mannurat.com

Setiembre ti Kiraos

Aglanglangta latta uray sangkakammet
Laengen a kilabban ti matmatda
Iti malanglanganan a duyog. Urnongek

Dagiti murkat, saggaysaek a piduten
Dagiti naiwawa nga innapuy. Danumak
Ti kimmublang nga ittip, pamedped

Latta pay daytoy, kaludon ti asin
Bareng mapalukmegna pay lat’ pingping
Ti nataengan man wenno ubing.

Anusanta lattan a sepsepan ti sustansia
‘Ta barakubak a marunggi wenno
Kulot a paria. Makaammonton boksit

No dinan marunaw ti natangkenan
A bulong wenno natibker a kalatkat.
Setiembre pay laeng ket adayo pay

‘Tay tagtagiurayen nga aginaldo
Ti Disiembre wenno baro manen
A kari ti umay nga Enero. Tinawen

A pulagid ti uray sangaapuyan
A bussog, barbareng dinton pilpilaan
Ti pinorkilo nga ep-ep ti bisaleg.

Kabayatanna, inta pay la turposen
‘Toy Setiembre: pagsanguanta a duomen
Dagita itta a mapiliam dita tataepam,

Sayang met no inka itar-ap, dim’ ibelleng,
Urnongem pati dayta pegpeg, naimas
Met a lugawen, pedped iti agmalem.

Paglanglanganta pay lat’ dita dulang
‘Ta kilabban, Setiembre pay la’ng, awan daan
Nga innapuy iti duyog nga aglanglangan.

 

(naipablaak iti BANNAWAG, setiembre 8, 2008 nga issue)

 

ne, apay dagitoy a wang-it, urbon met kada bumalasang, bumaket a kabaian?

wen, nuang dagita adda iti baro a header image ‘toy mabaybay-an sa metten a blog. sinuktak man ket makauman daydiay ladrilio a pader ti duog a simbaan ti iguig.

 

picture daytoy dagiti lumablabas a nuang ditoy sibay ti pagtaenganmi. binigat, minalem a lumabasda. no apan iwayway ida ti akinnuang iti bigbigat, ken no apanna idan alaen nga iyapon iti malem. adda katurturodan ken kataltalonan a pangiyuk-ukarkaranna kaniada iti dayaen ti subdibisionmi. napintas man a piktiuren, kunkunak man, aglalo ket adda dayta background a napagtutuon a dadakkel a konkreto a tubo wenno lusob dita.

for a change.

naliwayak metten a madakamat daytoy.

daydi man panangibodada ken ni candida, nga inatendaranmi, sadiay banna, ilocos norte, itay julio 26, 2008.

candida?

ti "candida" ni atanud joel b. manuel, premiado a fiksionista, novelista ken critico iti literatura ken lengguahe, maestro: ni rayma, a maestra met laeng.

ti kasarda ken rayma, nga inrantami a tinabunuan ken ni kasimpungalan.

mangipabuyaak laengen iti sumagdudua a ladawan:

grupomi kadagiti nagkallaysa, kaduami ti sumagmamano a kameng ti gumil ilocos norte. pugtuanyo man no ’sinno kadagita da gin president elizabeth madarang-raquel, dr. jurlie basuel, rosario bingayen, ni misisko, ni siak, ni atanud daniel nesperos ken ni barona nga anib, jorge placido, rodolfo guittap, leonardo agunoy,guillermo concepcion, elmer lopez, imelda nesperos… saan a nairaman iti ladawan ti sabali pay a grupo ti mannurat a kakaduami, kas kada appo renato taylan, mario tejada, kdpy.

dagiti apagkallaysa, joel & rayma, ken ni ninongda a dr. jim p. domingo.

ne, dagitoy pay la ti maipabuyak. pakalaglagipan.

kabayatanna, intay’ iyuray nga adda bassit a candida wenno candido a maaramid da joel. no kaskasano, pumudno ti panagaatanudmin ta ikarigatanminto manen ti mapan sadiay banna, no agpabuniagda.

ala, tira, atanud, manso, lalaingenyo, ken paspasanyo, ket ne, naudikayon!

oh, my candida!

AWIS TI HULIO

Sumaranta ti lagip kas i’tay isasanikar iti masay-up
a sayamusom ti alisuaso ti kattempla a kape a barako.
Wenno iti alingasaw ti kaggao nga innapuy.
Wenno iti ayamuom ti dinengdeng no kasta a panagluluto
iti malem. Uminakbay, umadiwara, sumken ken sumnek
kas idadateng iti Hulio ti bang-i ken sabeng ti tudo,
littugaw, dagudog, ken uray pay ‘tay nagtagibanglo
a pas-eng ken langsi ti masansan a tumabbiraw a bagyo.

Isu a dim’ kunkunaen a dim’ ammo ti awis ti makalagip.

Kasano koma ngamin, aya, a maiddepko pay ti darang
ken dadang ti ginaburam iti dapo a beggang iti dapogan?

Kunak kenka: awan sapri, awan tedted a makasebseb.

Darangidangan latta dagidi sinibbolta a papaya
a mula ti akimmula, nga inta idi limed a sinuksukaan.
Kasta met dagidi apaglabanag a sarguelas, lomboy
ken bugnay nga inta inyas-asin ken kinulkulog.

Kunam kadi nga uray malapgis iti kalendario
ti kada agtrenta’y uno a Hulio ket regkasenka
metten iti ulimek ti naidalingiding, malinlinay
nga innapuy a naikadkad iti dalikan?

Dimo kunaen: burasen ti allawig dagiti manggak a maraitlog
ket diak namnamaen ti maipaluom iti kuribot wenno garong.
Nga anusak laengen a siguden a sigaman dagiti linuom ti init.

Kunak kenka: diak almanan, uray ita, ti naluom.
Sinigudta idi  iti umuna a lawas ti tunggal Hulio
dagiti awan pay gunnotna a bunga. Gusgustom
idi ken gusgustok nga imbugbugguong. Kaykayatta
idi a paglanglangan ti nagangganus, naal-alsem.
Dim’ kayat ket ti makutkuton, kaykayatam ti agkatkatay.

Ti ammok, agtubtubbog latta met ti nakemmo a manglaglagip.

Nasken kadi pay nga innak ita binsaen amin nga idukit?
Ket wen, sibibiag pay daydi puon ti mansanita
a nagtubo iti kadaklan ti narba ken nagpanawan a balay.
Kasta la ubbing idi nga akimpasmok. Ulienta dagiti nalabbasit
a nagbabassit sata pagbingayan a saggaysaen nga imulsit.
Sata katkatawaan dagiti umassi-assibay a sitsitik
ta awanen nabagida a sagpipirit a sam-it.

Hulio ket adu pay dagiti tartarubong ti kamotig nga inta kalien.
Adda latta manen natangkenan a dippig a saba nga inta tebbaen.
Di maibus dagiti niog nga innak itinnag, buongen ken igaden.
Adda latta pay umanay a tagapulot, asukar lattan no isut’ nasken.

Addan iti lilidduokam ti gusod, addan iti barukongmo ti guyod.

 

(naipablaak iti BANNAWAG, julio 28, 2008 issue)

 

maysa kadagiti kunkunak a nagatangko a "cheap books" iti nbs-tuguegarao daytoy baro a novela ni lualhati bautista a "desaparesidos." cheap ta P150 laeng, a kas met laeng ka-cheap dagiti dadduma a librona a mailaklako a kas iti "dekada ‘70," "bata, bata, paano ka ginawa?," "’gapo" kdpy. ngem uray makuna a saglalaka (saglalaka, dim’ ket kunkuna, aya, ta estratehia daytoy ti komersial a panagipablaak, ag-mass produceka iti pocketbook-style a literary work dagiti sikat nga autor, iti uray cheap printing materials, ilakom a nalaka, ket addayta, kasla hot cakes a gatangendan, sika), ammom metten, basta no obra ni lualhati bautista, saan a saglalaka ti kalidad ti novela. nakapimpintek a realismo, social realism a nakabilbileg ken nakaap-aprang.

daytoy "desaparesidos," umarngi iti tema wenno subject iti "dekada ‘70." maipapan met la iti martial law. iti diktadoria. ken iti panagari-ari ken panaglablabes nangruna dagiti militar kadagidi a panawen. nupay kasta, immurdas ken dimmur-as iti post-edsa people power revolution ti panawen ti "desaparesidos." estoria daytoyen dagiti biktima ti kallabes a martial law regime. saanda laengen a laglagipen ti napasaranda iti ima dagiti militar ta saandan a nasken a lagipen ta paseten ti biagda ti padasda, saanen a nasken a malagip ket isapsapulanda iti agdama iti closure, nangruna ket adu dagiti mapukpukaw a sapsapulenda pay laeng ken mabalin a didan masapulan, annak man, ipatpateg a tattao, kinatao wenno katatao.

no nabasayo ti "dekada ‘70" (maiganetget a basaen ti orihinal a version daytoy, a saan la a buyaen ti peliculana) ket naaliaw wenno naasiankayo iti nagpasaran dagiti karakter sadiay, ad-adda nga agkintayegkayo iti kinasabrak ken kinasaem la unay ti kinapudno iti "desaparesidos." adtoy manen ti kaay-ayotayo nga estilo ti prosa ken panagfikfiksion ni bautista. nalag-an, simple, taglish. ngem inna iparang ken iparangarang ti nakaam-ames ken nakaap-aprang iti awanan kinamikki ken kinamanagimpaparang a panangiladawan ken panangidalget iti nakem, konsensia ken pannakaawat.

sampolantayo dagitoy a paset ti novela:

awan pay nabasak, siempre, a kakasta a kaprangka wenno kadiretso wenno kadursok a panangiladawan iti literatura nga iloko. ket no parikuttayonto payen dagita "tagidaksentayo" la unay a balbalikas iti sex a kas kadagita "putang ina," "kantot," "salsal," "suso," kada "tamod," ’sinno koma ita ti makaitured nga agsurat ken agipablaak met iti kas kadagita isursurat ken panagsursurat ni bautista?

ala man, ’sinno ti makaitured a mangisurat iti "ukininam!" wenno "yutniinam!" sa maipablaak? agpatinggatay’ laeng met, piman, iti "’niinam!" wenno "ukistibulong!" ta dagita laeng ti nadaydayaw wenno nanakman kan’ pay idi, aya, a maipablaak wenno mabasa ti kaaduan a pipol. piman.

’sinno ti makaitured a mangisurat iti "Ke’ no iiyutendakan ngay, dim’ pay la ammo?" "Iyutem ket kais-isbona laeng, nakaang-angseg, a, deyta!" wenno "Ket kabayatan a babbaboyen dagiti soldado, adda nagsalsal kadagitoy a sangonsango. Ammona ta impunas daytoy iti rupana ti kapsit. Impilit pay daytoy nga inserrek ti ramay daytoy iti bibigna."

awan la ketdi. sumken la ketdi manen daytay moralista la unay a mentalidadtayo a mannurat nga ilokano a narugit, naalas, kinabastos, awanan modo, awanan urbanidad ti kakasta nga isurat ken masurat.

kangrunaanna, awan pay nabasak ketdi a fiksion nga iloko maipapan iti martial law a nangiparang nga awanan amak ken bias iti side dagiti biktima ti diktadoria (laksid, siempre, iti english, ta adda met dagiti nagsursurat maipapan iti kinadangkok ti martial law, kas kada f. sionil jose, gregorio brillantes, ken of course, ni jose maria sison. ilokano dagitoy!). awan pay ammok a nagsursurat nga ilokano a mannurat iti iloko maipapan iti nalidem ken nakaal-alingget a paspasamak iti martial law. no adda man nasurat wenno nagsurat idi, bin-ig a pammadayaw ken/wenno developmental wenno ‘tay moralista a kita ti fiksion maipapan iti kinaimbag ken kinasayaat ken kinatan-ok ti bagong lipunan, green revolution, masagana 99, kabataang barangay, wenno iti kinamalalaki ni fm, kinapusaksak ni imelda, wenno ketdi iti kinasiglat ken kinabannuar dagiti armendo a pc a makilablaban kadagiti demonio a burangen a komunista ken agkilaw iti batillog a juramentado a moro a nagtagi-kris, kdpy.

which is just natural met ketdi. dimo mapabasol dagiti mannurat nga ilokano idi, a. alangan met a tuladenda idi, aya, dagiti dadduma nga aktibista a mannurat a tagalog a nakawaywaya nga agsursurat iti kayatda a suraten maipapan wenno kontra iti martial law wenno ken ni marcos. awan ti mannurat nnga ilokano nga aktibista idi. malaksid laeng iti kas ken daydi apo donato b. abanilla ti abra nga aktibo a maibilang kadagiti bannuar ti fqs. ken dadduma pay dita nga adda iti u.g. idi. hmm, tagtagilakaem met, aya, ngamin ti agintutured kadagidi a panawen? nalabit, agamak ti dadduma nga ilokano writers idi iti pagpaspasaran dagiti tagalog ken dadduma pay a writers a matiltiliw sa mai-detain iti istakeds ti militar. sa maparparigat. sa agpukaw lattan. desaparecidos. ngem ita ketdin, pagtangsit ketdi dagidi writers idi a naibalud, detainees, dagiti na-torture, nagasat a di naipalnaaw, ti padasda iti panawen ti martial law. nakain-indaklan man ita a kas badge of honor a kasla badge of courage ti napintas a gasatda a naikulong, naparparigat idi panawen ni lakay marcial. adda nga adda a mabasam dayta iti biodata dagitoy a mannurat, dayta nagpasaranda.

