mapukpukaw, napukaw, pukawpukaw
maysa kadagiti kunkunak a nagatangko a "cheap books" iti nbs-tuguegarao daytoy baro a novela ni lualhati bautista a "desaparesidos." cheap ta P150 laeng, a kas met laeng ka-cheap dagiti dadduma a librona a mailaklako a kas iti "dekada ‘70," "bata, bata, paano ka ginawa?," "’gapo" kdpy. ngem uray makuna a saglalaka (saglalaka, dim’ ket kunkuna, aya, ta estratehia daytoy ti komersial a panagipablaak, ag-mass produceka iti pocketbook-style a literary work dagiti sikat nga autor, iti uray cheap printing materials, ilakom a nalaka, ket addayta, kasla hot cakes a gatangendan, sika), ammom metten, basta no obra ni lualhati bautista, saan a saglalaka ti kalidad ti novela. nakapimpintek a realismo, social realism a nakabilbileg ken nakaap-aprang.
daytoy "desaparesidos," umarngi iti tema wenno subject iti "dekada ‘70." maipapan met la iti martial law. iti diktadoria. ken iti panagari-ari ken panaglablabes nangruna dagiti militar kadagidi a panawen. nupay kasta, immurdas ken dimmur-as iti post-edsa people power revolution ti panawen ti "desaparesidos." estoria daytoyen dagiti biktima ti kallabes a martial law regime. saanda laengen a laglagipen ti napasaranda iti ima dagiti militar ta saandan a nasken a lagipen ta paseten ti biagda ti padasda, saanen a nasken a malagip ket isapsapulanda iti agdama iti closure, nangruna ket adu dagiti mapukpukaw a sapsapulenda pay laeng ken mabalin a didan masapulan, annak man, ipatpateg a tattao, kinatao wenno katatao.
no nabasayo ti "dekada ‘70" (maiganetget a basaen ti orihinal a version daytoy, a saan la a buyaen ti peliculana) ket naaliaw wenno naasiankayo iti nagpasaran dagiti karakter sadiay, ad-adda nga agkintayegkayo iti kinasabrak ken kinasaem la unay ti kinapudno iti "desaparesidos." adtoy manen ti kaay-ayotayo nga estilo ti prosa ken panagfikfiksion ni bautista. nalag-an, simple, taglish. ngem inna iparang ken iparangarang ti nakaam-ames ken nakaap-aprang iti awanan kinamikki ken kinamanagimpaparang a panangiladawan ken panangidalget iti nakem, konsensia ken pannakaawat.
sampolantayo dagitoy a paset ti novela:
awan pay nabasak, siempre, a kakasta a kaprangka wenno kadiretso wenno kadursok a panangiladawan iti literatura nga iloko. ket no parikuttayonto payen dagita "tagidaksentayo" la unay a balbalikas iti sex a kas kadagita "putang ina," "kantot," "salsal," "suso," kada "tamod," ’sinno koma ita ti makaitured nga agsurat ken agipablaak met iti kas kadagita isursurat ken panagsursurat ni bautista?
ala man, ’sinno ti makaitured a mangisurat iti "ukininam!" wenno "yutniinam!" sa maipablaak? agpatinggatay’ laeng met, piman, iti "’niinam!" wenno "ukistibulong!" ta dagita laeng ti nadaydayaw wenno nanakman kan’ pay idi, aya, a maipablaak wenno mabasa ti kaaduan a pipol. piman.
’sinno ti makaitured a mangisurat iti "Ke’ no iiyutendakan ngay, dim’ pay la ammo?" "Iyutem ket kais-isbona laeng, nakaang-angseg, a, deyta!" wenno "Ket kabayatan a babbaboyen dagiti soldado, adda nagsalsal kadagitoy a sangonsango. Ammona ta impunas daytoy iti rupana ti kapsit. Impilit pay daytoy nga inserrek ti ramay daytoy iti bibigna."
awan la ketdi. sumken la ketdi manen daytay moralista la unay a mentalidadtayo a mannurat nga ilokano a narugit, naalas, kinabastos, awanan modo, awanan urbanidad ti kakasta nga isurat ken masurat.
