awan met pay maikur-it a mayat. ‘pay man ta ipanablaagko ditoy ‘tay sinsinan a rebiuk iti libro ni manong jimmy (agpalo) a duyog ti singasing I… nai-rimat daytoy, iti abril 2003 nga isiu…

BOOK REVIEW: "ITI DUYOG TI SINGASING I"
Ti Daniw ket Mensahe iti Botelia

MAYSA A MANNURAT ti nangibisik-nangyarig a ti daniw ket maysa a mensahe iti botelia nga intalek ti mannaniw iti saklot ti taaw ket siasinoman a nagasat a makasagang wenno makatumpong a makasarak/makapidut/makaalaw iti pakaisadsadanna nga aplaya wenno kadaratan, isunto/isu ti agtagikua ken agikut, kasla finder’s keeper’s, ta isu ti naituding a pakaiturongan/nakaiturongan ti nasao a mensahe-mensahe a no inna basaen ken awaten ket maammuanna nga isu gayam a talaga ti recipient, ti addressee-nga isu ti nakaisangratan ti daniw agsipud ta ammona a binasa (idi basaenna) ken naawatanna ti mensahe, ti sasawen ken impalgak/ipalpalgak ti daniw.

Ti panagbasa/panangbasa ngarud iti daniw ket banag nga espesial, naisangayan, kasla maysa a pribilehio ken kasla banag nga ad-adda a personal ken relational: adda panagkanaig ti nagsurat iti daniw/ ti mannaniw, iti reader wenno audience/recipient/addressee iti kanito ken gundaway ti panagputar ti mannaniw ken ti panagbasa ken panangimutektek ti reader. Ta maysa la ngarud a kita ti epektibo ken nabileg a komunikasion ti daniw. Panangiburay iti pammati ken kapanunotan. Panangisingasing ken panangipasingked. Panangiparang ken panangilinged. Panangtubngar, panangkarit ken pannakikadua, pannakipagrikna. Ken dadduma pay.

Tunggal daniw a mabasa wenno maipabasa ket mensahe iti botelia nga agkatangkatang iti taaw, wenno riper a nakadaknir iti aplaya. Agur-uray nga alawen wenno masindadaan a piduten ti tunggal maseknan ken/wenno interesado nga agbasa tapno inna ammuen ken ibuksilan ti espesial a mensahe wenno burburtia nga agpaay kenkuana.

Ngem tapno maaramid wenno mapasamak ken agbanag a kastoy ti epekto, masapul ngarud nga ammo ti umno a panagbasa/panangbasa (proper reading/intepretation) iti nasao a daniw sakbay a masinunuo ken matiliw sadiay ti mensahe. Masapul a kabisado ti mainugot a panangitugot ken panangallawat iti bagas ken bugas ti mensahe-ti mensahe iti mensahe–ti panggep ti daniw.

Kangrunaanna, saan la a panangbasa ngem ketdi, kadagiti agngayangay met nga agdaniw wenno kadagiti siguden nga agdandaniw, ti umno a panagsurat/panangisurat iti berso/rima/daniw, ti umiso ken epektibo a panagputar ken ti naynay a pannakalagip ken pannakapuot iti gapu no apay nga agputar. Nangnangruna met a rekisito wenno requirement iti maysa a mannurat/mannaniw ti kaadda ti rasonna wenno misionna pay ketdi ken prinsipio a pampandagan no apay nga agsurat ken agsursurat latta.

Isu daytoy ti panggep ti libro nga "ITI DUYOG TI SINGASING I" ni Apo Jimmy M. Agpalo, Jr.

Iti biang ti Literatura Iluko, numan pay adun dagiti nasurat ken naipablaak a daniw, manmano dagiti salaysay a masurat/maipablaak a mangtratar iti no kasano ti agputar iti daniw ken kangrunaanna, no apay a putaren ti daniw. Adda met ketdi dagiti no kua ket lecture maipapan iti daniw kadagiti maang-angay a literary seminar-workshop iti literatura Iluko ngem kaaduan a nakaranta dagitoy a seminar kadagiti masasao nga agdadamo ket kaaduan a ti mailektiur ket no kasano a suraten ti daniw, manmano no di man awan a mapaset ti no apay a suraten ti daniw.