aniaka ketdin, ania ngay, piman, ti maexpektarmo kadagiti mannurat nga ilokano idi dekada sitenta ken early ’80s? ket no ninto pay apo marcos idi ti honorary president ti gumil filipinas, kadagidi a panawen! natural, no agsuratda idi, kaaduan kadakuada, bin-ig a panangidaydayaw ken panangisaksakit iti "baro a kagimongan" (padasem, kas pagarigan nga ukagen daytay antolohia ti gumil filipinas a "ferdinand e. marcos: kalasag ti filipinas" a ruknoy pay iti kasangay daydi fm). ’sinno koma met a mannurat nga ilokano idi, aya, ti di mangitangsit wenno mangilastog a "kammannuratanda" ken "kagumilanda" ti presidente ti republica ti filipinas? rabrabakem dayta?

dayta ti maysa met a kunaek a "nakas-ang" a panawen wenno era ti literatura iloko. awanantayo iti maipagpannakkel met a kontribusion a protest literature iti panawen ti linteg-militar a kas iti itangtangsit dagiti mannurat a tagalog a nagadu nga produktoda (malaksid, siempre, iti sinuratan dagitay’ ilokano nga adda iti limed wenno underground a tignayan; nupay agtalinaed a limed wenno maikurkurimed dagitoy ket agingga ita manmano pay laeng ti rimmuar wenno mairuruar).

ayna, adun sa pay ketdi ti nasken nga isurattayo, aramidentayo, tignayentayo tapno makompleto ken mapnektayo iti bukodtay’ met kano, aya, a literatura a pukawpukaw sa met, piman.

ARINTAPOSEN ITI HUNIO

Arintaposen iti Hunio a nagsinnapata dagiti perrengta:
Siakto, sikanto, laengen, ti matmatmatam, ti mingmingmingak.
Arintaposen iti Hunio nga indeklarata ti wayawaya
Dagiti nasimbalud a dila ken nakaraked a rikna.
Arintaposen iti Hunio, iti arindaraen a malem, nagpinnetpet
Dagiti imbulosta a kari, nga iti arimbainen a kinnari, kukuata ti rabii.

Sinapulmo dagiti ramayko iti lidem ti naglemmeng idi a bulan.
Naapirasmo ti immapon a kersang, naaprosam ti putan ti laban.
Sinapulko ti dakulapmo iti lamiis ti kannag idi iti kapanagan.
Napidilko ti nagbalay a butuan, napiritko ti gatilio ti dangadang.
Nasapulanta ti agwaywayas nga essem, ti nagsinsinanta a pammati.

Arintaposen iti Hunio a sinagpatta dagiti turod, inulita dagiti bantay.
Nagsarakta iti Marso, nagsinata iti Abril, nagsarakta manen iti uno ti Mayo.
Isu nga inkeddengta a kukuatan ti Hunio, wen , ti Hunio iti amin a tawen.

Iti amin a panawen, insapsapatata dayta idi iti lemmeng ken iti remmeng.
Iti amin a tawen, dita sinamir ti adu nga igaaw, bayakabak ken allawig.
Iti sanengseng ti buli ken agibas ti tadem, inrupirta ti sapasap a gemgem.
Sangkalagipta ti di agtapos a Hunio a singgalot ti nakem ken pakinakem.

Sangkalagipta ngem ti dita malagip: adun a Hunio ti nagtapos
Ngem apay a di maib-ibus ti maikarkari nga arindaraen a malem
Ken maipampanamnama a nalablabbanag a bannawag?
Apay mataktakadan latta iti bulong ti tungil a marunggay iti dalan?
Apay a masarsarimutmot uray kadaanan nga uggot ti paria a balang?
Apay a mapilpilaan ti naagub a bagas nga apit ti ganggannaet a talon?
Pedpedenta kadi latta iti instant pancit mami ti bisinta a di maiperreng?

Arintaposen iti Hunio a sinagpatta dagidi turod, inulita dagidi bantay.
Arintaposen manen ti Hunio ita a naariwawa latta kadagiti kalkalsada.
Ita a kas idi a nakaad-adu dagiti maganatan a gemgem ken pangta.
Arintaposen iti Hunio, ita, iti daradara a malem, itag-ayta ti kari ti rabii.
Di kad’ inkeddengta a kukuata pay ti Hunio, wen, iti amin a panawen?

Umayka ta wayawayaanta ti Hunio a nakaibaludanta,
Umayka ta wayawayaanta
Ti Hunio a nakaibaludanta,
Umayka ta wayawayaanta ti Hunio
A nakaibaludanta.

 

(naipablaak iti bannawag, hunio 30, 2008 nga isyu)

 

apagsangpetko iti filipinas (manipud oman), iti cagayan, maysa kadagiti immuna a napanak nagpasiaran, natural, ket iti bookstore, iti nbs-tuguegarao. magagaranak ta baka adda kabarbaro a titles. kangrunaanna, baka adda matiambaak a bargain books. ken cheap books. pagpiaanna, adda dagiti maipaspasuli a sumagmamano a bargain books. innalak ida a dagus. sumagmamano a children’s books ni roald dahl, some literary classics kdpy a "cheap" ngem "de-kalidad" a libro.

iti filipiniana section, nasdaawak ta adda gayamen sumaglilima a kopia dagiti libro nga impablaak ti fox literary house iti daytoy a sanga ti national ditoy prabins. gimmatangak a dagus iti tallo a titles, isu dagitoy "tres amores: tatlong nobeleta ng pag-ibig sa siyudad" da layeta bucoy, ardee sto. domingo ken beverly siy; "palalim nang palalim padilim nang padilim at iba pang kuwento ng lagim" nga inurnong ken inedit ni beverly siy; ken "dagta: antolohiya ng erotika" nga inurnong ken inedit ni j luis camacho.

makuna a kasla alternative wenno indie a pablaakan daytoy fox literary house. bassit a publication house. ngem segun kadagiti sources, patok wenno in ken mabili dagiti produktoda a libro (a maidasig met la kas pocketbooks, ta naiingpis ken made of cheap materials) ta malaksid a nalaka (from P70-P120 ti presioda), makuna a de-kalidad ken literary ti linaonda a sinurat. kasano met ngamin ket dagiti mangimatmaton, dagiti editor, dagiti writersda ket saan a basta no ’sinno la ditan a mannurat wenno agimmamannurat. kaaduan no di man amin kadakuada ket produkto ti u.p. ket dagiti kursoda (kas mabasa iti biodatada iti ngudo ti tunggal libro), addaka dita nga ab literatute, ba english, ba journalism, ba araling pilipino, ba malikhaing pagsulat, ab communication arts santo pay la addaan ti dadduma iti mfa creative writing, ma philosophy, ma malikhaing pagsulat kdpy. santo dadduma kadakuada ket agisursuro met la iti literatura ken creative writing ken produkto dagiti literary seminar-workshops. wen, isuda kadagitay aktibo nga agtutubo a mannurat a tagalog dita u.p. kdpy nga universidad dita manila.

gapuna, kas maexpektar, naidumduma ti sinurat ken sursuratenda no maidilig, kas pagarigan kadagiti popular ken cheap a maipabpablaak ken mailaklako uray iti bangbangketa ken ukay-ukay a romance pocketbooks ken horror stories.

no basaem dagitoy fox books, mapnekka ken dayawem ti estilo ken teknik ti literariness ti inda panagputar. saanka a masimron wenno mabaduyan wenno mainsulto wenno agbalin a mennel a kas iti masagrapmo no pagpapausam ti agbasa kadagiti agkaiwara dita a romansa kano ken horror kano a babasaen. (pasensian kadagiti avid readers kadagitoy kunkunak a pocketbooks, ngem kastat’ mariknak no basaek dagita, aglalo dagitay taglish ti textona a mailaoklaok ti english sentences a koma met no kuskusto ti usage ken grammarna, dida pay la ngarud interamente nga englisen amin. ngem nakarkaro siguron ta agbalin nga agraraman nga english a chick lit no kuan.)

nagsayaat man ti kastoy a napanunotan dagitoy nga agtutubo a mannurat iti manila. wenno dagitoy nga agtutubo a mannurat a tagalog wenno tagalista. nalabit maysada met kadagiti saanen a makaitured iti panagraira dagiti cheap ken makapadagmel a "pocketbooks" ket inrantada ti nagsurat met iti kasla addaan bassit iti kalidad a babasaen. wenno nalabit pay, nadlawda nga awan ti agsursurat iti tagalog pocketbooks para kadagiti readers wenno audience a nangatngato laeng met ti levelna wenno agpang ti mentalidad wenno intellectna ngem iti kas kadagiti agbasbasa kadagiti saglalaka a paketbuks iti bangbangketa ket isu, nagsuratda ken nagipablaakda met iti para kadagiti yuppies a makunkuna, dagiti young professionals kas kadagiti agadu a call center agents, dagiti college students, dagitay’ coño wenno uray kadagitay’ wannabe a "sosyal" ken agraraman met ken pa-cute nga "intellectuals" kdpy.

ken adda labitna, natignayda, wenno umapalda, iti success ni bob ong kadagiti kita ti sinurat ken sursuratenna a liblibrona a patok na patok iti uray ania a level wenno kita ti mentalidad wenno intellect. mapa-masa, mapa-yuppie, mapa-burgis wenno elitista, kaykayatanda a basbasaen dagiti adventures ken misadventures ken antics ni bob ong.

kas koma kadaytoy "tres amores" a pakasaritaan ti tallo a klase ti agtutubo a babbai iti ciudad. saan a korni dagiti estoria, saan a baduy, saan a pa-cute, saan a pa-intelektual effect (nga agingle-ingles). madlawmo latta ti expertise dagiti nagsurat a mangiparang ken mangtubay kadagiti karakterda iti pudno ken kinapudno a pasamak ken mapaspasamak iti ikub ken trend (ti motif ken uso) ti ciudad.

ken iti "palalim nang palalim…" uray pay no agtinnag latta a kasla fantastic wenno incredible ti kaaduan a maiparang a kina-horror wenno ti sense ken rikna ti aliaw, madlawmo ti naliteraturaan a manipulasion nga agpadas nga agtakder a kas postmodernismo a panangiyablat wenno panangiplastar.

ket iti "dagta…," adda ditoyen daytay kunkunada a "literotica" wenno literary nga erotica. saan a cheap a pornografia ngem naliteraturaan nga erotica. adda kenka nga agbasa no ipatom ken ipapilitmo a puro a porno ti basbasaem. adda kenka, iti level wenno agpang ti riknam wenno iti libidismo ti panagawatmo, no nanamem dagitoy a sinurat a kas pagpaimas iti rikna ken isip wenno pagpaganas laeng iti pisikal a rikna ti partikular a mabagbagi nga umtog kenka, tumangken wenno agbabasa. iti panagbasa iti erotica, adda kenka no dayta laeng butom wenno dayta ukim ti maseknan a makarikna. ngem ti ad-adda koma a maseknan a malinglingay ken agimas ket dayta utekmo, ken dayta pusom. after all, ti kano kaimportantean, ti kangrunaan a sex organ ket isu dayta utek–dayta ulo nga akingngato, saan a dayta akimbaba. adda kenka no bastoska wenno daytay kunada a bastos ngem maginoo met. apay ngamin a kinabastos kunatayo, aya, no maipapan iti sex, aglalo la unayen no dakamatentayo ti usar dagiti buto kada uki kada suso kada batillog kada muting, urmot, kapsit kada bibig, dila, kudil, ramay ken no ania la ditan, ti kinasagrado ken holiness ti yut wenno iyot, mainaig iti panagimas, iyaalimpapatok, dagiti amin a senses ken iti nakaparsuaan a kinaganas ti panagaramid iti tao?

