nagbalin nga ukom ti reader, aklonenna man wenno saan.
Ngarud, iti innak pannakipagpili kadagiti naisalip a dandaniw iti SCLA-JJFCLA, dagiti nadakamatko a bambanag ken pakaseknan ti sinapulko idi rugiak a basaen dagiti 13 a koleksion ti dandaniw a naipaima kaniak. A kedngak, umuna unay, kas reader-judge, no dagitoy kadi met laeng ket makuna a dandaniw (ta salip la ket ngarud daytoy iti panagputaran iti daniw; daniw dagiti maidatag a makedngan). No makatakder, makatungpal met la kadi dagitoy kas daniw wenno adda laeng sumagmamano a galad wenno gupitda a naindaniwan, wenno maradaniw ket nagindadaniw wenno nagsurat laeng iti patienna a kas daniw ti mannurat/mannaniw a nangipatulod iti pakisalipna a ververso.
Nupay kasta iti panagbasa ken panagpilik kadagiti mabalin a mangabak iti salip, saanak ketdi met a nagbalin a kas ‘tay perfectionist wenno istrikto a critico. Nupay addada met sumagmamano a patien ken patpatiek a teorteoria wenno filfilosofia wenno disdiskurso iti poetics wenno literary criticism, saanko (unay) nga imbatay kadagitoy ti panagbasak. Nagbalinak a kasla gagangay a reader ket ti nagbatayak ket daytay tradisional nga estetika a “no maganasanak wenno matignayak” iti artistiko a kinalibnos wenno kinasamay daytoy a partikular a binnatog kas daniw wenno verso, kedngak a naballigi wenno nagballigi. Kas nakunak iti maysa a salaysay,
“agduma ti panagamiris ken panagarisit kas jurado iti salip nga adda mangabak ken maabak iti panagamiris ken panagarisit kas critico iti sinurat tapno kedngan daytoy kas successful a literary art wenno literary work. Nupay di mainsasaan nga agpadada a nasken nga addaan bagnos ken pagbatayan a literary theories tapno nasamsamay ken nakappapati ti keddeng ken pangngeddeng, saan a nasisita a maysa a full-fledged a critico wenno practicing critic/theorist ti agjurado tapno maikari ken agballigi nga agpili iti premiado a sinurat. No maysa man a kasta ti mapusgan a jurado, nasayaat unay, maysa a bonus dayta. Ngem mapagdasig koma ti akem ti jurado iti salip ken ti critico iti sapasap a diskurso ken topografia ti literatura. Ken, mapaggidiat koma ti akem ti jurado/critico iti analytical criticism ken iti theoritical criticism ta nupay adda dagiti pagpadaanda, agsupadi dagiti sursuroten dagitoy a metodolohia ken estratehia iti panagamiris ken panagadal.” 1
Maipakat latta ngarud daytay arigna “infamous” a panagjurjurado iti Literatura Iloko a “bukod a panagraman.” Ngem saan ketdi koma a malagidaw ti kastoy a panagpili a piliem kas naimas ken kaimasan ti maysa a sinurat gapu ta napnek wenno nabsogka a nagbasa segun iti pagaayat ti bukod a dilam a savor wenno nanam, a saan ket a gapu, no maminsan (laeng), ta nalaing nga agluto wenno kosinero ‘tay nagsurat. No itugotan, adda met laeng teoritikal a pagbatayan ti kastoy a panagbasa-panagpili, di masaaw. Madlaw iti “panagraman” ti kasla naglilimog a konsepto a formalista ken/wenno new critic ken uray pay kas reader-response critic babaen dagiti gamigam a close reading wenno close analysis ken textual/analytical a panagamiris ken panagarisit. Ken,
“uray pay no common sense laeng wenno simple a panagraman a kuna, no siripen ket adda mailangaan ken maalimadamad a teoria a nakaibinggasan dayta a reading wenno interpretasionda. Ngamin daytoy panagraman a makuna isu daytay kasla natural a rikna a gubuayen wenno itden ti estetika, wenno libnos ken inner peace nga itden ti arte, ti mabasa nga obra, daytay kas koma no mapnekka iti maysa a daniw ket mariknam ti kenosis, wenno iti koma novela ket mariknam daytay kairosis, ket no met drama (aglalo no trahedia wenno tragicomedy) ket daytay catharsis.” 2
PAKABUKLAN DAGITI NAISALIP
Makatungpal wenno makatakder amin a naisalip a daniw no padas/kapadasan-rikna/panagrikna ti ilangaan ken amirisen. Addaanda amin iti universal a padas-rikna ken sangkataoan a rikna-padas. Natural, agsipud ta kaaduanna ket kabukbukodan a padas ken rikriknaen ti inda insursurat, nangruna ‘tay padpadas ti panaglakay/panagbaket wenno pananglaglagip iti napalabas a kinaubing ken panagubing a naglasat ken nagsagrap iti adu a pannubok, rigat, uppapay, pannakaabi sakbay a nagun-od ti balligi, pannakapnek wenno tampok ti kinatan-ok. Natural, ken literal a padas ken kapadasan, kunak man. Adu ketdi met ti mangitaltalukatik ken mangikalkallatik iti agduduma a padas ti rikna ken rikna ti padas ket natural, manen, natural ken literal nga ayat, ‘tay romantico a rikna a masansan a pananglaglagip iti ubing nga ayat ken nadarisay nga ayat a di agpalta ken di agmawmaw, lumakay man wenno bumaket ti tao wenno ti rikna. Addada met ti nagiparparangarang ken nagiwarwaragawag ken nagipakpakdaar-nagibalballaag kadagiti nakana ken nadadagem a rikna ken nakakas-ang a padas iti agduduma a tay-ak, situasion ken panawen ti pammati, relihion, politika, ideolohia.