kangrunaanna, awan pay nabasak ketdi a fiksion nga iloko maipapan iti martial law a nangiparang nga awanan amak ken bias iti side dagiti biktima ti diktadoria (laksid, siempre, iti english, ta adda met dagiti nagsursurat maipapan iti kinadangkok ti martial law, kas kada f. sionil jose, gregorio brillantes, ken of course, ni jose maria sison. ilokano dagitoy!). awan pay ammok a nagsursurat nga ilokano a mannurat iti iloko maipapan iti nalidem ken nakaal-alingget a paspasamak iti martial law. no adda man nasurat wenno nagsurat idi, bin-ig a pammadayaw ken/wenno developmental wenno ‘tay moralista a kita ti fiksion maipapan iti kinaimbag ken kinasayaat ken kinatan-ok ti bagong lipunan, green revolution, masagana 99, kabataang barangay, wenno iti kinamalalaki ni fm, kinapusaksak ni imelda, wenno ketdi iti kinasiglat ken kinabannuar dagiti armendo a pc a makilablaban kadagiti demonio a burangen a komunista ken agkilaw iti batillog a juramentado a moro a nagtagi-kris, kdpy.
which is just natural met ketdi. dimo mapabasol dagiti mannurat nga ilokano idi, a. alangan met a tuladenda idi, aya, dagiti dadduma nga aktibista a mannurat a tagalog a nakawaywaya nga agsursurat iti kayatda a suraten maipapan wenno kontra iti martial law wenno ken ni marcos. awan ti mannurat nnga ilokano nga aktibista idi. malaksid laeng iti kas ken daydi apo donato b. abanilla ti abra nga aktibo a maibilang kadagiti bannuar ti fqs. ken dadduma pay dita nga adda iti u.g. idi. hmm, tagtagilakaem met, aya, ngamin ti agintutured kadagidi a panawen? nalabit, agamak ti dadduma nga ilokano writers idi iti pagpaspasaran dagiti tagalog ken dadduma pay a writers a matiltiliw sa mai-detain iti istakeds ti militar. sa maparparigat. sa agpukaw lattan. desaparecidos. ngem ita ketdin, pagtangsit ketdi dagidi writers idi a naibalud, detainees, dagiti na-torture, nagasat a di naipalnaaw, ti padasda iti panawen ti martial law. nakain-indaklan man ita a kas badge of honor a kasla badge of courage ti napintas a gasatda a naikulong, naparparigat idi panawen ni lakay marcial. adda nga adda a mabasam dayta iti biodata dagitoy a mannurat, dayta nagpasaranda.
aniaka ketdin, ania ngay, piman, ti maexpektarmo kadagiti mannurat nga ilokano idi dekada sitenta ken early ’80s? ket no ninto pay apo marcos idi ti honorary president ti gumil filipinas, kadagidi a panawen! natural, no agsuratda idi, kaaduan kadakuada, bin-ig a panangidaydayaw ken panangisaksakit iti "baro a kagimongan" (padasem, kas pagarigan nga ukagen daytay antolohia ti gumil filipinas a "ferdinand e. marcos: kalasag ti filipinas" a ruknoy pay iti kasangay daydi fm). ’sinno koma met a mannurat nga ilokano idi, aya, ti di mangitangsit wenno mangilastog a "kammannuratanda" ken "kagumilanda" ti presidente ti republica ti filipinas? rabrabakem dayta?
dayta ti maysa met a kunaek a "nakas-ang" a panawen wenno era ti literatura iloko. awanantayo iti maipagpannakkel met a kontribusion a protest literature iti panawen ti linteg-militar a kas iti itangtangsit dagiti mannurat a tagalog a nagadu nga produktoda (malaksid, siempre, iti sinuratan dagitay’ ilokano nga adda iti limed wenno underground a tignayan; nupay agtalinaed a limed wenno maikurkurimed dagitoy ket agingga ita manmano pay laeng ti rimmuar wenno mairuruar).
ayna, adun sa pay ketdi ti nasken nga isurattayo, aramidentayo, tignayentayo tapno makompleto ken mapnektayo iti bukodtay’ met kano, aya, a literatura a pukawpukaw sa met, piman.
isapit iti del.icio.us
iraman iti digg
denggen
ni man apo ariel Agcaoili, diay Dangadang a librona ti nakaitured a nangbanitog ti kinalanggong daydi kunkunada nga apotayo…
maysa pay, uray kayat cguro dagiti dadduma a mannurat ti mangibandera ti agdadata a kinapudno, dinsamet kayat nga ipablaak ti biblia ti ilocandia no kasdiay ti katadem dagiti tema a paipablaak, kasta man ti naalimad-madak…mangan ket no kamaliak..
nakuna ni kadua idi 6/26/2008 @ 3:27 pm
no dayta nobela ni lualhati bautista ket naipelikula koma ket naaramid dayta insuratna, masiguradok roy a di makapasa iti censor tapno maipabuya. no iti met saluyot no apay nga awan pay (?) naisurat a kunam a kas kinaraman wenno nainrekaduan a kas pannakaisurat ti nobela ni LB, adda idi nobela ni Apo Duque, a Centerly Manong, adda kano paset na a napno iti alimpatok ngem inikkat ti editor tapno maipablaak koma.
