PILI KEN PANAGPILI: BALLIGI DAGITI NAISALUMINA KEN NASUDI
“A writer should not provide solutions but describe a situation so truthfully that the reader can no longer evade it.” – Anton Chekhov
“Fiction is realer than real.” – John Updike
In reality the duty of a writer—the revolutionary duty, if you like—is that of writing well. – Gabriel Garcia Marquez
Mapadayawanak a makipagpili kadagiti kababakedan ken kapipintasan a sarita iti T. Gabriel Tugade Awards manipud kadagiti naipablaak a sarita iti Bannawag iti 2007. Maysa a naisangayan a gundaway a mapusganka a maysa a mangpili, mangadal, manganag, mangsagat, mangdesidir iti maikkan iti gunggona wenno puesto iti maysa a salip iti panagsuratan. Saanka laengen a kadkadawyan a reader ngem umagpangka a kas reader-judge, agbasa tapno mamaliiw ken mangeddeng. Adda ganasna ti agpili ngem adda latta met risgona. Amangan ket no ‘tay pilim a kunam a nasudi ket kuggangi met iti sabali. Wenno, ‘tay pili a pili, makapilit’ durgi. Saan ngamin nga agpapada ti pili ken panagpili, ti panagbasa ken panangbasa, ti tunggal maysa kadagiti kameng ti hunta ti hurado ken/wenno kadagiti dadduma nga adu nga agbasbasa nangruna ket dagiti mapagpilian a sarita ken naipablaaken iti Bannawag.
Nagtalinaedak latta ngarud kas gagangay a reader iti innak pannakipagpili. Nupay uray kas gagangayka a reader, no daytay saanka la nga agbasa tapno malinglingay wenno matignayka ngem ketdi ‘tay mangimutektek ken mamaliiwka met ket mangidasig ken mangisingayka latta kadagiti patiem a nasayaat wenno nasamay ken naballigi (kasta metten, dimo maliklikan, nasken nga agkomentoka, agdillawka, ibagam ti namkuatam no apay a kasdi ti pilim ken panagpilim, no ania dagiti ninamnamam ken dagiti nakaupayam). Saanakon a nagbatay unay kadagiti patpatiek met a teoria wenno pilosopia iti literatura. Panagriknak ngamin kadagiti nabasatayo a sarita iti Bannawag iti 2007, arigna adda amin pagpapadaanda iti man tema, balabala, estilo wenno timek ken lengguahe. Saan met a gapu ta “para-Bannawag laeng” dagitoy a sarita a saan ket a “para kontes” a sarita. Itan, saantayo koman a kunkunaen a maiduma ti sarita a nai-Bannawag wenno para-Bannawag kadagitay sarita nga iranranta ni mannurat nga isalip kadagiti pakontes iti panagsuratan. Patiek nga adu a mannurat itan nga agipatpatulod iti Bannawag ti mangputar ken mangted iti saritana a saan la a parapablaak ngem ketdi ‘tay paralaban iti salip. Ta adda ngaruden daytoy Tugade Awards. Nupay karbengan ketdi ti Bannawag ti agipablaak iti pilienna a sarita kas mayalubog iti maan-annurot a policy iti editorial. No man ketdi ta kunatayo a “pang-Bannawag” latta dagiti maipabpablaak a sarita, adda labitna a talaga a kakasta ti adu wenno adda a masursurat wenno sursuraten pay laeng ti kaaduan a mannurat nga Ilokano nga agipatpatulod iti obrana iti Bannawag.
Kangrunaan ngarud a nagbatayak a nagpili—kinapudnona daytoy ti napagnanaminganmi a hurado a nangruna a kitaenmi—ket ti kinaisangsangayan wenno nakaidumaan ti maysa a sarita. Novelty, kunada. Piliek ngarud ti patiek a naisangsangayan a sarita. No adda. Wenno no adu. Ti panagpili ket panagduktal met laeng, panagdiskubre amangan ket no addan kadagitoy a sarita ‘tay nabayagen a sapsapulen wenno dukduktalentay’ a “The Great Ilokano Fiction” a makuna. Naynay met, no di man standard operating procedure, nga iti tunggal pasalip, tunggal panaghurado, tunggal panagpili, kangrunaan a panggep ket tapno makatakuat kadagiti maipagtangsit nga obra a pakailungalongan ken pakaidur-asan ti Literatura nga Iloko. Ta dayta met ket ti raison d’être wenno namunganayanna no apay nga adda dagiti maisayangkat a pasalip: tapno mataginayon, tapno mapabaknang, tapno mapabaludbod pay ti bukodtay’ a literatura ti/iti kabukbukodantay’ a pagsasao.