 

how i wish a dagiti koma met mannurat nga ilokano ket makasuratda iti iloko a chick lit, iloko a horror, iloko nga erotica.

apay, awan la, aya, ti makabael ken makaitured nga ilokano a mannurat ken ilokano a publisista a mangpadas? adda ken adun ti nagpadas nga agiruar iti iloko a paketbuks ngem "romansa" ti inda linaon idi. apay a ditay’ padasen met ti agsurat iti kuskusto a fiksion nga iloko a horror ken erotica? ala, padasentayo man, ta kitaenyo no di dida ket ngata mabiit a maibus a gatangen amin no iloko nga erotika ken iloko a horror dayta saglalaka a paketbuk.

agsurattayo ketdi itan tapno addanton maurnong a mailibro. rugiamon nga isurat ti rikna ken rikriknaen dayta butom wenno dayta ukim, kangrunaanna dayta aguttog a puso ken utekmo. wenno iti pagbutbutngan ken pagam-amkan ken likliklikam a makitkita ken di makitkita, katataoan man wenno di katataoan.

madama a paspasangpeten ti napintas a nakem nga agiblag iti napintas a maikur-it.

ket kabayatanna, agipabuyaak pay laeng iti retretrato a panglaglagipan ken pakalaglagipan.

pictures dagitoy iti maysa a miting cum lecture/workshop iti maysa a projecto ti nakem conferences a naangay sadiay mmsu idiay batac city idi julio 2007:

intakder man da manong ariel agcaoili ken manang lilia quindoza-santiago, kabayatan nga intugaw latta ni apo stanley anongos.

iti lecture ni dr. precy espiritu ti u.h. manoa

iti lecture ni dr. beth calinawagan ti u.p. baguio

ni manang ruperta ramos asuncion

da aatanud joel b. manuel ken daniel l. nesperos

dakami man kada atanud jbm ken atanud dln

ladladawan met dagitoy iti miting ti tmi filipinas global iti ramon, isabela idi agosto 2007:

grupo a ladawan kalpasan ti miting iti pagtaengan da apo peter la. julian.

madama ti miting, naimas man ti saba ti ramon, da appo glicerio gallardo, rogie baysa, franklin macugay.

retratos met dagitoy iti maysa pay a panaguummong ti tmi filipinas global sadiay baguio city idi setiembre 2007:

nabnabiag a saritaan da appo aurelio battad, ruperto manuel, rodelito ramos, prescillano bermudez, franklin macugay, rosemarie calisen-de francia, virginia duldulao, ken mercedes bermudez.

ania kadi ti pagdisdiskusionan dagiti dua a jaime (raras ken agpalo)? maipapan sa iti no kasano ti mangabak iti salip iti panagsuratan?

manmano a panaggugrupo dagiti agkakasiglat a mamannurat nga ilokano. ala iti sanguanan ti sm baguio: da appo errol l. abrew, prescillano n. bermudez, mercedes p. bermudez, ruperto p. manuel, claire a. sumahit, julio u. belmes, ken jaime g. raras (sayang diak nairaman iti picture, a, ta siak ti nangpicture; ngem saanak met a nasiglat sa ngamin a mannurat).

PANAGKALINTUDUAN ITI MAYO

"I summon you in the moist hour, I raise my song to you."
                   — Pablo Neruda, The Song of Despair

Ti nadam-eg a pakdaar ti umarikap a lulem
kadagiti ligsay a manglikig iti darang ti matuon
tapno apirasen ti agal-al-al nga angin
ti maganggango a malem: daytoy ti pakauna
a tudo ti imbatim ket nagbati a maudi a Mayo.
Umuna a sebseb iti beggang ti Abril.
Umuna a buggo iti namureng a kuyem
ti dita malipatan a saem ken alunapet.

Kumkumpet a lidem a kas kalitem ti kammuol.
Awisenka manen tapno itarayanta ti kanabsiit
ken dulluog ket ikamakamta a liklikan ti bayakabak.
Ngem marusepta latta iti panagkalintuduan
dagiti tuwato ken sallapingaw. Kapilitan manen
ti isasar-ongta iti putong nga abong-abong
iti bangkag. Kabutengta ti sapri, ti pilaw, ti dinakkel
ti alog. Awisenka manen tapno pamagaanta
dagiti pumurpuraw a ramay ken bibig. Sumlep
a naulimek a lagip, kas kaliday ti managgaysan
a tedted iti nakutoran a sagumaymay.

Kunam idi: agmalem laeng ti kaem ti isemko.
Kunak met: agpatpatnag ti alsem ti essemko.
Kunam ita: din itden ti Mayo ti umuna a tudo.
Kunak met: mabigatan latta a sibabasa ti awisko.

Urnongek dagiti unnoyko, diak masbaalan, kasda
la puriket a dimket iti gayadan ti pantalonko.
Ayabannaka ti maulit-ulit a dueto ‘di malemta
iti bangkag, kas ariwawa dagiti matuduan a tukak.
Diak sukatan ‘toy nadaripespes a pagan-anay:
‘Yanudkonto iti karayan inton itulokmo
nga agginnulgolta manen iti kannag
kalpasan ti pasiam ti itanemta a lasag.

 

(naipablaak iti BANNAWAG, mayo 19, 2008)

 

adda gayam mangpadpadaan iti panangipablaagko iti bassit met a pasadas ken padpadasko ditoy oman. naikarik ngamin nga iblagko met ti palpaliiwko iti sangkabassit a gundaway a kaadda ken tiempok ditoy a ganggannaet a daga dagiti arabo. middle east. napudot a lugar. kadisiertuan nga arigna langalang. ngem let-ang met nga agtatapaw iti arigna ket dan-aw wenno taaw pay ketdi ti lana. nga isut’ pagbaknanganna met kas kadagiti dadduma a nasion ditoy arablandia. nga isu met a makagapu a maysa kadagiti pappapanan metten ti adu a kailian. makunkuna nga ofw. overseas filipino workers. dagiti exilo. self-exiles manipud iti bukod a daga ken ili a di makaited iti naan-anay a pagbiag ken pagbiagan.

ngem inton maminsanen ti maipapan iti ex-exilo. sangkabassit la kunak daytoy a makunak iti sangkabassit a panawen ken gundaway a makaumayak ditoy a lugar. bassitanna a dua bulan la ngamin. ket agawidkamin iti mabiit. back to filipinas. pinabus-oyan la ti sumagmamano nga iliw. ket bareng addanto manen sunotna.

diak makabuelo nga agiblag iti kunak a padasko ta diak ammo ti iyunak nga ibaga. sa maysa, bassit pay la ti padasko. wenno ti napaliiwko, nadanonko, napanak, nakitak, naramanak. hmmm, no naramanan, a, ket adda met bassit. hmm, bin-ig la a bassit ti malawlawat.

iblagko koma ngarud ditoy ti maipapan iti culinary experiencesko ngem nalagipko a saan sa a mainugot nga ilalaokko ditoy mannurat.com ti maipapan itoy. ta inikkatko idin ti panagblagko iti maipapan iti makmakan ken panagluto ket nangaramidak iti sabali a pangipanablaagan kadagitoy a naiimas a padpadas ken pagpagteng. malagipko nga adda rinugiak a blog idi 2005 iti wordpress.com. ket isu, binukitkitak ket adda nga agur-uray sadiay. 2006 pay ti naudi a kakaisuna a naipaskilko a blag maipapan iti dinengdengko a sabong/rangaw/bunga ti karabasa con bungat’ utong. inrantak idi a linuktan daydiay a blog tapno makapartisiparak iti maysa blogging community dagiti pinoy foodbloggers. ngem diak natuloy ken nabaybay-ak. sapay no di pinadasko idi ti nagin-iingles met, piman, tapno kano maawatan ti kaaduan dagiti taltalanggutangek. medio naray-awda ngamin idi kadagiti ibablagko maipapan iti pinakbet ken imbaliktad ket adu ti nagkiddaw a sapay koma ta ipatarusko iti english dagitoy.

isu a daytoy blagko ita nga iplugko ditoy, pagpasensiaanyon ta english daytoy, piman. saanak a sanay nga agsurat iti english. saanak nga agsursurat, ever, iti english, iti man literatura wenno iti panagblablagko. nagsuratsuratak met idi iti sinankuansit nga english a dandaniw ken salaysay, idi estudianteak pay iti haiskul ken kaleds, ngem diak inintonaran aglalo idi masumokkon ti agsurat iti iloko ken tagalog. nakapuyak iti english. paglaingak laeng ti agbasa iti english a libro, magasin, pagiwarnak ken no ania la ditan a naimaldit iti english. ngem alerdiekak iti english no panagsuratan. isu nga, expect the unexpected, ipakpakaunakon, saan a perfect ti grammar wenno sentence constructionsko. courtesy la ti panagbasbasak iti english texts daytoy panangpadasko met nga agblag iti english. ket iti pay met maipapan iti makan, taraon, panagluto, kunam, anak-ti-diablo ketdi, di pay napasubon datao iti inninglesan, piman! ala, bareng makasursuruak pay.

 

ala, padasenyo man a sarungkaran ngarud, inkayo iti pinakbet.wordpress.com. pangngaasiyo ta ibookmarkyo ti url. pangngaasiyo ta iramanyo iti blog linksyo wenno iti blogrollyo. pangngaasiyo ta iramanyo ti pinakbet feed iti rss reader wenno news aggregatoryo. piman, pangngaasiyo ta sobran sa metten daytoy a plugging!

medio inspiradoak nga agblag ita iti wordpress.com ta natakuatak, kalpasan ti dua a tawen a diak panagblag itoy, nga adu metten ti simmayaatanna. kas pagarigan dagiti built-in a widgets, ajax configuration pages, link snapshots, akismet spam blocker, etc. pinanggepko pay ketdi nga iyakar manen ‘toy mannurat.com iti wordpress.com manipud ditoy blogsome.com. ngem diak impatuloy ta uray kastakastana laeng daytoy blogsome, loveko pay laeng. kangrunaanna, adu pay laeng ti limitasion gayam iti wordpress.com. kangrunaan (kaniak) ti customization ti css code ken html tags ti theme wenno design ti blog. saan pay laeng a free, saan pay la nga allowed, bawal, maiparit, no puede, ijo. ngem no talaga a kayatmo ti customized css, nasken nga agbayadka iti $15 piman! sa pay ket limitedka pay iti css editor laeng, saan a mabalin a pakibiangam ti html tags ti blagmo, piman, uray agbayadka. ditoy blogsome, libre dayta a css editor feature agramanen html tweaking. isut’ gapuna a libreka a mangpulingling, mangbaliw, mangsukat iti themes, overall layout ken design ti blagmo–no need of freebie widgets pay ta mabalinmo ti agaramid wenno agipan iti bukodmo a widgets no kayatmo ta nawayaka a mangbutingting iti css ken html tags.

ngem kayatko ti simply nga agblag pay laeng iti foodblogko. pagan-anusanen dagiti available a themes sadiay, a, piman met. ti importante ket ti adda a naynay a maipanablaag.

see you ngarud iti pinakbet.wordpress.com. agumakayo bassit sadiay ken agkatay maipapan iti food adventuresko ditoy oman.

abril 30, dandanin alasdose iti tengngat’ rabii. still, diak madecide no sumaliak kadi ita a tawen iti palanca.

adu ngamin dagiti pakaburiborak a makatubeng iti gaganaygayak a makisalip. saan a nalawag (kaniak) ti pagannurotan maipapan iti no ti entrim ket ipatulodmo babaen ti internet.

iti pagannurotan, iti kano website ti palanca awards, iti submission form sadiay, ti pagipatulodan. saan a nadakamat no mabalin ti email submission (a kas sigud a maar-aramat iti kallabes).

ti pakasikorak, kunana iti pagannurotan, rule no. 9, no naisendmon iti website ti entry ken scanned forms, isarunom kano ti “envelope containing the requirements listed in item 7(a) to (f) above should then be sent to the CARLOS PALANCA FOUNDATION, INC. by mail or courier and postmarked not later than 30 April 2008.”

ket ania dagiti requirement iti 7(a) inggana (f)?

dagitoy:

“(a) the duly accomplished Official Entry Form, (b) Authorization Form (The Authorization Form must be notarized for local entries. Entries from abroad need not be notarized but if an entry from abroad wins, then the Authorization Form must be authenticated by the Philippine Embassy or Consulate and submitted to the CPMA Office on or before 1 September of the contest year in order to qualify), (c) Consent, if applicable, (d) an original and three (3) copies of the entry, (e) a soft copy (diskette copy or e-mail) of the entry, and (f) the author’s full résumé.”

isu met la dagita ti nasken nga ipatulodmo no piliem nga ibuson iti koreo wenno ipa-courier ti entrim. no piliem a hard copies ti inka ipatulod.

no iti internet, babaen ti website, isumitem la ngaruden ti soft copy(ies) ti entrim ken dagiti iniskanmo a forms, inkanto pay la manen kano ipatulod ida amin kas hard copies! di kad’ makaburibor?

sigsigud, iti daan nga annuroten, no inyemailmo idin ti entrim a soft copy ti manuskrito ken scanned nga authorization form ken entry form, ti laeng inka ibuson a hard copies ket ti orihinal nga authorization form ken dagiti orihinal nga entry forms.

itan ket amin metten! ania ngarud ngata ti serbina pay nga inka ipatulod babaen ti internet ti entrim no ulitemto manen nga ipatulod met la amin babaen ti snail mail wenno courier service?

di pay adu a magastos. inka agabang iti internet cafe. sakanto manen magastosan iti post office wenno courier, aglalo no nagadu ti entrim ket nagbengbeng ken nagdagsen ti ibusonmo.

santo addaka iti abrod, a kas kadatao. international ti charge iti pagpatulod.