Padas ti/iti rikna, rikna ti/iti padas ngarud amin ti bugas dagiti naisalip. Ngem nupay kasta, gapu kadi ta addan dagitoy a ramen wenno kararamen, makuna kadi ngaruden a nagballigi dagitoy a ververso kas daniw ken dagiti nakisalip kas mannaniw?
Di mainsasaan a verso amin, daniw amin dagiti naisalip. Padayawam daydiay nagsurat no ibagana a daniw daydiay inkur-itna a linia, binnatog wenno parapo. Adda karbenganna kas nagsurat no patien ken talkenna a kas daniw ti inna insurat. Uray pay no iti bukodmo a panagraman ket patiem a verso laeng daydiay insuratna ket saan koma a maawagan a daniw daydiay. Manen, kaniak, iti panagpili ken panamagdadasigko, diak insaad ti biasko a kas koma maysa a new critic a mangipapilit a maymaysa ti nairanta a meaning ken ti nabalabala nga istruktura ti linlinia wenno binnatog ti nasurat a texto kas plinano ken inggagara ti nagsurat; wenno iti sidong ti maysa a deconstructionist a mangibaga met nga awanen iti nagsurat ti daniw ti meaning ket addan kadagiti agduduma a readers iti agduduma met a panangipapan ken kaipapanan.
Nupay kasta, iti met biang ti reader-judge, padayawam met daydiay reading ken judgmentna, daydiay “bukodna a panagraman” a pangibagaanna no naganasan, nabsog ta naimasanna ti nagbasa wenno ketdi met nasalimuyaw wenno naalidukdok wenno narurusok ta madi ti panagsaad ti rinamananna a texto wenno verso.
(ADDA TULOYNA. Padaanan: PALPALIIW KADAGITI NAISALIP)
daytoy man. natural, no tantanawtawem ti maipapan iti labus ken kinalabus, tabbed met no sibabadoka a mangtaltalanggutang, di kadi met?
natural, nakaparsuaan dayta kinalabus. labus a taudan, taudan a labus. nanipudan ti sipud, sipud ti panipudan, panipudan ti nanipudan.Is it art? Teacher strips in class
POSTED: 0806 GMT (1606 HKT), September 28, 2006BEIJING, China (Reuters) — A Chinese culture ministry official has denounced a university professor who stripped naked in front of students and teachers during an art class, a Chinese newspaper reported on Tuesday.
Mo Xiaoxin, a 56-year-old assistant professor at a university in Changzhou, in eastern Jiangsu province, shocked students by stripping during a lecture on "body art" to emphasize the "power" of the body and to "challenge taboos," the Beijing News said.
"There are no taboos in the field of research, but to do this directly in the course of teaching is obviously not appropriate," the paper quoted Tian Junting, a culture ministry official, as saying.
The lecture was part of a course within a newly established "human body art and culture" research institute — China’s first — at Jiangsu Teachers University of Technology, the paper said.
Mo arranged for four other models, including a man and woman in their 70s or 80s, and a younger couple, to strip naked in front of the class while he lectured, the paper said.
During the nearly hour-long class, Mo also invited students to take their clothes off.
"Professor Mo appeared emotionally excited at the time," the paper quoted a student as saying. "As he was talking, he undid his belt and took off his pants, and stood naked in the middle of the lecture podium."
The naked lecture made many of the 30 or so students feel "uneasy," the paper said. "Some kept their eyes trained on the ceiling, some awkwardly bowed their heads and stared at the ground".
Tian, the culture ministry official, said the course was still in a "research phase" and it wasn’t yet known whether it had produced "positive or negative effects."
"The Origin of the World (L’Origine du monde)" (1866),
impinta ni Gustave Courbet; masarakan iti Musée d’Orsay idiay Paris
adda man ketdi ipabasak, adda man intay’ basaen a daniw. warning: not for the "faint-hearted" wenno "faint-brained" ketdi daytoy a piesa. ta inna ikalkalintegan ti yot. manen, saan a para kadagiti naselan wenno namikki.
adtoy:
FUCK
by Kim Addonizio
There are people who will tell you
that using the word fuck in a poem
indicates a serious lapse
of taste, or imagination,
or both. It’s vulgar,
indecorous, an obscenity
that crashes down like an anvil
falling through a skylight
to land on a restaurant table,
on th white linen, the cut-glass vase of lilacs.