ti makunami roy, no tarigagayam a ket di agpakonteska babaen iti daytoy a benneg. nalaklaka pay a maaccess dagiti addaan iti internet capability.
nakuna ni j peter jasmine idi 6/27/2008 @ 1:40 am
AMMOM KADI NO MANO A MANNURAT TI TIMMANGAD ITI BARSANGA A NAGSURAT MAIKONTRA ITI MARTIAL LAW?
nakuna ni rommell flores idi 6/27/2008 @ 9:11 am
medio inupdateko bassit ti imblagko, appo a readers ken kakabsat.
apo kadua, kinapudnona ket screenplay ti orihinalna dayta “desaparecidos” ni lualhati ken nangabak idi iti centennial literary prize. prose versionna dayta nailibro. no maaramid koma a peliculan ita ket maipabuya ita, patiek a saanen a ma-censor. kas koma iti naipelicula a “dekada ‘70.” wenno kas iti “orapronobis” daydi brocka. wenno iti kas iti “bakit may kahapon pa” a nagbidaan ni nora aunor ken indirek ni lamangan.
daydiay met “dangadang” ni mang ariel agcaoili, nupay kailokuan ti setting ken martial law ti panawen ti kaaduan nga episodiana, mabalintay’ kadi nga nga idasig kas paset ti iloko literature? nasken nga isurat manen ni mang ariel iti purpuro nga iloko. ipatarusna koma. ngem adu ketdi ti naggapu wenno kapaset kadayta a naindaklan a tagalog novel a naipablaaken kas sarita iti iloko. iramanko ni mang ariel kas maysa kadagiti natured nga ilokano a mannurat a mangsarsari iti alad a mangitantandudo iti protest lit iti iloko. nupay kasta ti puntok ket kadagidi aktibo nga ilokano writers writing in iloko idi dekada sitenta ken uray otsenta, awan kadakuada ti nagsurat iti protest lit.
apo rommel flores, wen, pagaammotay’ met nga adu a talaga ti naipalnaaw a mannurat idi. wenno saan ket naipupok sa naparparigat. malagiptayo ti kas kada eman lacaba, lorena barros kdpy.
nakuna ni rva idi 6/27/2008 @ 12:44 pm
wen nia, nalipatak metten a tagalog gayam ti panagisurat ni apo Ariel iti Dangadang, isu met ngamin ti umuna a tumpaw iti utekko no ti pananglukais iti buyok tapno maipa-angot iti kaaduan, aglalo no ti angdod ket aggapu iti palasio dagiti honorabol, ti pagsasaritaan…kustokayo ti kunak, saan a paset ti iloco lit. nupay adu nga iluko a balikas ti inaramatna.
mabalin a nakapon dagiti mannurat nga ilocano idi 70s ken 80s iti kamali a panagidoloda kadaydi kunkunada a pagtangtangsit ti amianan…
nakuna ni kadua idi 6/27/2008 @ 5:11 pm
RVA, sino ngarud a maingel a saluyot ti makabael a mangsurat koma kadagiti banbanag a saan pay a naisurat maipanggep iti 1081. ala, damagem to man no aggumil kayo no daytoy a topiko ket adda makaitured a mangsurat.
nakuna ni john buhay idi 6/28/2008 @ 12:30 pm
sinno ngata nga agpayso a mannurat wenno agiwarwarnak ti saan nga agumel iti pangta ti panes…narigat ti maawagan iti malalaki iti likudan dagiti ulila a putot…kitaenyo ti napasamak iti maysa a komendador a taga Vigan, asawana a napan nangged, idi agawid tapno umiliw ken pailiw, iniliw ti tapok piman…niat napasamak? nagbalin a pukol ti ima dagiti unipormado nga immapo kadagiti arrabas…cgue, malalaki, padasem ti agtaraok…sikat’ isarunoda! hehe
nakuna ni kadua idi 7/2/2008 @ 5:31 pm
masaok laeng, apo:
ket daytoy metten ti ar-aramiden dagiti tagalog a pagibasaran kadagiti ipaayanda iti pammadayaw iti literatura? no saanka a nagsursurat iti maibusor iti gobierno, nangruna idi panawen ti martial law, ipaigidda metten ti sinuratmo. ta siempre, kaaduan kadagiti agpilpili, kakastoy dagiti sinursuratda. isu a no ilokanoka a kasla juan s.p. hidalgo a di met nagsursurat iti anti-martial law, narigat a padayawandaka. dayta ti madlawko.