ket ditoy oman, mainayon a pakarikutan ti banag nga awan magatangko wenno awan magatangak ditoy sohar city iti bond paper a ‘tay regular wenno letter size a 8.5′ x 11″ nga isut’ required a pakaimalditan ti entry. ti adda a papelda ditoy, nga isu kano ti kasla official nga aramatda a rukod ket ‘tay size a4. adu ti nagsapulak a pagtagilakuan ngem awan a talaga ti 8′ x 11″ wenno uray legal size a 8.5″ x 14″ (’tay long a bond paper) ta gutdek la koman no adda long ket pagbalinek a short, hehe! alangan met a kartibak a saggaysa ti ig-igidna dayta a4 tapno agbalin a letter size, piman, ket no kas pagarigan ta tallo ti entrik ngay a sag-25 pages wenno bassitanna a 25 pages each. times 4 dayta ta ti required ngarud a hard copies ket 1 “original” ken 3 copies (kunam met la no uso pay, aya, ti makinilia, ta dayta 1 orig a copy plus 3 carbon copies? itattan, a, ket kaaduanna a computer printed ket puro original daytan 4 copies; malaksid no dot matrix a printer a tay continuous form a de-carbon ti usarem a papel). di pay no 25 taymis 4 taymis 3 ket di pay 300 panid daytan.

iti panagsukisokko, naammuak a dayta gayam a4 ket isu gayam a talaga ti international standard a rukod a maar-aramat, a naibatay iti metric system, ket isu ti kaaduan a mau-usar, iti europa, india, middle east ken adu pay a lugar.

ti met letter ken legal sizes, north american standard dayta, isu ti maus-usar iti estados unidos ken sumagmamano a pagilian a kas iti filipinas. hmm, uray gayam iti papel, biktima ti filipinas iti u.s. colonialism, hehehe! (masapul koma nga i-revisedanto manen ti rules maipapan iti paper size ket iramanda ti a4 tapno awan pagsakitan ti ulo dagiti makisalip manipud europe ken dadduma pay a paset ti lubong).

ket isu, a, awan mabirokak nga a4 a bampeper wenno kupombam ’su a diak maiprinta ti manuskrito ti entrik, piman.

adu a pakarikutan. isu nga awanen ti ganaygayko a sumali.

sa ket awan kapkanekak nga isali a sarita wenno daniw. addada met mabalin nga entri ngem saan a baro a putar. ulit.

next yearto lattan, kunkunak man. kustonto no adda maputarko a brand new a sinurat.

ngem naammuak nga extended kano inggana mayo 5 ti deadline ti panagisumite iti entries.

ne, medio gimmanaygayak.

lalo idi naammuak a mabalin met gayam ti email nga usaren a pagipatulod (malaksid kano iti novela ken screenplay; namak pay ‘gaminen no nasurok a 200 a panid ti novela nga isalipmo, taymis 4 di pay apan a 800 a panid ti inka ipatulod santo 800 a panid met ti iprintanto ti palanca foundation no maawatda ti entry).

ket ’su, a, kaisesendko la ‘tattay ti entrik babaen ti email. ipatulodkonto met pay babaen ti courier dagiti original nga authorization ken entry forms. saankon nga ipatulod ti hard copies. makammodtan no qualified wenno disqualifiedto ti entrik. ti napateg ket makasaliak laeng a makuna. uray man no maabakak uray iti pay laeng annuroten. basta, addan naipatulodko nga entry, o.k. kaniakon. mapnekakon. haanko met nga inanamaen ngamin ti mangabak. no kas pagarigan man ta qualified ti entrik ket dumanon kadagiti hurado, santo pay la makapalaran dugkalan iti premio, ay, ket, appaunay a yamankon.

good luck ngarud kadatay’ amin a nakisalip.

makabulanmi gayamen ditoy sultanate of oman.

particularly ditoy sohar city.

 

wen, bimmakasionkami (siak, kaduak dagiti tsikitingko) ditoy ayan ni kaingungot.

ket makabulanmi ita nga abril 26. makabulanmi gayamen ditoy ket ita la a makapanablaagak iti maipapan itoy.

hmm, bisi.

ngem adunto ti ipanablaagko maipapan iti pannakaadak ken kaaddak ditoy. rugiak ita ida nga ibinsa.

diak maala ti agiblag idi damo a lawasmi ditoy ta awan internet connection. adda met ketdi sumagmamano nga internet cafe ditoy sohar ngem adda nginnginana ti kada oras a panaginternet. numona ta no siak ti nagonline ket ‘tay agnunog wenno aguper. sa adda bumbuntogna dagiti kunkunada a "broadband" a dsl a koneksionda. awan pay unay ti makuna a superpaspas a broadband ditoy (at least ditoy sohar; idiay muscat, kapitolio ti oman, addan sa talaga a broadband connectionda ‘diayen).

pagpiaanna, just recently, nai-launch ti hsdpa wenno 3.5g a data connection ti nawras, ti maysa kadagiti kangrunaan a mobile carrier ditoy. naparpardas ngem ‘tay 3g dayta hsdpa ta 3.5g ngarud. umabot iti 3.6 Mbps ti bandwidth. wireless daytoy a connection, saan a masapul ti cable wenno landline a linia. mabalinmo ti aginternet iti 3g-capable a selpon wenno iti laptopmo (babaen ti espesial nga usb hsdpa modem) ket uray ‘dinno ti ‘yanmo a sakup ti coverage, makainternet iti napaspas. isu a nagpakonektakami kadaytoy. adda nginnginana. sa ket ti bayadam ket per magabyte ti mabusbosmo a data transfer (download ken upload). ‘tay 10 gigabyte ti kada bulan ti inaplayanmi. isu, dayta, agumakan nga aginternet, uray naynayka nga ag-youtube wenno maki-videochat ken maki-voip. ayos lang, narigat nga ibusem dayta 10 gig iti makabulan. dika la ket agdi-dl, a, kadagiti dadakkel unay a files kas koma iti mp3 ken movies wenno atitiddog a videos. ngem dika met ketdi maka-dl iti kakasta. limitado, agsipud ta adu a sites ti blocked ditoy. gagangay kadagiti isp ditoy middle east, naka-filter ti kaaduan a sites a favfavorito ti dadduma, kas dagitay mahilig iti pr0nz kada warez, hehe!

hmm. ti la masarsaritak metten. inunak pay daytoy pannakapaginternetko. hmm, isu ngamin ti maysa a kangrunaan ta isu laeng ti link wenno liniak a maki-communicate kadagiti napanawak iti filipinas. a gagayyem ken dagiti projects a mostly a tamtamingen ken pagnunumuanmi online. ken kasla isu ti adda a ridawko iti outside world. kaaduanna ngamin a dagiti tattao ditoy, dagiti man nativo nga omani wenno dagiti expats a kas kadagiti filipino, agkulkulongda iti uneg ti balayda no iti aldaw. napudot ti rummuar. sa la agruruar ti tao ken aglukat ti kaaduan a business establishment no lumamiisen ti init iti malem.

adunto pay met, a, ti ipadamagko pay. kas koma iti desperado a panagsapsapulko iti bugguong kadagiti hypermarkets ditoy. kasta met ti panagbirokko iti madengdeng a saluyot. ken ti siddaawko a makasarak iti bunga ti marunggay ken mismo a pinuon ti marunggay a nakalanglangto piman, nakasamsamek, ta dida met pagan-ano ti bulongna! ken no kasanoak nga agluto iti pinakbet ditoy, piman met, a mapagan-anusan la ti patis ken nabotelia a bugguong-aramang a pagpakebbet.

kabayatanna, mabalinyo a tannawagan ti eksakto a balay a ‘yanko ita (no diyo masirip unay dita ladawan dita ngato, courtesy ti google earth).

 

adda sumagmamano a queries wenno clarification no ania, aya, daydiay dakdakamatek a descriptions wenno narativo a panagiladawan, panagiparang, exposition, wenno panang-characterise iti maysa a karakter, lugar, pasamak, situasion, pagteng, rikna, buya, kdp.

no diak bigta wenno completely a mailawlawag ita, kas iti panangigunamgunam ni butch dalisay (iti librona: "…it isn’t enough to say that a character is ‘attractive’ or that an event was ‘memorable’…"), iparangko ngarud babaen ti sumagmamano a sampol a linia wenno parapo manipud kadagiti master works ti sumagmamano a master a fiksionista nga ilokano (nga agsursurat iti iloko).

manipud ken daydi apo pelagio a. alcantara, iti saritana a "sangkap" a first prize winner iti salip iti sarita ti bannawag idi 1964:

Kinupin ni A. V. Bertido ti pagiwarnak iti namitlo, impasayagna iti suli, sana inan-anat ti nagpuligos. Nagpababa-a-nagpangato ti napuskol nga anteohos. Kalpasanna, nakaan-anat ti pannakaakasna manipud iti dupap a darangidong a nagbinnennatan dagiti birit a mata. Rakab a rupa a pinangepngep ti kebkeb a buok. Naglalaga dagiti pukekek a ramay iti saklotna kalpasan ti panangidissona iti anteohos iti lamisaan. Saan a nagkuti dagiti panglabonen a bibig.

Dagiti birit a mata naitugkeldan iti kullapit a lampong ken imingan a mannurat a nakakaut iti bolsana. Awan ti langana a duapulo ngem ipapilit dagiti lesseb a matana, ken dilot a kawesna a saan a mapmapnek iti turog ken talinaay dagiti parsua a saan pay a napaay.

manipud ken daydi apo a. sanchez encarnacion, iti saritana a "ti narra, ti bagyo, ken ti sagut" a first prize winner iti salip iti sarita ti bannawag idi 1961:

Kasla umag-agneb ti sin-aw dagiti bibig ni Magda, kas kasam-it ti kappisi a naluom a sandia iti kalgaw a mangdepdep iti waw. Dagiti napungay a matana kasla singin a naapres nga alinuno a mangdayyeg ken mangulaw iti riknana. Ti nakipet a nalabaga a bestidona inna man inirteng ti nabaknang a pannakasukog ti pammagina. Ket dayta a panangdayaw ni Victor ti nangkalbit iti kuerdas ti pusona. Nariknana ti kinapagus a mangamiris iti kinapateg dagita a gundaway iti dalanna. Ngem adda nalagipna. Kalpasan ti namitlo a daras a panangabakna ken ni Magda, nagpakada ket simrek iti uneg ti siledna. Saan latta a naggibus ti bagyo. Ad-adda ketdi a rimmaba. Ket natimud ni Victor ti nasagiksik a timek ni Magda a kas napegges nga ulo-ulo ti danum a naggapu iti surong a   mangteppang kadagiti naruka a daga. Nailabeg kadagita a darikmat. Napardas ti panaglayus ti dara kadagiti uratna. Kasla iyik-ikkisda: maysaka a parsua a nakawesan iti lasag!

Simngay iti panunotna daydi damo a panagsarakda ken ni Magdalena. Simmurot ni Magdalena kada Peping ken Zenaida idi simmarungkar dagitoy kenkuana iti seminario. Kasla sumangdo a kalding dagiti wangwang-it ni Magda. Kasla balbaltik dagiti tignayna. Ti panagam-ammoda. Ti panangpetpetna kadagiti nalamuyot ken dumerderosas a dakulap ti balasang. Kas man berber ti pul-oy a nangyabyab iti apuy kadagiti naraber a pan-aw iti bakras ti bantay dagiti makapagpikapik nga isemna, dagiti nabagas nga itataldiapna. Amin dagitoy, nalagipna. Nalagipna. Amin. Amin!

ken daytoy manipud ken daydi apo constante c. casabar, iti umuna a paset ti novelana nga "umuna a bukel" iti deciembre 14, 1964 a bilang ti bannawag:

Naglangkapi iti abay met laeng ti baket. Kasla tinandaaananna a naimbag ti nagsaadan itay ti kutitna, ta isu met la ita ti nagtugawanna. Ngem apagsimpana, kinukotna ti tumengna, imbuatna ti sakana sana insaad ti dapanna iti ngarab ti bangko.

Kinusilapan ti baket. Dimo ingato ‘ta sakam, sika, impatigmaan dagiti matana. Ket ti lakay, a di met nairuruam a makusilapan, dinagusna nga impababa ti dapanna. Wen, aya, inyanamongna, iti unegna.

Ngem naladawen ti dapan. Liniputannan ida. Nangyegen iti bain kadagiti matada. Ta itan nagparangen ni Donia Nieves iti ridaw!