But if you were sitting
over coffee when the metal
hit your saucer like a missile,
wouldn’t that be the first thing
you’d say? Wouldn’t you leap back
shouting, or at least thinking it,
over and over, bell-note riotously clanging
in the church of your brain
while the solicitous waiter
led you away, wouldn’t you prop
your shaking elbows on the bar
and order your first drink in months,
telling yourself you were lucky
to be alive? And if you wouldn’t
say anything but Mercy or Oh my
or Land sakes, well then
I don’t want to know you anyway
and I don’t give a fuck what you think
of my poem. The world is divided
into those whose opinions matter
and those who will never have
a clue, and if you knew
which one you were I could talk
to you, and tell you that sometimes
there’s only one word that means
what you need it to mean, the way
there’s only one person
when you first fall in love,
or one infant’s cry that calls forth
the burning milk, one name
that you pray to when prayer
is what’s left to you. I’m saying
in the beginning was the word
and it was good, it meant one human
entering another and it’s still
what I love, the word made
flesh. Fuck me, I say to the one
whose lovely body I want close,
and as we fuck I know it’s holy,
a psalm, a hymn, a hammer
ringing down on an anvil,
forging a whole new world.
fyi, ni kim addonizio, americana, ket maysa a babai. maysa a babai a mannaniw ken novelista. premiado a mannaniw ken mannurat. saan la a dayta, maysa pay nga iskolar ken profesora iti literatura.
basa, basa, basa a basa ngem di makasurat, makataktakki
wen, basa latta a basa datao. kas panangtungpal iti makunkuna a dictum a "basa, basa, basa, surat, surat, surat" ti maysa a mannurat. ngem pagdaksanna ta agtalinaedak la metten a basa a basa, gatang a gatang iti liblibro, basa a basa, adal nga adal, suro a suro. ngem di met makasurat(en) datao. no maminsan, gapun sa iti kaadu ti basbasaen ken ad-adalen a babasaen ket isu metten a diak masurat la ngarud. agbasbasaak ti kunak tapno koma umapalak kadagiti piesa ken putar a mabasbasak ngem uray kasta unay ti apalko kadagitoy saanak metten a matignay a mangputar met iti piesa. uray no suroak a suro kadagitoy a piesa iti literary theories ken critisismo, ad-adda met a mapengdanak nga agsurat iti kapkapnekak a piesa.
ania ngata’t nasayaat?
ba’am man. agbasaak latta ketdi. ken adalek latta dagiti basbasaek.
ipadigok man ti maysa a piesa a daniw kadagiti basbasaek ita a dandaniw ken panagdaniw.
kitaek man, riknaek man, ammuek man no ania ti makuna wenno reaksionyo iti daytoy a daniw:
Courtship
by Mark Strand
There is a girl you like so you tell her
your penis is big, but that you cannot get yourself
to use it. Its demands are ridiculous, you say,
even self-defeating, but to be honored, somehow,
briefly, inconspicuously in the dark.
When she closes her eyes in horror,
you take it all back. You tell her you’re almost
a girl yourself and can understand why she is shocked.
When she is about to walk away, you tell her
you have no penis, that you don’t
know what got into you. You get on your knees.
She suddenly bends down to kiss your shoulder and you know
you’re on the right track. You tell her you want
to bear children and that is why you seem confused.
You wrinkle your brow and curse the day you were born.
She tries to calm you, but you lose control.
You reach for her panties and beg forgiveness as you do.
She squirms and you howl like a wolf. Your craving
seems monumental. You know you will have her.
Taken by storm, she is the girl you will marry.
ngem sakbay a kunaen ti agkuna a "yosot, an’a met ‘atoy a daniw ta agarem ket ibagana a dakkel ti butona?" iyam-ammok a ni mark strand ket maysa a premiado nga americano a mannaniw, sigud pay ketdi a poet laureate ti estados unidos ken nagab-abak iti adu a pammadayaw iti panagdaniwan a pakairamanan ti pulitzer prize. iskolar, critico pay ’suna ken profesor.
impabasak dayta a daniw ni strand ta kayatko nga ipaduyakyak ti kinawaya ti maysa a daniw ken ti maysa a mannaniw nga agputar iti kayatna a panangputar ken putaren. naman ket ibagana a casual a casual iti ar-armenna a balasang a dakkel ti panagbutbutona. daniw ket ngarud. no daniw saan a rebbengna a namikki. no daniw saan a rebbengna a limlimitaran. no daniw saan a rebbengna a mabuteng. sawenna ti kayatna a sawen. ipakitana ti kayatna nga ipakita. uray asino ti agdepdeppa. sibubuto, siuuki, labus, whatever.
kitaenyo ti persona iti daniw ni strand, nakawaywaya, franka a nangibatad iti ar-armenna a balasang, a dakkel ti butona. idi kuan, imbagana nga awan ti butona. stylena daydiay nga agarem. kitaenyo ket naalana ti ar-armenna. kastoy ti epektibo a panagarem. ‘tay saan a manglokloko laeng wenno manggungundaway nga agarem. ibagana ti pudno ken kinapudno. kitaenyo ket naasawana ti ar-armenna. kastoy met ti panagdaniw ken panangidaniw. ibagam, iparang, ipariknam ti pudno ken kinapudno. kitaem no di kaykayatan ken/wenno pakaburiboranda ti texto ti versom.