Panagtakuat, panagduktal ngarud daytoy nga aramid wenno gapu. Ket tapno adda maduktalan ken adda matakuatan, ikagumaan dagitay mapusgan nga agbirok ti makadiskubre iti daytay masao a naisangsangayan nga obra. ‘Tay naidaddaduma no maidilig kadagiti siguden nga adda wenno nalpasen a nasurat ken naipablaak ken nabasan ti kaaduan. ‘Tay naisalumina wenno ketdi ‘tay kabarbaro no maipadis kadagiti naglabasen a dekada wenno siglo iti man literatura nga Iloko wenno iti Filipinas wenno iti sangalubongan a literatura.
PAGPILIAN, NAGPILIAN, NAGPILPILIAN
Disiotso a sarita ti naiyawat kadagiti hurado a pagpilianda iti lima a mapangabak: Ni Dalusapi ni Danilo B. Antalan (Enero 1); Ti Bagyo ni Samuel G. Corpuz, Jr. (Enero 15); Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano ni Dulce Amor Mariano (Enero 22); Virus ni Neyo Mario E. Valdez (Peb. 5); Ti Balay Ni Major Sato ni Joel B. Manuel (Abril 2); Pinadis ni Giovanni Palomares (Hun. 18); Ti Ayat Ni Pari TR ni Efren A. Inocencio (Hul. 23); Manso ni Fernando B. Sanchez (Set. 10); Simmawa ni Arnold P. Jose (Set. 17); Agpapadakami Amin ni Errol L. Abrew (Set. 24); Igaaw ni Federico T. Ilac, Jr. (Okt. 8); Panniki ni Charlie P. Pinto (Okt. 15); Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela ni Claire A. Sumahit (Nob. 12); Ti Agdadait ni Aida C. Tiama (Nob. 19); Awan Ti Agmamanok a Palag ni Efren A. Inocencio (Nob. 26); Bulan-Danum ni Arnold C. Baxa (Dis. 3); Ni Mayyang iti Biagda ni Crisostomo M. Ilustre (Dis. 17); ken Saan a Maymaysa Ti Aldaw ni Errol L. Abrew (Dis. 24).
Iti bukodko a listaan, sakbay a naawatko dagiti disiotso a pagpilian, adda nailistak nga aganay a 45 a sarita a kualipikado iti salip. Ket agsipud ta nabasak metten iti Bannawag dagitoy a 45, nagaramidak pay ketdin iti bukodko a longlist, sa idi kuan, shortlist. Madakamatko laeng ditoy, nairaman iti damo a longlist ken shortlistko dagitoy a sarita: Dagiti Nakilinong iti Lubong ni Joel B. Manuel (Enero 8); Luvtxt ni Danilo B. Antalan (Peb. 12); Saretset Ti Manteka ni Evelyn T. Tejada (Peb. 19); Ama Macario ni Jake F. Ilac (Abril 30); Kabigbigaan ni Joel B. Manuel (Hun. 25); Lucia ni Federico T. Ilac, Jr. (Hul. 16); Tomtom ni Onofrecia I. Ibarra (Agosto 6); Operation Gayyem ni Joel B. Manuel (Agosto 13); Rignas ni Jake F. Ilac (Agosto 20); ken Ti Nayaw-awan ni Prodie Gar. Padios (Okt. 8). Ngem agsipud ta awanda iti 18 a naiyawat a sarita, binaliwak ngarud ti shortlistko. Kaaduan ketdi kadagiti adda iti naited a 18 a sarita ti siguden a shortlisted kaniak.