Masapultay’ unay iti literatura a Saluyot ti komprehensibo koma a manual wenno pagbasaan a mangtaming iti daniw nga Iluko, ti panagdaniw ni Ilokano, no kasano ken apay nga agputar ni Ilokano, idi ken ita, iti berso. Diak ammo no apay a kasla malikliklikan daytoy banag (ti panagsurat iti libro iti panagdaniw) a kas met laeng iti pananglikliklik a mangsango iti masapul unay a kritisismo koma iti literatura Iluko. Kaaduan a ti ababa a sarita ti ad-adda a kayattayo a yaramidan kadagiti how-to a manual wenno libro, kas koma iti kunaek a monumental a gapuanan ni Apo Reynaldo A. Duque a "No Agsuratka iti Sarita." Adda met ketdi ti "Tapno Makasuratka iti Daniw" ni Apo Jose A. Bragado a paset (laeng) ti libroda nga "Iti Bukodko a Panirigan, Tapno Makasuratka iti Daniw, Sarita, Salaysay ken Nobela" kada Appo Dionisio S. Bulong ken Casimiro Is. De Guzman. Ngem agkurangtay’ latta iti masapul pay a pagbasaan, nangruna iti daniw. Adda koma met mangiruar iti "No Agsuratka iti Daniw" wenno "No Apay a Suraten ti Daniw" wenno umarngi, a libro.

Ket ita, kunaek man a nagasattayo a mannurat ken agbasbasa nga Ilokano iti kaadda wenno kaaddan ti kas iti "Duyog ti Singasing I" ni Apo Agpalo ta malaksid a trinatarna ditoy no kasano ti agdaniw, imballaetna pay no apay nga agputar ni mannaniw iti daniw.

Iti "Duyog ti Singasing I," naiparang ken naibinsa dagiti kangrunaan a ramen ken/wenno panglakagan ken pamuspusan iti pakabuklan ken pannakabukel ti daniw babaen dagiti pigura ti balikas/sao (figures of speech), panangimutektek/panangipamutektek, panangiladawan, panangipamatmat, panangibatad ken adu pay. Nadiskas dagiti nadumaduma nga ingrediente, teknik/estratehia ken galad wenno talugading a mangbukel (mamatpataud, mamagtaltalinaed ken mamagtagtaginayon) iti nakaparsuaan wenno makuna a being ken existence ti berso wenno daniw. (Makaparagsak ti banag a sibibiag ken sigaganaygay, alive and kicking, ti daniw ken panagdaniw nga Iluko. Paneknekan daytoy ti eksklusibo a panangaramat ni Apo Agpalo kadagiti daniw nga Iluko a mismo kas material ken focus ti panagadal ken panagsukisokna ken kas ebidensia kadagiti imparangna a proposision ken duktal.)

Di bumurong nga adda, wenno adu ketdi, nga agsursurat ken nagsursurat iti daniw ti saan a makaammo wenno makaamiris iti kaadda dagitoy a ramen wenno kalidad iti daniw ken iti mismo a daniwda. "Simile? Metaphor? Metonymy? Litotes? Apostrophe? Ania kad’ dagita? Awan ammok ‘idta lawlawatem, awan bibiangko kadagita a simsimili, mitmitaporpor, mitmitonini, litlitots, popostropi, basta ammok ti agsurat iti daniw, basta ammok ti agdaniw!" mabalin a reaksion ti dadduma. Wen met, ta uray siak, idi damoak nga agsuratsurat iti berberso wenno rimrima a patiek a daniw, awan man laeng iti puotko pay ti kaadda dagita a tertermino a mayawag kadagiti paspaset ken pakabuklan ti daniw. Patiek a kaaduan a mannaniw nga Ilokano ket nagpasar/agpaspasar iti kastoy. Nangruna no maamiris a kadagiti Ilokano a mannurat ken iti literatura Iluko, mapagdamdamuan a suraten ti daniw-kaaduan a ti umuna a suratsuraten ni agdadamo wenno agngayangay wenno ubing a mannurat nga Ilokano ket daniw, santo agsurat iti sarita wenno nobela. Iti literatura, makuna nga unusual ti kastoy a galad wenno praktis ta maibilang ti daniw a kangatuan nga agpang wenno genre ti literatura no maidilig iti sarita, nobela, drama, salaysay.