kadatayo nga ilokano a makaamiris a rumbeng laeng nga adda kakastoy iti literaturatayo, apay koma no rugiantayo ti agsurat? no awan ti mayat a mangipablaak, di ilibrotayo met a kas ken ni lualhati bautista; wenno, adda koma agpasalip a kastoy ti temana. apay ketdi koman a di kabaelan ni mannurat nga ilokano ti kastoy a panagsursurat? kas iti inaramid ni apo agcaoili iti nobelana a “dangadang”, adda kadi nangngegtayo a panangumsi wenno panangdillaw kadagiti bulgar a balikas nga inusarna?
mapantayo met iti bannawag. di kadi daytoy a babasaen ket dandani amin nga ilokano, maukradna? asino kadi kadatayo a nagannak ti mayat a dagus a mangexpose kadagiti ubbing pay nga utek dagiti puputottayo kadagiti kakastoy a balikas? masansan kadi a kakastoy a balikas ti usarentayo kadakuada iti pagtaengantayo? no naskedanen ti utek ti maysa a tao ket ammonan a kasapulan ti literatura dagita a balikas tapno nakappapati, apay ketdi koman nga ipawilmo a basaenna dayta? iti ababa a pannao, masapultayo ti sabali a medium para kadagiti kakastoy a literatura. ta no puro kakastoy ti ipalaontayo iti bannawag, amangan no datayo laengen a mannurat a kayatanna ti kakastoy a basaen ti gumatang iti bannawagtayo.
panagkunak, no kadagitoy a suraten dagiti kakasta a nobela, nangruna ket piksion met ken dika la ketdi agisursurat iti pudpudno la unay a nagan, awan la ti mangipangta iti biag ni mannurat ti kunak. no ket addaka iti diario (feature article, damag, kolum) ken radio, dita ti pagdelikaduan ti biag ni apo mannurat.
nakuna ni asseng idi 7/3/2008 @ 10:18 am
diak ipagarup nga adu ti maurnongna daytoy a napipintas ken napapateg a reaksion, agyamanak unay!
atanud asseng, mapaliiwko met dayta nadlawmo maipapan kadagiti anggalog writers. nangruna idi 80s ken 90s a kakasta ti adu a masursurat.
ket kabaliktadnan sa met dayta no iti ilokano. no ket agsuratka ket kasta ti isalipmo, manmano a mapadayawan ti sinuratmo. adda pay idi dagiti pasalip nga adda rule a “nasken a saan a libelous” kano ken “saan a seditious” a pagawatak laeng a bukod ket maysa met a panangkontrol iti kinawaya ti mannurat a mangsurat iti kayatna a suraten. kasla latta martial law pay ti panawen no kastan, kaka! imbag ketdi itan ta awan sa ti kasta nga annuroten kadagiti agdama a pasalip iti iloko.
ti bannawag, institusion daytan, ket paset ti kinainstitusionna ti no ania man a prinsipio a kuipikopnan sipud pay idi. pablaakan a nairanta a kasla pangfamilia wenno para iti sapasap, kadawyan ngem mayoridad nga agbasbasa. natural, dimo mabalin nga ipaipablaak ti kayatmo a di mayannurot iti editorial policy a masursuroten idi pay.
ti masapultayo ket ‘tay alternativo a pablaakan. wen, saan a nasisita a magasin wenno periodical a kas iti bannawag a naisangrat iti general readership. libro ketdi. wenno ‘tay kasla review wenno journal. dita nga ipablaaktayo dagiti kayattayo. adda latta met, a, agbasa. kitaentayo ni luahati bautista, kunak manen, ket best sellers dagiti librona.
ken agingga ita, sibibiag pay met la ni lualhati! ta sinno koma met ti mangipalnaaw kenkuana ita a panawen? martial law kadi manen ita a pati dagiti progresibo a fiksionista ket delikadon ti biagna (kas idi panawen ni marcos)?
ayonak dayta kuna ni atanud ariel. agduma ti journalism ken creative writing. ti journalist nga agibumbunannag iti buyok, aginagnagan iti nagnagan; iti creative writer nga agibunnannag man iti naimfiksionan a buyok, aginagnagan met iti di mainagnaganan.
nakuna ni rva idi 7/3/2008 @ 2:30 pm
CGE man Mang Roy, manglukat ka iti benneg ditoy internet para iti NO HOLDS BAR fiction writing barbareng no maipangato pay ti kalidad dagiti partuat ni mannurat nga ilocano. awan sa pay saluyot a nakaala ti Nobel Prize wenno Oscar. sapay pagaayat ko la unay diay X FILES series. ngem napintas man dagidiay nobela ni Apo Casabar.
nakuna ni minerva mina idi 7/3/2008 @ 10:39 pm
ania ngay ti sumaruno nga ipadigom atanud?
kumusta ka na panyero?
nakuna ni john mahor idi 7/26/2008 @ 8:10 am