Nasiputanda, isuda nga agassawa, dagiti kimmastila a mata a nangsurot iti dapan. Dapan a di masapsapatosan. A di masinsinelasan, uray no mayudong. Dapan nga addaan iti tangan a kawweng ken ramramay a nagsappa, iti panagkawweng ken panagsappa dagiti ramay a tinawen a pagnanaen ti tarindanum. Manmano a maputdan dagiti kuko dagita a ramay, ket iti sirokda ngumisngisit lattan ti pitak a naiselsel; ket no maputdan met dagita a kuko, no kasta nga agiinumda iti basi iti linong ti kamantiris iti paraangan, saan a getteng ti maaramat, no di ket maasut lattan ti buneng a sibibirko, ket ti tademna siaaannad a mailagid iti ngudo dagiti kawweng a ramay. Iti ngatuen dagita a ramay, agkurkursing ti gurong, a manmano a masabonan, manmano a mapunasan, ta mabaybay-an lattan nga agmaga, uray maiturogen iti sardam, ken lumitlitem, no panawen ti panagtatalon, gapu ta malungpos iti rarasa a maagasan iti tutot ti dangla a nalanaan.

iti met sarita a "shorty brown" ni apo t. gabriel tugade a nangabak met laeng iti umuna a gunggona iti pasalip ti bannawag, idi 1970:

Minulenglenganna ti langana iti sarming: ti pangaan, napuskol ken narakab a rupa a balidbidan manipud  muging agingga iti timid; simmalog manipud iti nasilap nga ulona; dagiti napuskol a bibig ken agongna a kasla nalusdak ken nabistrad a pantok ti muhon; dagiti naliday matana a pinanawanen ti tarnaw…

Ala, wen, lakaykan, Shorty Brown. Ngem annugotem kadi nga agkabawkan? A dimon mawayas ti agbiag? A mapanka metten iti home for the aged tapno pataraken iti gobierno? Saan! Malaksid kadagitoy kuribetbet ken ti sangkabassit a panagkubbom, napunerka pay laeng!

Pinalabsanna dagiti retratona iti diding iti kusayan ti katrena a nakaidalusonan ti kimmaki nga ulesna; pakalaglagipanna kadagiti pinullo a tawenna kadagiti plantasion ti unas ken pinia idiay Hawaii, kaubasan idiay Delano, kanatengan idiay Salinas, pagsalmonan idiay Alaska, pagsusugalan idiay Reno ken Las Vegas ken kamansanasan idiay Wapato ken Yakima iti estado ti Washington. Dakkel ti akinkanawan a ladawanna a tanda ti panaglumen ti pudno a naganna ken iti pannakairuamna iti birngasna a Shorty Brown.

sa daytoy a parapo manipud iti sarita nga "orkidia" ni apo juan s.p. hidalgo, jr.:

Impalikud ni Saling ti atiddog a buokna tapno ipakitana ngata ken ni Leon ti kinalapsat dagiti takiagna ken ti kinatangsit ti barukongna. Nagkampuso ti rupana, naraniag ken dadakkel a nagbukel dagiti nangisit a matana, panuntundirisen met ti agongna, ngem namsek ketdi dagiti agar-arimasa a bibigna, nalasbangda a kas kadagiti pingpingna, ket tagiruotendaka tapno agkam. Dagita ngata a mata ken dagita a bibig ti nangawis iti rugso ni Leon itay damoda ti aginnisem ken agpinnerreng, ket dagita met a takiag ken barukong ti alsem ti riknana itay aginnasidegda iti sangonsango a ti laeng natidtid a kawayan ti namagsina iti ruar ken uneg ti garreta ti nagbaetanda.

ken daytoy a parapo manipud iti sarita nga "anglem" ni apo juan s.p. hidalgo, jr. met laeng:

Iti agsumbangir a bit-ang, rimkuas iti namituen a tangatang dagiti napisang ken nagkuntirad ken nabalisungsong a bulong ti saba, ken ti kasla ipus ti pabo nga aringgawis dagiti kawayan ken kasla dapan ti itik a bulong dagiti pakak, ket iti isasaplid ti angin, inalun-on ti bit-ang dagiti karasakas ken ranitrit dagiti muyong. Ket manipud iti agsumbangir, nagsasarunon dagiti nagtagisilaw a tawa, agpadaya ken agpalaud, a kunam la no sibibitin iti kasipngetan. Iti puseg ti kabalbalayan, dua a kawitan ti nagsinnungbat.  xxx Magustuanna ti alingasaw a bang-i ti taep a nayaplag iti bit-ang ken kasla nalamuyot a goma a rumukma no payatenna a maiwaris no masikkarudna, a pinagtitipkel dagiti timmangken ken nabasa a rugit ti nuang, baka, kabalio ken kalding. Manipud iti kaasitgan a balay a malabasanna, naallingagna ti maysa a lakay a mangisursuro iti apokona iti dallang. Saanna unay a maawatan ti agaon iti bibig ti lakay ngem nabukel ken nabiag ti aggapu iti ubing. Immisem ni Jorge Sanchez: di pay naisurat dayta ngem saanen a mapukaw, kinunana.

wenno daytoy a parapo manipud iti sarita a "karayo iti tanap" ni apo prescillano n. bermudez a first prize winner iti andel awards idi 2004:

Napaisem ni Ardo a nakakita iti kasla itatarabang ni Pedong iti pannakaipatugawna iti laem ti damara a dumna iti nagtimbukel a kalapaw iti nagbabaetan dagiti tallo a higante a silag iti tengnga ti purok dagiti nagdappat. Uray iti bessag a lawag dagiti kingki, agminar latta ti kinataer daytoy. Saan a mamangpang ti isem dagiti pamuskolen a bibigna. Adda apagterrem a ling-et iti pantok ti kalalainganna a katundiris nga agongna, kasta met ti nawada a muging a sagsagmuyan ti barikawwet a panguloten a buokna. Kurang la a bumtak ti barukong ti maris-gatas a kamisadentrona iti kinabayog ti barukongna. Ngem adda di mailadawan nga ila kadagiti nasingdat a mata daytoy a baro a kadua dagiti immuna a nagdappat iti Caliguian, ditoy Tanap ti Mallig.

wenno daytoy a parapo manipud iti palanca award 2000 first prize winner a sarita a "tupa" ni apo jaime m. agpalo, jr.:

Nariknam ti panagkimay ti sibitsibit nga an-anatem a gaudan iti itatakder ni Ada a nangtengngaag iti rumanisak ken lumanagto a pangen ti bumra, diwal ken barrasot iti asideg a kanigidyo. Ti dumerosas a lawag ni Apo Init a nangkorona iti Bantay Dayasdas iti laud, pinaraniagna dagiti matam ta ad-adda a timmarnaw ti kayumanggi a kudil ti balasang ket dika mauma a mangmatmat kadagiti nakaranraniag a matana ken ti wayas a kallid iti kanigid. Iti takderna a lima a kadapan ken uppat a pulgada, a binungon ti rosas a daster ti immal-o a bagina, adtoyen a kasangsangom ti dayag a nabayagen nga inar-arapaapmo. Inisemam ti naapgad a sang-aw ti danum nga ikulkuldit kenka ti puyupoy.

ken sumagmamano pay nga ehemplo a mabalin nga ipostekto ditoy. kas pammaneknek ti ibagbagak wenno taltalanggutangek a nakapimpintek ken nakabilbileg a panagdesdeskribir wenno panagfikfiksion a mapukpukaw sa metten kadagiti dadduma a mannurat nga ilokano nga agsursurat iti iloko. a pagkunaak nga addan sa ketdi "sadsadut" itan ti dadduma a mannurat nga ilokano ta manmanon a makabasaka iti kas kadakita naiparang a sampol a parparapo. ala, mabalin nga irason a paset ti moderno a panagfiksion a mangsursurot iti minimalismo iti fiksion dayta kaawan wenno kakirang ti kakasta a narrative description. ala, mabalin nga idillaw a kasla "kadaanan" sa pay la ti ammotayo no dagita kakasta a kasla "tradisional" a panagdeskribir wenno karakterisasion ti intay’ sapsapulen wenno ex-expektaren. nga addatay’ sa ketdi pay laeng iti old school nga ad-adda a nasanay iti direkta wenno explicit a napis-fisikal a panagiparang iti tao, lugar, pasamak as against iti "kabaruanan" wenno "experimentalist" nga indirect wenno implicit a panagiparang a no sadino ad-adda a sikolohikal ti characterization ket makaammo ti reader (gagangay a reader man wenno intelektual a reader) a mangawat wenno mangimano wenno mangamiris. a, ngem uray pay kadagiti makuna nga experimental a panagparnuay iti fictive narrative, dayta "old school" a direkta a panagdesdeskribir ket masansan a masarakan. dayta "old school" mabalinmo a partuaten wenno kawesan a kas "retro" ket parnuayem iti experimentom dagiti makapikapik a balbalikas a mangiladawan ken mangiparikna. para kaniak laeng, annugotek ken patiek a maysa a marka ti pudno ken naballigi a mannurat wenno fiksionista dayta kabaelan nga agabel wenno agpartuat iti nabibileg nga adjectives, ken verbs, ken adverbs, ken nouns a kas kadagita masarakan a nagbibileg ken nagsisimgat a balikas ken panagibalikas a naiyeksampol.

 

ABRIL ‘DI ABRIL

"April is the cruellest month"
             — T.S. Eliot, The Wasteland

idi kas ita: abril met laeng kas kadaydi abril ti dagaang
a nagbalay iti likkaong dagiti aldaw a mawaw iti bisibis
dagiti salsalimuoten nga ulep. abril iti lingka dagiti lawas
a mamadpadaan kadagiti abril ti adu a kasaor ken sardam

nga inka impaidam, a kas ‘tay pinangibalbalunetmo iti ridaw
wenno pangilikliktadmo iti agdan. aglaylay iti rabii dagiti santan
iti arubayan a kas man la naynay a mais-isbuan. di man
la ngamin idiram-os koma ti bulan ti nalamiis a kannagna

wenno koma la ipabus-oy ti rabii ti nakulalantian a kaltaang.
kas metten bin-ig a damo a kidem ti pasimudaag a katangken
ti sipnget: immuging nga ilem, kangisngisit ti kadaanan a saem.
limmitem a talek, nakatingtingra, nakataytayengteng.

uray ti aldaw, naulpit ti init ti abrilko ken ‘di abrilmo. lumtak
amin a sara, mabilag amin a padol, mapasma amin a wayway.
malanet dagiti galutgalut, makirog dagiti barissanga. agkiamkiam
a namatuonan a suron: sarsaripiten a lunod, mamalballaag

a lagip a naynay a pumalpaludip, iti tuso a paludip, kas iti damo
a ngirsiit ti rikki iti palitado a diding: mangipangpangta a bingngi
ti natulok a rengngat, simmibeg a libbi ti sima a nakatartarumamis:
kas imuko a salikad a pagammuan maukrad, maiduyok.

nupay kasta, adda malem a mangawaaw iti ridis ken sidir
ti sinit ti init. agturay ti sumipnget. aguray ti rabii iti rabii.
ket iti kasta, uray agsasadut ti bulan, awisenna latta
dagiti manglikliklik nga ulep a mangyubo iti dadagsenda.

ta idi kas idi, ita kas idi, idi kas ita, ita kas ita: abril met laeng
daydi abril iti likkaong dagiti lawas ti kalgaw ken adu nga ilem.
abril daydi abril iti lingka dagiti aldaw ken rabii ti adu nga init
ken bulan a pakapadaanan met iti adu nga arbis ken isem.

 

(naipablaak iti BANNAWAG, Abril 14, 2008 nga issue)

 

PILI KEN PANAGPILI: BALLIGI DAGITI NAISALUMINA KEN NASUDI

 
“A writer should not provide solutions but describe a situation so truthfully that the reader can no longer evade it.”  – Anton Chekhov

“Fiction is realer than real.”  – John Updike

In reality the duty of a writer—the revolutionary duty, if you like—is that of writing well.  – Gabriel Garcia Marquez

Mapadayawanak a makipagpili kadagiti kababakedan ken kapipintasan a sarita iti T. Gabriel Tugade Awards manipud kadagiti naipablaak a sarita iti Bannawag iti 2007. Maysa a naisangayan a gundaway a mapusganka a maysa a mangpili, mangadal, manganag, mangsagat, mangdesidir iti maikkan iti gunggona wenno puesto iti maysa a salip iti panagsuratan. Saanka laengen a kadkadawyan a reader ngem umagpangka a kas reader-judge, agbasa tapno mamaliiw ken mangeddeng. Adda ganasna ti agpili ngem adda latta met risgona. Amangan ket no ‘tay pilim a kunam a nasudi ket kuggangi met iti sabali. Wenno, ‘tay pili a pili, makapilit’ durgi. Saan ngamin nga agpapada ti pili ken panagpili, ti panagbasa ken panangbasa, ti tunggal maysa kadagiti kameng ti hunta ti hurado ken/wenno kadagiti dadduma nga adu nga agbasbasa nangruna ket dagiti mapagpilian a sarita ken naipablaaken iti Bannawag.