Masaludsod la ket ngarud no kaaduan kadi ngata kadagiti Ilokano a mannurat ket natural-born poets/writers? Mabalin. Ngem masapul ti maysa a panagsukisok tapno maammuan ti natural wenno pakasaritaan ti panagsursurat dagiti Ilokano writers/poets. Napintas siguro nga adalen daytoy dagiti researchers iti literatura Iluko.

Ayonan ketdi ni Apo Agpalo daytoy. Poeta nascitur, kunana. Poets are born, not made. Patien ni Apo Agpalo ti kaadda ti mata ni mannaniw iti tunggal mannaniw. Daytoy ket kasla ngata daytay maaw-awagan a third eye wenno ti makunkuna a sixth sense, a talugading ti maysa a mannaniw a pakaidumaanna iti gagangay wenno kadawyan. Nakayanakan ti kinamannaniw, saan a naaramid. Ngem debatable pay laeng agsipud ta adu met ti saan a mamati wenno saan a mangikankano itoy a palnaad, nangruna kadagiti nagadal/eskolar iti literatura wenno creative writing nga ad-adda a mangbigbig a masursuro wenno maadal ti panagsurat a saan ket nga instinct wenno wido laeng. Manmano kano ti genius a mannurat wenno artist. Kaaduan kano ket produkto ti akademia. Nupay kasta, para kaniak laeng, patiek a ti maysa a mannaniw wenno artist ket nayanak a talaga a mannaniw ken artist. Patiek a natural ti maysa a mannaniw/kinamannaniw kas koma iti kinanatural ti maysa a nalaing a kumakanta, mannala, pianista kdpy. Ngem agpapan man kasta, no adda la ngarud kenkan ti interes ken puso-utek a mannurat-mannaniw sakanto pay la agadal iti akademia, a, ket napipia manen.

Ngem uray pay natural-born a mannaniw, napateg latta met a maammuan ken maam-ammona dagiti ramen ken teknik a mangbukbukel ken mangtataginayon iti daniwna. Adu ti maitulong ken maisingasing ti "Duyog ti Singasing I" iti daytoy a pakasapulan.

MAYSA kadagiti nai-feature iti "Duyog ti Singasing I" ti panangbalabala ken panangimbento iti nasamay a daniw ken panagdaniw a mangiparang ken mangsungbat iti no apay ti daniw-no apay, in the first place, a masurat/suraten ti daniw.

Naipaduyakyak a ti kinaapay met laeng ti daniw ket adda relasionna iti teknikal a balabalana kangrunaan ti central metaphor ken ti imagery a parnuayen dagiti figure of speech a maaramat ken maipakat. Agsipud ngarud ta ti daniw ket buklen ti form wenno sukog ken content wenno bugas/kababagas, no agtugmok wenno agtipkel (unity) dagitoy harmoniously ken rhythmically, tumpuar ti kinakasano agraman kinaapay ti daniw ken panagdaniw ti maysa a mannaniw.

Imparang ni Apo Agpalo kas ehemplo ti premiado a daniwna a "Ba-diw" a nagballigi iti kinakasano ken kinaapayna kas daniw gapu iti pannakatungpal daytoy iti kangrunaan a panggepna a mangtignay ken mangimpluensia.

Impaganetget ti autor ti nasamay nga expressive force a ginubuay ti daniwna a nangipatungpal iti intended nga objective ken being ti daniw nga isu met ti nang-define iti pudno a kaipapanan ti daniw kas daniw ken naidaniw, segun iti naibaga ni Jose Garcia Villa a "the true meaning of a poem is its expressive force rather than the content."