ne, makaadalak sa ketdi a talaga iti panagbasbasak, ania?
sapay ta makasuratak pay uray la maysa manen a daniw. ngem diyonto dildillawen no nagbuto wenno naguki.
innak man pay ngarud umisbo. pambarak payen tumakki.
iti duyog ti singasing ni mang jim
awan met pay maikur-it a mayat. ‘pay man ta ipanablaagko ditoy ‘tay sinsinan a rebiuk iti libro ni manong jimmy (agpalo) a duyog ti singasing I… nai-rimat daytoy, iti abril 2003 nga isiu…
BOOK REVIEW: "ITI DUYOG TI SINGASING I"
Ti Daniw ket Mensahe iti Botelia
MAYSA A MANNURAT ti nangibisik-nangyarig a ti daniw ket maysa a mensahe iti botelia nga intalek ti mannaniw iti saklot ti taaw ket siasinoman a nagasat a makasagang wenno makatumpong a makasarak/makapidut/makaalaw iti pakaisadsadanna nga aplaya wenno kadaratan, isunto/isu ti agtagikua ken agikut, kasla finder’s keeper’s, ta isu ti naituding a pakaiturongan/nakaiturongan ti nasao a mensahe-mensahe a no inna basaen ken awaten ket maammuanna nga isu gayam a talaga ti recipient, ti addressee-nga isu ti nakaisangratan ti daniw agsipud ta ammona a binasa (idi basaenna) ken naawatanna ti mensahe, ti sasawen ken impalgak/ipalpalgak ti daniw.
Ti panagbasa/panangbasa ngarud iti daniw ket banag nga espesial, naisangayan, kasla maysa a pribilehio ken kasla banag nga ad-adda a personal ken relational: adda panagkanaig ti nagsurat iti daniw/ ti mannaniw, iti reader wenno audience/recipient/addressee iti kanito ken gundaway ti panagputar ti mannaniw ken ti panagbasa ken panangimutektek ti reader. Ta maysa la ngarud a kita ti epektibo ken nabileg a komunikasion ti daniw. Panangiburay iti pammati ken kapanunotan. Panangisingasing ken panangipasingked. Panangiparang ken panangilinged. Panangtubngar, panangkarit ken pannakikadua, pannakipagrikna. Ken dadduma pay.
Tunggal daniw a mabasa wenno maipabasa ket mensahe iti botelia nga agkatangkatang iti taaw, wenno riper a nakadaknir iti aplaya. Agur-uray nga alawen wenno masindadaan a piduten ti tunggal maseknan ken/wenno interesado nga agbasa tapno inna ammuen ken ibuksilan ti espesial a mensahe wenno burburtia nga agpaay kenkuana.
Ngem tapno maaramid wenno mapasamak ken agbanag a kastoy ti epekto, masapul ngarud nga ammo ti umno a panagbasa/panangbasa (proper reading/intepretation) iti nasao a daniw sakbay a masinunuo ken matiliw sadiay ti mensahe. Masapul a kabisado ti mainugot a panangitugot ken panangallawat iti bagas ken bugas ti mensahe-ti mensahe iti mensahe–ti panggep ti daniw.
Kangrunaanna, saan la a panangbasa ngem ketdi, kadagiti agngayangay met nga agdaniw wenno kadagiti siguden nga agdandaniw, ti umno a panagsurat/panangisurat iti berso/rima/daniw, ti umiso ken epektibo a panagputar ken ti naynay a pannakalagip ken pannakapuot iti gapu no apay nga agputar. Nangnangruna met a rekisito wenno requirement iti maysa a mannurat/mannaniw ti kaadda ti rasonna wenno misionna pay ketdi ken prinsipio a pampandagan no apay nga agsurat ken agsursurat latta.
Isu daytoy ti panggep ti libro nga "ITI DUYOG TI SINGASING I" ni Apo Jimmy M. Agpalo, Jr.
Iti biang ti Literatura Iluko, numan pay adun dagiti nasurat ken naipablaak a daniw, manmano dagiti salaysay a masurat/maipablaak a mangtratar iti no kasano ti agputar iti daniw ken kangrunaanna, no apay a putaren ti daniw. Adda met ketdi dagiti no kua ket lecture maipapan iti daniw kadagiti maang-angay a literary seminar-workshop iti literatura Iluko ngem kaaduan a nakaranta dagitoy a seminar kadagiti masasao nga agdadamo ket kaaduan a ti mailektiur ket no kasano a suraten ti daniw, manmano no di man awan a mapaset ti no apay a suraten ti daniw.