Nagtalinaedak latta ngarud kas gagangay a reader iti innak pannakipagpili. Nupay uray kas gagangayka a reader, no daytay saanka la nga agbasa tapno malinglingay wenno matignayka ngem ketdi ‘tay mangimutektek ken mamaliiwka met ket mangidasig ken mangisingayka latta kadagiti patiem a nasayaat wenno nasamay ken naballigi (kasta metten, dimo maliklikan, nasken nga agkomentoka, agdillawka, ibagam ti namkuatam no apay a kasdi ti pilim ken panagpilim, no ania dagiti ninamnamam ken dagiti nakaupayam). Saanakon a nagbatay unay kadagiti patpatiek met a teoria wenno pilosopia iti literatura. Panagriknak ngamin kadagiti nabasatayo a sarita iti Bannawag iti 2007, arigna adda amin pagpapadaanda iti man tema, balabala, estilo wenno timek ken lengguahe. Saan met a gapu ta “para-Bannawag laeng” dagitoy a sarita a saan ket a “para kontes” a sarita. Itan, saantayo koman a kunkunaen a maiduma ti sarita a nai-Bannawag wenno para-Bannawag kadagitay sarita nga iranranta ni mannurat nga isalip kadagiti pakontes iti panagsuratan. Patiek nga adu a mannurat itan nga agipatpatulod iti Bannawag ti mangputar ken mangted iti saritana a saan la a parapablaak ngem ketdi ‘tay paralaban iti salip. Ta adda ngaruden daytoy Tugade Awards. Nupay karbengan ketdi ti Bannawag ti agipablaak iti pilienna a sarita kas mayalubog iti maan-annurot a policy iti editorial. No man ketdi ta kunatayo a “pang-Bannawag” latta dagiti maipabpablaak a sarita, adda labitna a talaga a kakasta ti adu wenno adda a masursurat wenno sursuraten pay laeng ti kaaduan a mannurat nga Ilokano nga agipatpatulod iti obrana iti Bannawag.

Kangrunaan ngarud a nagbatayak a nagpili—kinapudnona daytoy ti napagnanaminganmi a hurado a nangruna a kitaenmi—ket ti kinaisangsangayan wenno nakaidumaan ti maysa a sarita. Novelty, kunada. Piliek ngarud ti patiek a naisangsangayan a sarita. No adda. Wenno no adu. Ti panagpili ket panagduktal met laeng, panagdiskubre amangan ket no addan kadagitoy a sarita ‘tay nabayagen a sapsapulen wenno dukduktalentay’ a “The Great Ilokano Fiction” a makuna. Naynay met, no di man standard operating procedure, nga iti tunggal pasalip, tunggal panaghurado, tunggal panagpili, kangrunaan a panggep ket tapno makatakuat kadagiti maipagtangsit nga obra a pakailungalongan ken pakaidur-asan ti Literatura nga Iloko. Ta dayta met ket ti raison d’être wenno namunganayanna no apay nga adda dagiti maisayangkat a pasalip: tapno mataginayon, tapno mapabaknang, tapno mapabaludbod pay ti bukodtay’ a literatura ti/iti kabukbukodantay’ a pagsasao.

Panagtakuat, panagduktal ngarud daytoy nga aramid wenno gapu. Ket tapno adda maduktalan ken adda matakuatan, ikagumaan dagitay mapusgan nga agbirok ti makadiskubre iti daytay masao a naisangsangayan nga obra. ‘Tay naidaddaduma no maidilig kadagiti siguden nga adda wenno nalpasen a nasurat ken naipablaak ken nabasan ti kaaduan. ‘Tay naisalumina wenno ketdi ‘tay kabarbaro no maipadis kadagiti naglabasen a dekada wenno siglo iti man literatura nga Iloko wenno iti Filipinas wenno iti sangalubongan a literatura.

PAGPILIAN, NAGPILIAN, NAGPILPILIAN

Disiotso a sarita ti naiyawat kadagiti hurado a pagpilianda iti lima a mapangabak:  Ni Dalusapi ni Danilo B. Antalan (Enero 1); Ti Bagyo ni Samuel G. Corpuz, Jr. (Enero 15); Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano ni Dulce Amor Mariano (Enero 22); Virus ni Neyo Mario E. Valdez (Peb. 5); Ti Balay Ni Major Sato ni Joel B. Manuel (Abril 2); Pinadis ni Giovanni Palomares (Hun. 18); Ti Ayat Ni Pari TR ni Efren A. Inocencio (Hul. 23); Manso ni Fernando B. Sanchez (Set. 10); Simmawa ni Arnold P. Jose (Set. 17); Agpapadakami Amin ni Errol L. Abrew (Set. 24); Igaaw ni Federico T. Ilac, Jr. (Okt. 8); Panniki ni Charlie P. Pinto (Okt. 15); Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela ni Claire A. Sumahit (Nob. 12); Ti Agdadait ni Aida C. Tiama (Nob. 19); Awan Ti Agmamanok a Palag ni Efren A. Inocencio (Nob. 26); Bulan-Danum ni Arnold C. Baxa (Dis. 3); Ni Mayyang iti Biagda ni Crisostomo M. Ilustre (Dis. 17); ken Saan a Maymaysa Ti Aldaw ni Errol L. Abrew (Dis. 24).

Iti bukodko a listaan, sakbay a naawatko dagiti disiotso a pagpilian, adda nailistak nga aganay a 45 a sarita a kualipikado iti salip. Ket agsipud ta nabasak metten iti Bannawag dagitoy a 45, nagaramidak pay ketdin iti bukodko a longlist, sa idi kuan, shortlist. Madakamatko laeng ditoy, nairaman iti damo a longlist ken shortlistko dagitoy a sarita: Dagiti Nakilinong iti Lubong ni Joel B. Manuel (Enero 8); Luvtxt ni Danilo B. Antalan (Peb. 12); Saretset Ti Manteka ni Evelyn T. Tejada (Peb. 19); Ama Macario ni Jake F. Ilac (Abril 30); Kabigbigaan ni Joel B. Manuel (Hun. 25); Lucia ni Federico T. Ilac, Jr. (Hul. 16); Tomtom ni Onofrecia I. Ibarra (Agosto 6); Operation Gayyem ni Joel B. Manuel (Agosto 13); Rignas ni Jake F. Ilac (Agosto 20); ken Ti Nayaw-awan ni Prodie Gar. Padios (Okt. 8). Ngem agsipud ta awanda iti 18 a naiyawat a sarita, binaliwak ngarud ti shortlistko. Kaaduan ketdi kadagiti adda iti naited a 18 a sarita ti siguden a shortlisted kaniak.

Rinanggok amin a sarita a mapagpilian. Dagiti pilik a top ten dagiti sumaganad:

1. Ti Balay ni Major Sato
2. Agpapadakami Amin
3. Ti Agdadait
4. Ni Dalusapi
5. Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela
6. Pinadis
7. Igaaw
8. Manso
9. Simmawa
10. Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano

PANAGPILI, PILI, NAPILPILI

Iti panagpilik, malaksid iti panangimano iti novelty wenno kinaisangsangayan, pinadayawak dagiti mannurat a nangipamatmat ken nangipasnek iti craft wenno kinasiglat ken kinasamayda kas fictionists ken literary artists. Wenno kadagiti mannurat a mangipaneknek iti saan nga ang-angaw nga effort ken panagpadas a mangpapintek pay kadagiti wagas ken estilo nga ammoda. Inikkak iti amang a puntos dagiti nangsangal a sibaballigi iti inkagumaan wenno pinadasda a panglakagan wenno teknik. Rebbengna laeng a magunggonaan ti labor of love dagiti naanus, napasnek, dedicated, napudno a writer-artists.

Maysa kadagiti inikkak iti importansia ket ti exposition, exploration ken treatment dagiti mannurattayo iti realidad iti piksionda. Agsipud ta amin dagiti sarita a mapagpilian ket naputar iti realistiko a wagas wenno panirigan (kas maigidiat iti fantasy wenno speculative fiction), maysa ngarud a kangrunaan a kinitak no agbatbatay wenno nabukel met la amin iti realista nga esensia, rukod ken lubong dagiti agbibiag, dagiti pasamak ken pagteng, dagiti panawen, dagiti lugar, kdp. Masapul a naibatay, ngem saan a nasisita a naibasar, iti pudno a biag ken panagbiag. Masapul a napudno ken agdepende iti kinapudno wenno realidad wenno kinakappapati. Saan ket a ‘tay di nakappapati-ngem-pudno. Saan a mabalin a gapu ta fiction kunatayon ket laenglaengentayon ti agparsua ken agpartuat kadagiti di nakapapati a karakter, pagteng ken bambanag. Ti arte, mairaman ditan ti literary arts, kuna ni Aristotle, ket imitasion ti biag, ‘tay pudno a biag. Nasken ngarud a nakapapati, lohikal, natural nga imitasion ti pamay-an ‘tay mannurat, nangnangruna no mammutar ‘suna iti disiplina ti realismo.

Masansan a ti maysa a nasidap a reader, agkuretret ti mugingna no adda masagangna iti basbasaenna a realist story a di nakapapati a pasamak, aramid, wenno situasion a di mayannatup iti realista a taray (koma) ti sarita. Wenno uray iti mabuybuya a realist a soap opera wenno pelikula, masuron ketdi pay ‘tay agbuybuya no illogical dagiti pasamak, no saan a natural ti sasawen wenno acting dagiti bida ken kontrabida, no wardiwardi ti production design (kas koma no ti time ken setting ket 1980s ket makakitaka met kadagiti moda wenno bambanag nga adda iti agdama a panawen), ta kasla lattan in-insultuen ti scriptwriter ken director ti pelikula ti bukod nga intelligence ken sensibilidad ti agbuybuya. Nasken a no agbasaka iti realista a fiction,  uray no maibagbaga a “bunga wenno partuat laeng ti nasariwawek nga imahinasion,” nasken a makombinsirnaka, mapamatinaka, maallukoynaka nga awan panagduaduam ken panagkitakit ket madlawmo laengen a pasetnakan, paseten ti bukodmo ken sapasap a biag ken realidad ken existence, ti basbasaem nga obra.

No realistiko ti suraten ket realist mode ti panangsurat, iramanko a kitaen no nakapapati ken epektibo ket makaabbukay ken makaawis met laeng ti description ken exposition ti autor kadagiti tao, lugar, pasamak ken bambanag iti sarita. Paset ti realista a fiction ti realistiko met a panagiparang ken panagiladawan ken panangilugar. Nangruna iti panangtrato iti karakter, wenno characterization. Madlawko nga addan sa sadsadut ti kaaduan a piksionista iti Iloko a mangyam-ammo a nalaing, mangiladawan ken mangi-situate kadagiti agbibiag iti saritada. Adda dagiti mabasbasak a sarita a di pay malagip met ti autor nga idescribe ti karakterna ket agpannuray lattan nga ipaduyakyakna a babai wenno lalaki daytoy (obviously, babaen no kua iti nagan wenno pangawag a manong, manang, tata, nana, uliteg, ikit, lolo, lola) wenno lakay, baket, ubing, baro, balasang ngem dina pay maikagumaan nga iladawan met, piman, ti uray langa wenno gunay ti karakter. Pagangayanna a makaammon ti reader a mangimadyin iti isipna iti langa ken kalalanga ti basbasaenna a karakter. Wenno no adda dibuho wenno ilustrasion ti maipablaak a sarita wenno nobela, daydiay lattan ti pamalatpatan ti reader iti langa wenno pamuyaan ti karakter ta sadut met nga idescribe ti autor actively wenno uray passively mainaig iti tone, mode, rhythm wenno setting ti sarita.

Kas kuna ni Jose Y. Dalisay, maysa a premiado a piksionista ken propesor iti literatura: “It isn’t enough to say that a character is ‘attractive’ or that an event was ‘memorable,’ or to talk about ‘the lost of freedom and the absence of justice’ and ‘the pernicious effects of poverty.’ The fictionist has to render these ideas in physical form, in fresh but convincing situations that will suggest or provoke reactions like ‘wonderful’ or ‘depressing’ without actually using these words.”

Nakapapati a panangitao, panangilugar, panangipagteng. Superior a panarsarita ken lengguahe. Makaallukoy ken makaaring a karakter ken manarsarita. Makatignay ken makaarit a panangiparang ken panangilamina. Talugading amin dagita ti sarita a Ti Balay Ni Major Sato. A nangkombinsir kaniak tapno iyunak iti puesto ken piliek a maysa a naisangsangayan a sarita iti 2007 wenno uray kadagiti naglabas a tawen. Ngamin ket masapul a napudno, convincing, nasken pay a maikagumaan ti autor a factual, agsipud ngarud ta agpanggep a historical daytoy a putar wenno agbatay iti pudno a pasamak iti napalabas (idi panawen ti Hapon, iti World War II). Ket natungpal dayta ti autor babaen ti nasiglat a panangpilina iti medium a pasalaysay, a pagsawenna a mismo ti karakterna, pagestoriaenna iti bukodna a panangisarita iti pakasaritaanna a pakasaritaan met ti ilina ken pakasaritaan met ti pagilianna. Dayta met ti nangruna a nangarit ken nangkarit kaniak: ti kinapudno ken kinapintek ken kinabileg ti lengguahe ti/iti sarita. Iti bukodko a pamanunotan, naisalsalumina ti kastoy nga estilo ti panangisarita iti sarita ken panangiyam-ammo ken panangidasar iti karakter nupay addada idin kakastoy a teknik a naaramat ket malagipko, maysa ti sarita met la ti autor (ti pinangabakna iti Palanca idi 2005 a Ti Galienera, Ti Ili, ken Tallo a Kronika, iti sumagmamano a pasetna). Iti panangwaya ti autor iti karakter tapno daytoyen ti makaammo (nga awan madlaw nga intervention wenno manipulasion ti autor) nga agsalaysay iti bukodna a nakasaysayud ken nakanatnatural a panagsao, idiar, nuances, expressions, ken timek, nadagup ken nairekord sadiay amin a kabukbukodan a galad ken garit, natipon aminen sadiay nakapapati a tattao, luglugar ken paspasamak. Saan la a dayta, ammo ken am-ammo unay ti autor ti karakterna, nakasiksiken ken detaliado ti deskripsion ken naratibo ket maanninaw ti komprehensibo ken ekstensibo la ketdi a research nga inwayat ti autor iti materialna. Ammo ti autor ti linawlawatna maipapan iti propesion ken mision ti maysa nga allawagi—ti maysa a maestro nga allawagi. Saan a nagpugpugto, uray iti historical background ti sarita.