Kayatko laeng nga isupusop ditoy ti maysa nga akem ken ak-akmen ti epektibo ken naballigi a daniw mainaig iti kinapudno, agdadata a kinapudno a nasken nga awit ken kupikopna, kas responsibilidad ken obligasionna iti tao ken iti gimong. Kaw-idek ditoy ti kinuna ni Dr. Aurelio S. Agcaoili, maysa a kangrunaan ita a kritiko iti literatura Iluko, iti daytoy nga akem:

"Ti daniw, kas aramid, kas panagimutektek ni mannaniw, ket maysa nga aramid a politikal… amin a daniw, amin nga arte, ket addaan iti politika, addaanda iti diskurso maipapan iti bugas ti biag segun ti panirigan ni mannaniw, ni adipen ti arte a di mamingga a mangiparparipirip kadagiti mensahe ti uniberso a makitana." 1

Ti kayat a sawen ni Apo Agcaoili ditoy a politika ti daniw ket ti banag nga addaan kabukbukodan a naisangayan a bileg ken poder ti daniw nga agpannuray ken agturay. Isu daytoy ti expressive, ken impressive payen, a force ti daniw. Innayon pay ni Apo Agcaoili nga

"Awan arte a neutral, nga amin a kita ti arte ket adda latta iti tengnga ti pagbabalubalan, kankanayon a makibibiang, di agsarday ti inna pannakiramraman." 2

Nalawag ti social responsibility nga inkaso ken inakem/inaklon ti daniw ni Apo Agpalo kas maysa a bileg a nangkarit ken nangkonsensia kadagiti maseknan. Ket nalawag met a mabigbig ti pagtaktakderan ti daniw, no ania/sadino ti nakaikappenganna ken ti no ania ti inna pakibibiangan ken pakiramramanan. Kastoy ti panangipasingked ni Apo Agpalo itoy:

"Akem ni mannurat iti agserbi a kas pannakamata iti lugar ken panawen a yanna tapno iti kasta ket makitana amin a banag iti aglawlawna, a pakaisagmakan wenno pagdur-asan; nasken a pannakalapayag iti komunidad a yanna tapno mangngegna amin a pukkaw ken arasaas maipanggep iti pagdur-asan ken pagdaksan; pannakangiwat dagiti umili tapno tumpuar ti timek ti kinapudno."

Maipasarunsonko pay ti nadakamat ni Dr. Bienvenido Lumbera, maysa a nalatak a kritiko ken propesor iti literatura, a ti panagsurat ket pannakiraman met a dumngeg ken makipagsolbar kadagiti parikut a pakariribukan ti kagimongan; a ti mannurat ket saan laeng koma nga agpatingga nga utek a mabaybayadan ngem kangrunaanna ketdi, maysa a konsensia a naridam, sisasagana a sumungbat kadagiti isyu a dumawdawat iti panagsukisok ken pannakikadua.

Kayatko pay nga inayon nga iti Filipinas ngamin, adda dua a klase ti panagsurat/mamannurat: dagitay agsursurat gapu laeng iti pakaseknan ti tradisional nga arte a mangsursurot iti pammati iti "kinapuro" wenno "kinasin-aw" ti arte a maseknan laeng iti kinalibnos ti arte kas arte; ken dagitay mannurat a mangar-aramat iti arte ti literatura tapno maipakita, maipalawag dagiti kinapudno iti kagimongan a yanna kadagiti kaaduan a pakairamananna. Namunganay daytoy iti debate ti "art for art’s sake" ken ti masasao a "mass art" a rinugian idi da Jose Garcia Villa, a nangigunamgunam a saan a rumbeng a pakibiangan ti literatura dagiti parikut iti kagimongan; ken Salvador P. Lopez, a nangiganetget a pagrebbengan ti mannurat nga imanuen ti pakaseknan dagiti tao nga awanan gaway kadagiti manangirurumen ken mananggundaway nga elemento iti gimong.

Saan met ketdi a masapul nga agbalin a maysa a disipulo wenno panatiko iti maysa a pammati wenno teoria iti arte wenno panagsurat ti maysa a mannurat/mannaniw tapno laeng agballigi ti panggep ti sinurat wenno daniwna. No makapudno ken aklonen ti mannaniw ti kinakasano ken kinaapay ti daniw ken panagdaniwna, maikagumaanna nga agpannuray ken agturay ti puersa ken samay ti daniwna.

IBILANGKO met a maysa a dakkel a pakaidumaan ken pakabigbigan ti "Duyog ti Singasing I" kadagiti nasuraten a libro iti panagdaniw ti Iluko ket ti paset daytoy a nangi-feature iti dua a popular a folk a berso wenno rima nga Iluko kas ehemplo iti pannakadiskas iti akem dagiti figure of speech.