Masapultay’ unay iti literatura a Saluyot ti komprehensibo koma a manual wenno pagbasaan a mangtaming iti daniw nga Iluko, ti panagdaniw ni Ilokano, no kasano ken apay nga agputar ni Ilokano, idi ken ita, iti berso. Diak ammo no apay a kasla malikliklikan daytoy banag (ti panagsurat iti libro iti panagdaniw) a kas met laeng iti pananglikliklik a mangsango iti masapul unay a kritisismo koma iti literatura Iluko. Kaaduan a ti ababa a sarita ti ad-adda a kayattayo a yaramidan kadagiti how-to a manual wenno libro, kas koma iti kunaek a monumental a gapuanan ni Apo Reynaldo A. Duque a "No Agsuratka iti Sarita." Adda met ketdi ti "Tapno Makasuratka iti Daniw" ni Apo Jose A. Bragado a paset (laeng) ti libroda nga "Iti Bukodko a Panirigan, Tapno Makasuratka iti Daniw, Sarita, Salaysay ken Nobela" kada Appo Dionisio S. Bulong ken Casimiro Is. De Guzman. Ngem agkurangtay’ latta iti masapul pay a pagbasaan, nangruna iti daniw. Adda koma met mangiruar iti "No Agsuratka iti Daniw" wenno "No Apay a Suraten ti Daniw" wenno umarngi, a libro.
Ket ita, kunaek man a nagasattayo a mannurat ken agbasbasa nga Ilokano iti kaadda wenno kaaddan ti kas iti "Duyog ti Singasing I" ni Apo Agpalo ta malaksid a trinatarna ditoy no kasano ti agdaniw, imballaetna pay no apay nga agputar ni mannaniw iti daniw.
Iti "Duyog ti Singasing I," naiparang ken naibinsa dagiti kangrunaan a ramen ken/wenno panglakagan ken pamuspusan iti pakabuklan ken pannakabukel ti daniw babaen dagiti pigura ti balikas/sao (figures of speech), panangimutektek/panangipamutektek, panangiladawan, panangipamatmat, panangibatad ken adu pay. Nadiskas dagiti nadumaduma nga ingrediente, teknik/estratehia ken galad wenno talugading a mangbukel (mamatpataud, mamagtaltalinaed ken mamagtagtaginayon) iti nakaparsuaan wenno makuna a being ken existence ti berso wenno daniw. (Makaparagsak ti banag a sibibiag ken sigaganaygay, alive and kicking, ti daniw ken panagdaniw nga Iluko. Paneknekan daytoy ti eksklusibo a panangaramat ni Apo Agpalo kadagiti daniw nga Iluko a mismo kas material ken focus ti panagadal ken panagsukisokna ken kas ebidensia kadagiti imparangna a proposision ken duktal.)
Di bumurong nga adda, wenno adu ketdi, nga agsursurat ken nagsursurat iti daniw ti saan a makaammo wenno makaamiris iti kaadda dagitoy a ramen wenno kalidad iti daniw ken iti mismo a daniwda. "Simile? Metaphor? Metonymy? Litotes? Apostrophe? Ania kad’ dagita? Awan ammok ‘idta lawlawatem, awan bibiangko kadagita a simsimili, mitmitaporpor, mitmitonini, litlitots, popostropi, basta ammok ti agsurat iti daniw, basta ammok ti agdaniw!" mabalin a reaksion ti dadduma. Wen met, ta uray siak, idi damoak nga agsuratsurat iti berberso wenno rimrima a patiek a daniw, awan man laeng iti puotko pay ti kaadda dagita a tertermino a mayawag kadagiti paspaset ken pakabuklan ti daniw. Patiek a kaaduan a mannaniw nga Ilokano ket nagpasar/agpaspasar iti kastoy. Nangruna no maamiris a kadagiti Ilokano a mannurat ken iti literatura Iluko, mapagdamdamuan a suraten ti daniw-kaaduan a ti umuna a suratsuraten ni agdadamo wenno agngayangay wenno ubing a mannurat nga Ilokano ket daniw, santo agsurat iti sarita wenno nobela. Iti literatura, makuna nga unusual ti kastoy a galad wenno praktis ta maibilang ti daniw a kangatuan nga agpang wenno genre ti literatura no maidilig iti sarita, nobela, drama, salaysay.
Masaludsod la ket ngarud no kaaduan kadi ngata kadagiti Ilokano a mannurat ket natural-born poets/writers? Mabalin. Ngem masapul ti maysa a panagsukisok tapno maammuan ti natural wenno pakasaritaan ti panagsursurat dagiti Ilokano writers/poets. Napintas siguro nga adalen daytoy dagiti researchers iti literatura Iluko.
Ayonan ketdi ni Apo Agpalo daytoy. Poeta nascitur, kunana. Poets are born, not made. Patien ni Apo Agpalo ti kaadda ti mata ni mannaniw iti tunggal mannaniw. Daytoy ket kasla ngata daytay maaw-awagan a third eye wenno ti makunkuna a sixth sense, a talugading ti maysa a mannaniw a pakaidumaanna iti gagangay wenno kadawyan. Nakayanakan ti kinamannaniw, saan a naaramid. Ngem debatable pay laeng agsipud ta adu met ti saan a mamati wenno saan a mangikankano itoy a palnaad, nangruna kadagiti nagadal/eskolar iti literatura wenno creative writing nga ad-adda a mangbigbig a masursuro wenno maadal ti panagsurat a saan ket nga instinct wenno wido laeng. Manmano kano ti genius a mannurat wenno artist. Kaaduan kano ket produkto ti akademia. Nupay kasta, para kaniak laeng, patiek a ti maysa a mannaniw wenno artist ket nayanak a talaga a mannaniw ken artist. Patiek a natural ti maysa a mannaniw/kinamannaniw kas koma iti kinanatural ti maysa a nalaing a kumakanta, mannala, pianista kdpy. Ngem agpapan man kasta, no adda la ngarud kenkan ti interes ken puso-utek a mannurat-mannaniw sakanto pay la agadal iti akademia, a, ket napipia manen.