Dagitoy ti nakaidumaan ken pakaidumaan daytoy a sarita ken ti gupitna kas naisangsangayan wenno kunaek a maysa a tour de force a sarita nga Iloko. Mainayonko laeng a no maipadis daytoy a sarita kadagiti dadduma a sarita a nagpadas met iti kastoy a medium wenno estilo (autobiographical babaen ti interview wenno iti surat (letter), journal wenno diary), adayo ti pangitarayan daytoy. Saanak a kombinsido, kas pagarigan, kadagitay’ sarita dita a kan’pay idi ket adda nakadadaan a surat wenno diary a masarakan ket aguddog ti sarita iti linaon daytoy a partikular a surat, ngem saan met a nakapapati ta nakadidillaw ti external a pannakibibiang ti autor iti nasao a surat. No koma ti surat ken nagsurat ket adda iti napalabas wenno iti maysa a partikular a panawen iti historical past, nasken koma a no ania ti uso idi a panagsurat, no ania ti adda idi nga estilo ti panag-construct iti balbalikas, no ania ti sursurotenda idi a grammar, spelling wenno ortograpia, wenno expressions, a, ket isu koma, a, ti en toto a mabasa iti nasao a surat wenno diary. A saan ket a ti metten agdama a moda ti panagsursurat ken sentence construction iti Iloko ti addan iti dayta a surat a supposed to be a nasurat idi angged, idi di pay uso ti sapin (karkarna, ta pati ti agdama nga annuroten ita iti umno a panagaramat iti “ti” ken “iti” ken “a” ken “nga” ket makita metten iti dayta antigo kano a surat!). Maysa pay, saan a makaanay nga agaramatka, kas pagarigan, iti daytay daan nga ortograpia ket pagbalinem a “quet” ken “quen” ti “ket” ken “ken” wenno suktam iti “c” dagiti “k” ket natalgedka metten a mangibaga a kadaanan dayta a surat, a nasurat idi panawen dagiti Kastila, Amerikano wenno Hapon. Malagidaw latta manen ti kinakappapati ti surat ken ti sapasap nga estoria ken sarita no mapagduaduaan ti kinaautentiko ken kinaantigo ti maiparang a surat-pakasaritaan. Aglallalon no saan a mangedngedan ti autor ket “isuratanna” ti karakter ket agparang a “kasla met la mannaniw wenno mannurat” ti nagsurat iti surat wenno journal ta nakasiksiken ken nakasigsigo, literary la unay metten, ti suratna ket saan a maitutop iti estado wenno edukasion wenno laingen ti maseknan a karakter nga akin-surat.

Kadagiti gagangay a maipabpablaak a sarita iti Bannawag, maysa a naidumduma ti Agpapadakami Amin. Iti man pannakaisarita ken pannarita wenno iti estilo ti pannakatrato ti maysa a timeless a moralista a tema. Adda maanninawan a kabarbaro a panglakagan wenno baro a panangestimar. Autobiograpikal ket arigna basbasaem ti biag ni Robinson Crusoe gapu iti marakronika a tun-oy wenno maranobela a tubay (maysa a kita ti bildungsroman a makuna no unnaten koma daytoy a sarita a kas nobela) ken detaliado a pannakaiparangna. Nasiglat man ti autor a nangpasiken, nangseksek ken nangiyababa iti daytoy nga atiddog a pakasaritaan ti maysa a mannipdut, saan la a kadkadawyan a mannipdut ngem maysa a master, maysa a kasla pickpocket artist ken escape artist. Manen, pagaammo unay ti autor ti karakterna ken ti bokasion daytoy. Saan nga agkarkarawa. Saan met a bastabasta ngata a panagsukisok ken panagsukimat ken panagpaliiw ti impakat ti autor tapno makarangkon iti facts maipapan iti opisio ti mannipdut, mannanakaw, swindler, estapador, mammallot, kdp. tapno maiparangna ti maysa a napudpudno a karakter. Rinangguak ngarud a maikadua daytoy a sarita iti listaak.

Ngem saan la a gapu iti kinasikenna kas convincing ken nakappapati a tale wenno estoria. Maysa met a social commentary daytoy, nakabilbileg, epektibo a naaramatna ti biag ti maysa a propesional a mannipdut tapno maiparangarangna ti kinaruker ken kinarupsa ti adda a kagimongantayo, idi man ken iti ita. Naipakita ken naipaneknek ti biag ken panagbiag ti maysa a kunatayo a managdakdakes wenno kriminal (agsipud ta krimen ti panagtakaw ken pananggundaway iti pada a tao), ket babaen kenkuana, mapasingkedantayo ti naipanurok a kinadakes ti agarup isuaminen nga adda iti gimong wenno sektor. Iti man gobierno, iti simbaan, kadagiti man nangangato ken nababa, dadakkel ken babassit, babaknang ken nakurapay. Agpapadakami met la amin, kuna ni Masiong ket babaen iti maysa a makuna nga small time wenno bassit nga ikan la a kriminal wenno agtatakaw a kas kenkuana, agbalawtayo. Ta no utoben ken awatentayo, ad-adu ken amang a nakarkaro ti aramid dagiti big time ken big fish a mannipdut ken mannibrong iti gimongtayo. Ngem ania ti mapaspasamak, nakairuamantayon ti kultura ti korupsion, awan met mamaayna ti agdildillaw, awan met ti mapabasol wenno madusa, mawayawayaan met uray ti maysa a presidente a naibalud gapu iti plunder, uso met latta ti kunniber kadagiti amin nga opisina a publiko ken pribado, manipud ngato agpababa. Ket asino laeng met no kua dagitay madmadlawtayo, dagitay matiltiliw a kasla dagitoy laeng ti managbasol wenno agtatakaw? Dagiti babassit nga agtatakaw a kas ken ni Masiong. Wenno ‘tay agtakaw iti sangasupa a bagas wenno agilibas iti sangasupot a tinapay tapno adda ipakanna iti mabisbisinan a familiana ket ikarona dayta a krimenna, malungsot iti pagbaludan. Ngem ti pakaidumaanda amin ken Masiong iti sarita, saan a naipanurok ti kinadakes ken ni Masiong: opisiona ti panagsipdut, propesionna daytoy, daytoy ti pagsapulanna tapno adda pagbiagna. Maysa met la a kumarkaramut iti biag ket survival of the fittest, and the meanest no isu, ti linteg ditoy. Ket iti udi ti sarita, adda redemption, adda panagbalbaliw. Agretiro ni Masiong. Saan met la gayam a kapada ni Masiong ti amin. Ni Masiong a mannipdut, adda konsensiana, maawatna nga agbibiag iti dakes, aklonenna ti basolna, napudno, natakneng. Saanna a kapadpada dagiti dadduma dita nga awananen panggep nga agbalbaliw ken mamalbaliw nga uray agdadata ti krimenda, awan basolko, nadalusak, nalintegak, kunkunada latta. Lugayak ti autor iti daytoy a makapnek ken makapudno nga obramaestrana.

Maikatlok ti Ti Agdadait. Naisangsangayan ti presentation ken exposition ti panagaramat ken panangiyabel iti simbolo iti sarita. Kunak a padayawak dagiti mannurat a mangipaneknek iti attempt wenno iti mastery iti craft. Mairaman ditoy dagitay’ nangibudi iti simbolo wenno nangputar iti saritada kas simbolismo. Dakkel ti kidagna kaniak daydiay nagaramat iti simbolismo, naigagara man ken saan, nga almost perfect ti panagbalabalana wenno panangigamerna iti pangngarig wenno pagarigan. Kayatna a sawen, ‘tay nakatakder, ‘tay agbalin, ‘tay pulido a panagilaga ken panagabel: nasiken ken nalmeng a no basaem dim’ pay no kua madlaw wenno masirarat agingga a maallukoyka a mangbasa manen, ken manen, tapno laeng penkem ket agpennekka a mangadal, manganag, mang-enjoy iti ibagbaga wenno iparparipiripna, iti pangiyar-ariganna. Saan a ‘tay agtutunnal, saan a ‘tay napilpilit, saan a ‘tay mekanikal wenno author-manipulated a kita ti panagisimbolo wenno panangiyarig.

Iti Ti Agdadait, very subtle ken very engaging, very smart, saan nga agrungrungarong, ti nairamen ken naibudi a simbolismo. Daytoy ti pakaidumaanna kas nasudi iti amin a kinasaitna a sarita a nagpadas a mangibinggas iti simsimbolo. Ditoy a sarita, ti agdadait a mangbukbukel iti naimeng a pagimeng manipud kadagiti retaso inna isimbolo ti self-imposed ngem utterly unselfish a role ni Ditas kas saviour wenno pigket a mangigawgawid. Ti mangdadait kadagiti nadumaduma/agduduma a retaso ti familia tapno mataginayon ti panagtitipkel, panagdedenna, panaggiginnawid, panagdedekket tapno di agsisina ket naynay latta a sibubukel ken nabara ken sangsangkamaysa ti familia. Ni Ditas ti tie that binds tapno close latta ti family ties. A tipikal met unay iti kaaduan a familia nga Ilokano wenno iti sapasap a familia a Pinoy: kapatgan pay laeng ti familia, ti naynay a kina-close koma latta no mabalbalin, ti kina-closely knitted. Makita met ditoy nga iti familia, adda latta daytay kameng nga agpaay a kasla martir kas kabinnalabag ti tradisional a kaadda met latta daytay makunkuna a black sheep. Nupay no dadduma ket sumken ken ni Ditas no apay nga ak-akmenna ti pagrebbenganna a di met maipapilit koma a rebbengenna, agturayto latta kenkuana ti inherent nga asi ken charity, ayat, naindaklan nga ayat a mangtaginayon a sibubukel ti familiada uray pay no takuptakup daytoy wenno nabukel iti retretaso, ikagumaannanto latta, kas tradisional ken uray stereotypical a martir-mannubbot, a sursiran, saraiten, daiten, pagsasaipen, pagsisilpuen dagitoy—uray pay no naynay met a pagtuoken ti tarumamis ti dagum ken rikut ti mangtugaw nga agdait, maisakripisiona amin nga anusan ken akmen uray kasukat ti dinan panangikano iti bukodna a ragsak—tapno nalagda ken naamnut ken naimeng latta ti mabukel a naimeng nga ules wenno kobrekama a sallukob, abbong, saripda, balkot.

Nasimgat ken napintek ti pannakasangal ti sarita ngem ti nakaarusanna kaniak daytoy, agkamtud iti description ken characterization. Mabalin a gapu ta nagadu la unay ti cast of characters malaksid ken Ditas, marigatan ti autor nga agtalimudok a mangilanga ken mangitagilanga ken ni Ditas kas main character ket ditay’ mamingmingan a nalaing ti maysa a babai a balo a nataengan metten. Nupay adu dagiti gundaway a nawaya koma a mai-expose isuna, nangruna iti daytay panagmaymaysana nga agdadait wenno iti eksena iti udi nga inruarna ti dinaitna a bado a pagturog nga inyur-urayna iti panagasawana koma manen. Granted, nailadawanen ti karakter ni Ditas babaen ti panagpakpakamartirna wenno iti panangdildillaw-panagpalpalagip kenkuana ni Ariston a barona. Ngem napinpintek koma pay a karakter ni Ditas no saan la a 2D (two-dimensional) ngem ketdi 3D (three-dimensional) a karakter isuna. Umanay laengen a ma-mental picturetayo isuna kas ‘tay stereotypical a martir a karakter nga am-ammotayo courtesy dagiti soap opera. Wenno kas ‘tay kunkunakon, umanay laengen a pamnuotantayo ti dibuho ti sarita iti Bannawag kas pisikal a “character reference” tapno agannineng iti lulonantayo ti Ditas iti sarita bayat ti panangbasatayo. Wen, ket daytoy pay: melodramatiko, sentimental unay ti sarita. Nagagara iti tuok, nadaripespes iti lua. Ngem agpapan pay kasta. No mapagluasitnaka daytoy a sarita, patpatalgedanna laeng ti kinasamay ken kinapudnona.