Isu daytoy ti:

"Tek tek, kuna manen ni Saltek,
Tangadek met barsangan, baket"

ken ti:

"Bulong ti apatot
Paskuayo naimut
Rummuar makarurod
Pang-orek sarukod."

Nalabit, awan ti Ilokano a di makaammo wenno di nakangngeg kadagitoy a binnatog, nangruna ti naudi a popular unay gapu ta kadawyan a paset daytoy ti repertoire dagiti agkarkaroling iti tiempo’t Paskua nga inda kantaen no kasta a di ikaskaso ida ti pagkarolinganda.

Diak ammo no gagara a talaga ni Apo Agpalo ti panangaramatna kadagitoy a berso kas panangbigbigna iti pannakatagiben ti kultura ken tagipatgen nga Ilokano. Wenno no unconsciously ket dagitoy ti sigud a nalagipna (gapu ngarud iti popularity ken kinatradisional dagitoy) a napintas nga ehemplo dagiti pigura ti balikas nga ilawlawagna. Aniaman ti nakagubuayan ti autor tapno dagitoy a berso ti aramatenna, kaskasdi a rebbengna a mapadayawan gapu iti di bumurong nga umuna a gundaway a pannaka-acknowledge kadagitoy a berso a maadal, maikkan iti atension ken importansia kas namnamsek ken nakabakbaknang a paset wenno bagi ti literatura nga Iluko. Maysa a maipagpannakkel nga usuat ti inaramid ni Apo Agpalo a nangitandudo ken nangilala kadagiti naagapad a berso a gagangay a saan a madmadlaw ken kadawyan a maipakpakadawyan laeng kas ordinario a rimrima nga Ilokano.

Kabayatanna, gamdek man laeng nga ibatad ditoy ti paliiwko pay iti panagamiris ken panagadal nga inwayat ni Apo Agpalo kadagiti dua a a masao a folk a berso/daniw Iluko, nangruna ti panangiburayna kadagiti nasiken ken madlaw nga independent nga interpretasion ken reading, kasta met ti obvious a panangipateg iti traditional ken native a literatura tapno mairamen/mairaman iti agdama wenno kabaruanan a nainliteraturaan a pakaseknan ken pakabuklan. Sabali man ngata ti panggep ken gagara ni Apo Agpalo, kunaek a mabalin a kumpirmaen wenno patalgedan (malaksid iti kadawyan nga uppat a panangawat-panangamiris a literal, simboliko, moral ken anagogikal) ti reading ken intensionna kadagiti dua a berso, iti dua a nagsanga wenno nagkibin nga estilo wenno approach.

Umuna, babaen ti dekonstruksionista a panagbasa, a ti naparnuay nga interpretasion iti berso a naadal ket saan masapul wenno nasisita nga isu ti talaga a kayat a sawen ti berso wenno ti nagsurat iti berso no di ket maysa laeng kadagiti posible nga interpretasion a mabalin a masagrap wenno madiskubre iti panangbasa iti berso. Mabalin a kastoy ti reading technique nga inusar ni Apo Agpalo, nangruna iti "Bulong ti Apatot." Ngem mabalin met a saan ket natumponganna a talaga ti eksakto a meaning ti berso kas insurat wenno pinanunot ti akinberso. Adu ngamin ti saan a manganamong iti dekonstruksionista nga estilo. Kastoy ti kuna, kas pagarigan, daydi Apo Edilberto K. Tiempo, maysa a nalatak a mannurat ken kritiko, iti panangkontrana iti dekonstruksion:

"What is valid is the author’s intended meaning; if artistically crafted, the work will reveal, unmistakably, the author’s intention. If there are peripheral echoes of meaning, they are inherent in the work: they have been designed by the skillfull artist." 3

Ala, ket dekonstruksionista man a teknik wenno saan, valid latta ken excellent ti reading ken panang-dissect ni Apo Agpalo. Marigatantay la ngata a mangammo iti intended meaning dagiti autor dagiti berso agsipud ta ditay ammo no siasinoda. Pudno a nabileg ti kinakasano ken kinaapay dagitoy a berso. Iti laksid nga anonymously written/produced dagitoy, gapu iti effectivenessda kas work of art ket nataginayonda ti bagbagida, naaddaanda iti indibidualidad ken immortality. Ket nagasat man dagiti mangalaw ken mangimano kadagitoy a mensahe iti botelia ta kapkapnekanda a mananam ken mapagbiagan dagiti insights ken adal nga itdenda.