Ngem uray pay natural-born a mannaniw, napateg latta met a maammuan ken maam-ammona dagiti ramen ken teknik a mangbukbukel ken mangtataginayon iti daniwna. Adu ti maitulong ken maisingasing ti "Duyog ti Singasing I" iti daytoy a pakasapulan.
MAYSA kadagiti nai-feature iti "Duyog ti Singasing I" ti panangbalabala ken panangimbento iti nasamay a daniw ken panagdaniw a mangiparang ken mangsungbat iti no apay ti daniw-no apay, in the first place, a masurat/suraten ti daniw.
Naipaduyakyak a ti kinaapay met laeng ti daniw ket adda relasionna iti teknikal a balabalana kangrunaan ti central metaphor ken ti imagery a parnuayen dagiti figure of speech a maaramat ken maipakat. Agsipud ngarud ta ti daniw ket buklen ti form wenno sukog ken content wenno bugas/kababagas, no agtugmok wenno agtipkel (unity) dagitoy harmoniously ken rhythmically, tumpuar ti kinakasano agraman kinaapay ti daniw ken panagdaniw ti maysa a mannaniw.
Imparang ni Apo Agpalo kas ehemplo ti premiado a daniwna a "Ba-diw" a nagballigi iti kinakasano ken kinaapayna kas daniw gapu iti pannakatungpal daytoy iti kangrunaan a panggepna a mangtignay ken mangimpluensia.
Impaganetget ti autor ti nasamay nga expressive force a ginubuay ti daniwna a nangipatungpal iti intended nga objective ken being ti daniw nga isu met ti nang-define iti pudno a kaipapanan ti daniw kas daniw ken naidaniw, segun iti naibaga ni Jose Garcia Villa a "the true meaning of a poem is its expressive force rather than the content."
Kayatko laeng nga isupusop ditoy ti maysa nga akem ken ak-akmen ti epektibo ken naballigi a daniw mainaig iti kinapudno, agdadata a kinapudno a nasken nga awit ken kupikopna, kas responsibilidad ken obligasionna iti tao ken iti gimong. Kaw-idek ditoy ti kinuna ni Dr. Aurelio S. Agcaoili, maysa a kangrunaan ita a kritiko iti literatura Iluko, iti daytoy nga akem:
"Ti daniw, kas aramid, kas panagimutektek ni mannaniw, ket maysa nga aramid a politikal… amin a daniw, amin nga arte, ket addaan iti politika, addaanda iti diskurso maipapan iti bugas ti biag segun ti panirigan ni mannaniw, ni adipen ti arte a di mamingga a mangiparparipirip kadagiti mensahe ti uniberso a makitana." 1
Ti kayat a sawen ni Apo Agcaoili ditoy a politika ti daniw ket ti banag nga addaan kabukbukodan a naisangayan a bileg ken poder ti daniw nga agpannuray ken agturay. Isu daytoy ti expressive, ken impressive payen, a force ti daniw. Innayon pay ni Apo Agcaoili nga
"Awan arte a neutral, nga amin a kita ti arte ket adda latta iti tengnga ti pagbabalubalan, kankanayon a makibibiang, di agsarday ti inna pannakiramraman." 2
Nalawag ti social responsibility nga inkaso ken inakem/inaklon ti daniw ni Apo Agpalo kas maysa a bileg a nangkarit ken nangkonsensia kadagiti maseknan. Ket nalawag met a mabigbig ti pagtaktakderan ti daniw, no ania/sadino ti nakaikappenganna ken ti no ania ti inna pakibibiangan ken pakiramramanan. Kastoy ti panangipasingked ni Apo Agpalo itoy:
"Akem ni mannurat iti agserbi a kas pannakamata iti lugar ken panawen a yanna tapno iti kasta ket makitana amin a banag iti aglawlawna, a pakaisagmakan wenno pagdur-asan; nasken a pannakalapayag iti komunidad a yanna tapno mangngegna amin a pukkaw ken arasaas maipanggep iti pagdur-asan ken pagdaksan; pannakangiwat dagiti umili tapno tumpuar ti timek ti kinapudno."
Maipasarunsonko pay ti nadakamat ni Dr. Bienvenido Lumbera, maysa a nalatak a kritiko ken propesor iti literatura, a ti panagsurat ket pannakiraman met a dumngeg ken makipagsolbar kadagiti parikut a pakariribukan ti kagimongan; a ti mannurat ket saan laeng koma nga agpatingga nga utek a mabaybayadan ngem kangrunaanna ketdi, maysa a konsensia a naridam, sisasagana a sumungbat kadagiti isyu a dumawdawat iti panagsukisok ken pannakikadua.