Implastarko kas maikapat ti Ni Dalusapi. Naisangsangayan kunak koma met itoy a sarita kas maysa nga animal story, ngem adda kaduana nga animal story met laeng kadagiti nai-Bannawag a sarita iti 2007, ti Ni Buriko ni Jovito F. Amorin (Abril 9). Sa adu metten ti sarita iti Iloko a kastoy, kangrunaanna, addan dagiti klasiko a sarita a Para Kiangan ni Juan B. Quimba ken ti Iti Lubong dagiti Ikan ni Firmo Estocapio. Ket gagangay kadagiti kastoy a sarita, maputar kas allegory wenno kas nasamay a satire ket ditoy a maitan-ok ti Ni Dalusapi ta sibaballigi a naibutaktak ken naiparangarangna ti biag ti maysa a bassit, mailupitlupit, maikuskupil a pinarsua a nangsaranget kadagiti pannubok ken karit ti biag ket iti udina, tumakder met a sititibker, siwawayawaya, sibaballigi iti bukodna a lubong. Daanen dayta nga idea, adun ti kasta nga estoria, makauma, mabalin a makunatayo. Agpayso. Ket no tao koma ti inaramat ti autor kas karakter, sa ket dina maiparang iti nasadia wenno nabarbaro a wagas, maipasuli la ketdi. Ngem agsipud ta maysa nga ayup, maysa a manok ti nangibagi ken nagparang, naiduma ngarud ti maekspektar a mabasa, ket nabalinan ti autor nga inyestoria manen kadatayo iti interesting ken exciting ken entertaining a panangibaskag a mara-fable dagita a tradisional nga idea wenno tema. Makapnek ti sarita nupay gagangay, nakapapati uray sumiasi iti realista nga ikub nupay agbatbatay latta iti realidad ti biag. Maitugotan ti siglat ti sirmata ken panagpalpaliiw ti autor babaen ti panangikawesna iti baro met a panangibunannag kadagiti siguden a proverbio iti biag iti popular a kultura, kas koma itoy: “No asino pay ti naari, isu pay ti dakdakkel ti bitukana.” Ken daytoy: “Matayda iti panagbutbuteng,” a mabalin nga i-relate iti famous a linia nga “ang takot ay nasa isip lamang” manipud iti Oras Na a kanta ni Coritha. Wenno ti “narigat met no kanayon lattan a kumkumiet no siplagen ti darisayen” ken ti “nabaelannan nga iningaran ti kawitan a kabutbutengna” a mabalin a kunaen nga inspirado ti kanta met laeng a Coward of the County ni Kenny Rogers (“sometimes you gotta fight when you’re a man”). Wenno daytoy pay: “Bagi dagiti babassit ti paat-atiw; bagi met dagiti dadakkel ti kantiaw.” Malaksid kadagita, maysa met nga ulidan nga initiation story ti sarita, a ti maysa a nalupoy ken basbassit a pinarsua nga ikuskuspil ken kabkabilen ti maysa a dakdakkel a pinarsua, nga iti udina, limmaban ti basbassit ket nangabak, kas iti klasiko a rivalry ti ubbing iti nalatak a Tagalog a sarita nga Impeng Negro ni Rogelio Sikat.

Ilasinko koma met ti maikalimak a sarita, ti Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela a kas naidumduma wenno manmano ti kastoy a sarita iti Iloko, kunak koma, agasem, unique a sarita ti unique nga ayat wenno rikna ken rikriknaen ti dua a senior citizens. Ngem nagkitakitak ta saanen a unique, a, ta addan immuna a kastoy a sarita ket umarngi unay no di man variation laengen ti pakasaritaan da Mam Ela ken Dok Danny. Isu ti Kilabban (Hul. 23) a sarita met laeng ti autor. No koma ta sabali ti autor ti nasao nga immun-una a sarita, akusarak ketdi koman ti autor ti Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela iti panagkopia iti idea. Ngem adda ketdi met kabarbaro ita iti daytoy a sarita ti autor nupay napatak latta ti kabukbukodanna a unique nga estilo ti panagestoria nangruna ti nakaay-ayat a wit ken humor a binggas ken pakabuklan ti sarita, kasta met ti lively ken smart a dialogues ken nasiken a naratibo. Kangrunaanna ti nakapapati a parang ken gunay dagiti karakter. Ngem manen, tagikurangek ti karakterisasion. Uray nakalawlawagen, nakaparparangen, nabnabiagen a makitam wenno mariknam iti isipmo da Baket Ela ken Lakay Danny, still, inanamaek man a maanninawan la koma physically dagitoy a dua babaen ti panangibislin ti autor iti nakapokus a description segun iti exposure, garaw wenno emosion dagiti dua babaen met la iti lente ti punto-de-vista ti tumunggal maysa. Nagpintas ket koman a tiansa a naidescribe babaen ken ni Dr. Danny ti pakabuklan ni Mam Ela, ken vice versa, idi damoda ti agkita, idi “nagkaabay da Dok Danny ken Ma’am ela, iti pangaldaw” ket nagsinnukatda iti pleasantries, ngem anian ta nadismayaak ta kuna lattan, piman, nga impinal ti autor kalpasanna: “Kasdiay ti damo a panagkitada.” An’a ngarud, kasdiay lattan, a. Kasdiay a kasdiay lattan tunggal agsarak ken agsarang dagiti dua. Ket an’a ngarud manen, pagan-anusan man lattan ti drowing ti naipablaak a sarita.

Nupay nakadidillaw a konserbatibo ken addaan moralista a garit ti sarita, maikomentok man laeng, saan a gapu ta maysaak met a lalaki ket ayunak lattan ni Lakay Danny iti sabali a rikna wenno marikriknana ken ni Mam Ela. A malaksid iti ayat, kabuyogna ti pagus ti lasag, ti aron ti sex. Ngem agpayso, natural laeng dayta rikna a naindagaan wenno seksual, derrep kunatay’ man laengen, ket saan a masualit dayta nga essem uray pay iti maysan a nataengan, uray pay no dinan kabaelan, uray man laeng iti nakem ket addanto latta dayta a rikna, dayta nga essem. Sa adu pay met ita nga elderly couples ti mangipaspasingked ken mangiparparammag pay a very active, very satisfying ti sexual lifeda a mangpabpabara ken mangpatpatibker iti ayan-ayatda. Diak met ketdi ibaga a di nakapapati ti agbalin wenno mabalin a relasion da Dok Danny ken Mam Ela a purely friendship wenno companionship, a “naun-uneg pay” ngem ‘tay platonic a relationship, nonsexual, awanan karnal a panagdenna ken panagpinnateg. Talaga la a unique daytoy ket posible nga adda met a talaga dagiti kakastoy iti pudno a biag. Ngem inanamaek lattan, agsipud ta immunan a nabasak ti Killabban ket sadiay nupay mabalin koma latta ti sex, awan metten mabalbalinan dagiti karakterna, da Carmelita ken Clemens, ket amangan ket kunak man, no adda karkarna a karnal a “mapasamak” met ita kada Ela ken Danny. Ngem awan met. Pay, a. Ta ania ti ammotayo—patriarkal no patriarkal a panagpampanunot daytoy ngem let’s be practical itoy la a saritaan—no inton agangay ket marbanto met la ti depensa ni Baket Ela ket ag-give in. Saan a problema dayta no lakay ken baketka, lalo iti literatura. Kitaentayo, da Florentino Ariza ken Fermina Daza, manon ti edadda idi kalpasan ti nasurok a kagudua ti siglo a panaguray ket kamaudiananna nagdennada met laeng tapno nanamen ken pasingkedanda ti eternal loveda—ket anian a nagindaklan nga ayat, anian nga essem, anian a rugso, anian a derrep ta umas-asuk pay laeng ti rikna ken panagrinniknada iti kama? Nasurok a 80 idin ni Florentino ket nasurok metten a 70 ni Fermina. Isuda dagiti agbibiag iti maysa a kalalatakan ken kapipintasan a nasurat a love story iti sangalubongan a literatura, ti Love in the Time of Cholera ni Gabriel Garcia Marquez.

Nakain-inaka ti subject a nagwerretan ti Pinadis, ti maikanemko a sarita. Manmano a maes-estoria ti maipapan iti incest uray iti fiction, nangruna no isettingmo iti maysa a tipikal a lugar iti Kailokuan wenno isallinmo iti familia, iti kultura nga Ilokano wenno iti sapasap a kagimongan a Pinoy. Maibilang a taboo, saan a rebbengna a mapagsasaritaan ket nasken a maikurimed wenno itanem iti tagilipat, kas natalantan met laeng iti sarita. Ngem isu la ngarud ti nakaigapuananna a putaren ti autor ti sarita ket dayawek ti autor iti daytoy a gay-at ken panggep. Daytoy met ti nakaidumaanna, para kaniak (nupay addada met idin kastoy a sarita, kas iti Ti Dalag Idiay Rangat ni Prodie Gar. Padios a nai-Bannawag idi 1998). Saan a gagangay a topiko wenno tema. Ngem nupay kasta, gagangay la ti pannakaputar ti sarita, dragging ngem in-inayad met, suspense koma ngem suspending met. Adu ti pakatalaanan tapno mataginayon koma ti excitement ti agbasa a mangammo iti enigma wenno sekreto ti sarita. Kas iti Agpapadakami Amin, kasla sinopsis ti maysa nga atiddog a tale wenno nobela daytoy. Ngem saan a kas kaseksek ken kasaranta ken kasiken. Nupay saan a nadebelop a nalaing, commendable met ti attempt ti simbolismo (ranta man ken saan ti autor) babaen ti pinadis a naiparang a kasla nagpaay a shock absorber ti ina ti manarsarita a karakter manipud iti nagpasaran daytoy a nakas-ang a kalak-aman iti ima ti bukodna nga ama. Magustuak ti naulimek a panagpaypayubyob ti baket a kasla pangyaw-awananna iti im-impenna iti lubong, ken kasla pangsarangetna iti di maapeng a saem iti kaunggan a sagsagrapenna: “baliktadenna ti pinadisna ket ti adda sindina (a murdongna) ti isakmolna… ‘imbag ta di masinit.” Ngem madlaw a saan a ranta ti autor ti agisimbosimbolo kas iti ranta ti autor ti dalag iti rangat a manglamlamut kadagiti bukodna nga annak.

No kumustaen no anian ti nagudilan ti Literatura Iloko after all these years, manipud iti panagsampagana idi 1950s, nangruna idi 1960s ken 1970s, iti 1980s sa iti 1990s agingga iti agdama ket basaentayo daytoy sarita nga Igaaw a nasurat iti 2007, nalabit agsarimadengtayo, mabalin nga adda umaplaw a balaw, mabalin pay nga adda umapay nga upay. Wen, ta kasla awan sa met nagbalbaliwan ti fiction nga Iloko, awan adda a dimmur-asanna iti man masursurat ken panagsursurat. Kasla ngamin sarita idi 1950s ti Igaaw. Old school a makuna. Ngem saan met ngarud a maibilang kadagiti vintage ken classic iti old school a panages-estoria wenno kadagiti malalaki iti henerasion dagiti mannurat idi 1950s-60s. Old school style ti pannakasuratna ngem ti time ken setting ti sarita ket iti naladladaw a mabalin a 1990s wenno mabalin pay nga iti agdama. Ta adda met nadakamat a DH iti Hong Kong ken adda agraira a foot and mouth disease dagiti dinguen—kadagitoy la dagita a penomenon (nadakamat pay ti Tylenol ket saan met a nalatak a matomtomar dayta nga agas iti Filipinas, lalo iti aw-away, iti la U.S.; Advil, a, kada Medicol kada Biogesic, wenno no kayatmo ti nadadaan ket Cortal kunam wenno ‘di Novaldine; wenno no pang-ubing, a, ket Aspilet; wenno ‘tay kad’ la kadin generic a paracetamol wenno ibufrupen). Kayatna ngata nga ipasimudaag a ti Cabirabidan ket maysa nga ehemplo ti maysa nga away a “napag-iwanan na ng panahon” a kunada iti Tagalog? Maysa pay, kasla kankanayon a clueless dagiti taga-Cabirabidan no maipapan iti panawen (weather) ta kasla dida mairuruam iti idadateng ti igaaw ken matutudo ket pagparikutanda la unay ti panagtalonda a mangsibsiblok laengen piman iti panagtudona koma. Unpredictable ngata a talaga ti weather sadiay (narigat kano a padtuan)? Di ngata epekto ti naynay nga el niño wenno daytoy global warming iti agdama? Awan la ngata, aya, ti agdengdengngeg wenno agbuybuya iti damdamag, nangruna iti weather forecast, iti radio wenno tv? Imposible no awan la metten ti uray la debateria a transistor radio iti Cabirabidan ket adda metten dagiti “adda abrodna” idiay (ba’amon ti pagiwarnak wenno Bannawag, baka di dumanon). Ngem agpapan pay, uray awan ti PAGASA a pakaammuan iti kasasaad ti panawen, awan la ngatan dagitay lallakay wenno babbaket a makapadto wenno makarikna wenno makailasin iti tikag wenno nepnep? Wenno balakadan koma ida dagiti agricultural technician a mangbisbisita met iti away? Adu a saludsodko maipapan iti kinakappapati dagiti pa