Ti maikadua nga intension wenno approach a natiliwko, isu ti pannakaipakat ti Bagong Pormalismong Filipino (Baro a Pormalismo a Filipino) a panagbasa. Bukod a proposal kas teoria daytoy ni mannaniw ken kritiko Virgilio S. Almario ket gapu ta Tagalog isuna, kangrunaan a pangyap-aplikaranna iti agdama ket iti daniw a Tagalog wenno Filipino. Ngem iti proposal ni Apo Almario, mairaman amin a rehional a literatura a pakairamanan ti Iluko. Ita pay laeng, iti inaramid ni Apo Agpalo a panangbasa ken panangamiris iti dua a napipintas ken natitibker a representante ti folk a daniw/ panagdaniw nga Ilokano, nayaplikaren (iti uray apagapaman man laeng) iti Iluko ti intension ken proposal ni Apo Almario mainaig iti pannakaaklon ken pannakaduktal iti akem ken being ti tradisional wenno folk a daniw ken panagdaniw ken ti pannakaadaw wenno pannakaisubli ti teknik ken intension dagitoy iti agdama wenno kontemporario a panagdaniw tapno maisupusop ken maitandudo ti kabukbukodan a nainFilipinuan nga estilo ken estetika. Binukel ni Apo Almario ti teoriana tapno makaparnuay ken makailungalong koma iti kabukbukodan a panagdaniw iti Filipinas a maibasar kadagiti natibo ken orihinal a ramen ken panglakagan nga inar-aramat idi un-unana sakbay pay nga immay dagiti kolonisador iti arkipelagotayo. Kastoy ti kinuna pay ni Apo Almario:

"Panukala ng Bagong Pormalismong Filipino ang pagtatangi sa isang tula o likhang sining bilang isang bagay na materyal at historikal. Sa pamamagitan ng paghalungkat sa gunita at harayang ipinagkaloob sa tula, tumutulong ang pagsisiyasat na balikan at buuin ang kasaysayan ng tula bago itinangi." 4

ITI PANANGGUPGOP, kunaek a kasla awanen sapulem iti "Duyog ti Singasing I" ta kasla kompletos rekados daytoyen a taraon/pagtaraonan a maidasar ken ni agdandaniw/mannaniw nga Ilokano kasta met ken ni reader nga Ilokano. Malaksid pay iti naidumduma a gupit ti panarsaritana a nabuyogan iti humor nga isu ti maysa a mayat a pangawisna iti atension ken pakaseknan tapno pagrennekan a basaen ken adalen.

Patiek man nga itan, ad-adda manen a lumaing wenno sumiken-sumimgat nangruna dagiti agdadamo a mannaniw a makaiggem ken makaikut iti daytoy libro. Di mainsasaan nga adu la ketdi ti masagrapda a pagimbagan ken seguridad ti panagdaniwda iti panangimano ken pananglaglagipda kadagiti singasing ken patalged a diaya ken grasia daytoy a pagbasaan. Ket di bumurong nga ad-adunton ti maalaw wenno masagangtayo a mensahe iti botelia kadagiti aplaya ti literatura Iluko.

Reperensia:

1 Ti Daniw ket Para Kadagiti Maidaddadanes ken Mapapaidaman, Agcaoili, Aurelio S., Salaysay, Burnay E-zine, Enero 1998.

2 Ibid., Agcaoili

3 Literary Criticism in the Philippines and Other Essays, Tiempo, Edilberto K., Libro, DLSU Press, Manila, 1995, p. 138

4 Mutyang Dilim - Ang Bagong Pormalismong Filipino sa Pagbasa ng Tula, Almario, Virgilio S., Libro, Talingdao Publishing House, Marikina City, 2001, p. 4