Kayatko pay nga inayon nga iti Filipinas ngamin, adda dua a klase ti panagsurat/mamannurat: dagitay agsursurat gapu laeng iti pakaseknan ti tradisional nga arte a mangsursurot iti pammati iti "kinapuro" wenno "kinasin-aw" ti arte a maseknan laeng iti kinalibnos ti arte kas arte; ken dagitay mannurat a mangar-aramat iti arte ti literatura tapno maipakita, maipalawag dagiti kinapudno iti kagimongan a yanna kadagiti kaaduan a pakairamananna. Namunganay daytoy iti debate ti "art for art’s sake" ken ti masasao a "mass art" a rinugian idi da Jose Garcia Villa, a nangigunamgunam a saan a rumbeng a pakibiangan ti literatura dagiti parikut iti kagimongan; ken Salvador P. Lopez, a nangiganetget a pagrebbengan ti mannurat nga imanuen ti pakaseknan dagiti tao nga awanan gaway kadagiti manangirurumen ken mananggundaway nga elemento iti gimong.
Saan met ketdi a masapul nga agbalin a maysa a disipulo wenno panatiko iti maysa a pammati wenno teoria iti arte wenno panagsurat ti maysa a mannurat/mannaniw tapno laeng agballigi ti panggep ti sinurat wenno daniwna. No makapudno ken aklonen ti mannaniw ti kinakasano ken kinaapay ti daniw ken panagdaniwna, maikagumaanna nga agpannuray ken agturay ti puersa ken samay ti daniwna.
IBILANGKO met a maysa a dakkel a pakaidumaan ken pakabigbigan ti "Duyog ti Singasing I" kadagiti nasuraten a libro iti panagdaniw ti Iluko ket ti paset daytoy a nangi-feature iti dua a popular a folk a berso wenno rima nga Iluko kas ehemplo iti pannakadiskas iti akem dagiti figure of speech.
Isu daytoy ti:
"Tek tek, kuna manen ni Saltek,
Tangadek met barsangan, baket"
ken ti:
"Bulong ti apatot
Paskuayo naimut
Rummuar makarurod
Pang-orek sarukod."
Nalabit, awan ti Ilokano a di makaammo wenno di nakangngeg kadagitoy a binnatog, nangruna ti naudi a popular unay gapu ta kadawyan a paset daytoy ti repertoire dagiti agkarkaroling iti tiempo’t Paskua nga inda kantaen no kasta a di ikaskaso ida ti pagkarolinganda.
Diak ammo no gagara a talaga ni Apo Agpalo ti panangaramatna kadagitoy a berso kas panangbigbigna iti pannakatagiben ti kultura ken tagipatgen nga Ilokano. Wenno no unconsciously ket dagitoy ti sigud a nalagipna (gapu ngarud iti popularity ken kinatradisional dagitoy) a napintas nga ehemplo dagiti pigura ti balikas nga ilawlawagna. Aniaman ti nakagubuayan ti autor tapno dagitoy a berso ti aramatenna, kaskasdi a rebbengna a mapadayawan gapu iti di bumurong nga umuna a gundaway a pannaka-acknowledge kadagitoy a berso a maadal, maikkan iti atension ken importansia kas namnamsek ken nakabakbaknang a paset wenno bagi ti literatura nga Iluko. Maysa a maipagpannakkel nga usuat ti inaramid ni Apo Agpalo a nangitandudo ken nangilala kadagiti naagapad a berso a gagangay a saan a madmadlaw ken kadawyan a maipakpakadawyan laeng kas ordinario a rimrima nga Ilokano.
Kabayatanna, gamdek man laeng nga ibatad ditoy ti paliiwko pay iti panagamiris ken panagadal nga inwayat ni Apo Agpalo kadagiti dua a a masao a folk a berso/daniw Iluko, nangruna ti panangiburayna kadagiti nasiken ken madlaw nga independent nga interpretasion ken reading, kasta met ti obvious a panangipateg iti traditional ken native a literatura tapno mairamen/mairaman iti agdama wenno kabaruanan a nainliteraturaan a pakaseknan ken pakabuklan. Sabali man ngata ti panggep ken gagara ni Apo Agpalo, kunaek a mabalin a kumpirmaen wenno patalgedan (malaksid iti kadawyan nga uppat a panangawat-panangamiris a literal, simboliko, moral ken anagogikal) ti reading ken intensionna kadagiti dua a berso, iti dua a nagsanga wenno nagkibin nga estilo wenno approach.
Umuna, babaen ti dekonstruksionista a panagbasa, a ti naparnuay nga interpretasion iti berso a naadal ket saan masapul wenno nasisita nga isu ti talaga a kayat a sawen ti berso wenno ti nagsurat iti berso no di ket maysa laeng kadagiti posible nga interpretasion a mabalin a masagrap wenno madiskubre iti panangbasa iti berso. Mabalin a kastoy ti reading technique nga inusar ni Apo Agpalo, nangruna iti "Bulong ti Apatot." Ngem mabalin met a saan ket natumponganna a talaga ti eksakto a meaning ti berso kas insurat wenno pinanunot ti akinberso. Adu ngamin ti saan a manganamong iti dekonstruksionista nga estilo. Kastoy ti kuna, kas pagarigan, daydi Apo Edilberto K. Tiempo, maysa a nalatak a mannurat ken kritiko, iti panangkontrana iti dekonstruksion:
"What is valid is the author’s intended meaning; if artistically crafted, the work will reveal, unmistakably, the author’s intention. If there are peripheral echoes of meaning, they are inherent in the work: they have been designed by the skillfull artist." 3
Ala, ket dekonstruksionista man a teknik wenno saan, valid latta ken excellent ti reading ken panang-dissect ni Apo Agpalo. Marigatantay la ngata a mangammo iti intended meaning dagiti autor dagiti berso agsipud ta ditay ammo no siasinoda. Pudno a nabileg ti kinakasano ken kinaapay dagitoy a berso. Iti laksid nga anonymously written/produced dagitoy, gapu iti effectivenessda kas work of art ket nataginayonda ti bagbagida, naaddaanda iti indibidualidad ken immortality. Ket nagasat man dagiti mangalaw ken mangimano kadagitoy a mensahe iti botelia ta kapkapnekanda a mananam ken mapagbiagan dagiti insights ken adal nga itdenda.
Ti maikadua nga intension wenno approach a natiliwko, isu ti pannakaipakat ti Bagong Pormalismong Filipino (Baro a Pormalismo a Filipino) a panagbasa. Bukod a proposal kas teoria daytoy ni mannaniw ken kritiko Virgilio S. Almario ket gapu ta Tagalog isuna, kangrunaan a pangyap-aplikaranna iti agdama ket iti daniw a Tagalog wenno Filipino. Ngem iti proposal ni Apo Almario, mairaman amin a rehional a literatura a pakairamanan ti Iluko. Ita pay laeng, iti inaramid ni Apo Agpalo a panangbasa ken panangamiris iti dua a napipintas ken natitibker a representante ti folk a daniw/ panagdaniw nga Ilokano, nayaplikaren (iti uray apagapaman man laeng) iti Iluko ti intension ken proposal ni Apo Almario mainaig iti pannakaaklon ken pannakaduktal iti akem ken being ti tradisional wenno folk a daniw ken panagdaniw ken ti pannakaadaw wenno pannakaisubli ti teknik ken intension dagitoy iti agdama wenno kontemporario a panagdaniw tapno maisupusop ken maitandudo ti kabukbukodan a nainFilipinuan nga estilo ken estetika. Binukel ni Apo Almario ti teoriana tapno makaparnuay ken makailungalong koma iti kabukbukodan a panagdaniw iti Filipinas a maibasar kadagiti natibo ken orihinal a ramen ken panglakagan nga inar-aramat idi un-unana sakbay pay nga immay dagiti kolonisador iti arkipelagotayo. Kastoy ti kinuna pay ni Apo Almario:
"Panukala ng Bagong Pormalismong Filipino ang pagtatangi sa isang tula o likhang sining bilang isang bagay na materyal at historikal. Sa pamamagitan ng paghalungkat sa gunita at harayang ipinagkaloob sa tula, tumutulong ang pagsisiyasat na balikan at buuin ang kasaysayan ng tula bago itinangi." 4
ITI PANANGGUPGOP, kunaek a kasla awanen sapulem iti "Duyog ti Singasing I" ta kasla kompletos rekados daytoyen a taraon/pagtaraonan a maidasar ken ni agdandaniw/mannaniw nga Ilokano kasta met ken ni reader nga Ilokano. Malaksid pay iti naidumduma a gupit ti panarsaritana a nabuyogan iti humor nga isu ti maysa a mayat a pangawisna iti atension ken pakaseknan tapno pagrennekan a basaen ken adalen.
Patiek man nga itan, ad-adda manen a lumaing wenno sumiken-sumimgat nangruna dagiti agdadamo a mannaniw a makaiggem ken makaikut iti daytoy libro. Di mainsasaan nga adu la ketdi ti masagrapda a pagimbagan ken seguridad ti panagdaniwda iti panangimano ken pananglaglagipda kadagiti singasing ken patalged a diaya ken grasia daytoy a pagbasaan. Ket di bumurong nga ad-adunton ti maalaw wenno masagangtayo a mensahe iti botelia kadagiti aplaya ti literatura Iluko.
Reperensia:
1 Ti Daniw ket Para Kadagiti Maidaddadanes ken Mapapaidaman, Agcaoili, Aurelio S., Salaysay, Burnay E-zine, Enero 1998.
2 Ibid., Agcaoili
3 Literary Criticism in the Philippines and Other Essays, Tiempo, Edilberto K., Libro, DLSU Press, Manila, 1995, p. 138
4 Mutyang Dilim - Ang Bagong Pormalismong Filipino sa Pagbasa ng Tula, Almario, Virgilio S., Libro, Talingdao Publishing House, Marikina City, 2001, p. 4
isapit iti del.icio.us
iraman iti digg
denggen