Rinanggok amin a sarita a mapagpilian. Dagiti pilik a top ten dagiti sumaganad:
1. Ti Balay ni Major Sato
2. Agpapadakami Amin
3. Ti Agdadait
4. Ni Dalusapi
5. Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela
6. Pinadis
7. Igaaw
8. Manso
9. Simmawa
10. Idi Inyawid Ni Manang Ti Nobiona a Koreano
PANAGPILI, PILI, NAPILPILI
Iti panagpilik, malaksid iti panangimano iti novelty wenno kinaisangsangayan, pinadayawak dagiti mannurat a nangipamatmat ken nangipasnek iti craft wenno kinasiglat ken kinasamayda kas fictionists ken literary artists. Wenno kadagiti mannurat a mangipaneknek iti saan nga ang-angaw nga effort ken panagpadas a mangpapintek pay kadagiti wagas ken estilo nga ammoda. Inikkak iti amang a puntos dagiti nangsangal a sibaballigi iti inkagumaan wenno pinadasda a panglakagan wenno teknik. Rebbengna laeng a magunggonaan ti labor of love dagiti naanus, napasnek, dedicated, napudno a writer-artists.
Maysa kadagiti inikkak iti importansia ket ti exposition, exploration ken treatment dagiti mannurattayo iti realidad iti piksionda. Agsipud ta amin dagiti sarita a mapagpilian ket naputar iti realistiko a wagas wenno panirigan (kas maigidiat iti fantasy wenno speculative fiction), maysa ngarud a kangrunaan a kinitak no agbatbatay wenno nabukel met la amin iti realista nga esensia, rukod ken lubong dagiti agbibiag, dagiti pasamak ken pagteng, dagiti panawen, dagiti lugar, kdp. Masapul a naibatay, ngem saan a nasisita a naibasar, iti pudno a biag ken panagbiag. Masapul a napudno ken agdepende iti kinapudno wenno realidad wenno kinakappapati. Saan ket a ‘tay di nakappapati-ngem-pudno. Saan a mabalin a gapu ta fiction kunatayon ket laenglaengentayon ti agparsua ken agpartuat kadagiti di nakapapati a karakter, pagteng ken bambanag. Ti arte, mairaman ditan ti literary arts, kuna ni Aristotle, ket imitasion ti biag, ‘tay pudno a biag. Nasken ngarud a nakapapati, lohikal, natural nga imitasion ti pamay-an ‘tay mannurat, nangnangruna no mammutar ‘suna iti disiplina ti realismo.
Masansan a ti maysa a nasidap a reader, agkuretret ti mugingna no adda masagangna iti basbasaenna a realist story a di nakapapati a pasamak, aramid, wenno situasion a di mayannatup iti realista a taray (koma) ti sarita. Wenno uray iti mabuybuya a realist a soap opera wenno pelikula, masuron ketdi pay ‘tay agbuybuya no illogical dagiti pasamak, no saan a natural ti sasawen wenno acting dagiti bida ken kontrabida, no wardiwardi ti production design (kas koma no ti time ken setting ket 1980s ket makakitaka met kadagiti moda wenno bambanag nga adda iti agdama a panawen), ta kasla lattan in-insultuen ti scriptwriter ken director ti pelikula ti bukod nga intelligence ken sensibilidad ti agbuybuya. Nasken a no agbasaka iti realista a fiction, uray no maibagbaga a “bunga wenno partuat laeng ti nasariwawek nga imahinasion,” nasken a makombinsirnaka, mapamatinaka, maallukoynaka nga awan panagduaduam ken panagkitakit ket madlawmo laengen a pasetnakan, paseten ti bukodmo ken sapasap a biag ken realidad ken existence, ti basbasaem nga obra.
No realistiko ti suraten ket realist mode ti panangsurat, iramanko a kitaen no nakapapati ken epektibo ket makaabbukay ken makaawis met laeng ti description ken exposition ti autor kadagiti tao, lugar, pasamak ken bambanag iti sarita. Paset ti realista a fiction ti realistiko met a panagiparang ken panagiladawan ken panangilugar. Nangruna iti panangtrato iti karakter, wenno characterization. Madlawko nga addan sa sadsadut ti kaaduan a piksionista iti Iloko a mangyam-ammo a nalaing, mangiladawan ken mangi-situate kadagiti agbibiag iti saritada. Adda dagiti mabasbasak a sarita a di pay malagip met ti autor nga idescribe ti karakterna ket agpannuray lattan nga ipaduyakyakna a babai wenno lalaki daytoy (obviously, babaen no kua iti nagan wenno pangawag a manong, manang, tata, nana, uliteg, ikit, lolo, lola) wenno lakay, baket, ubing, baro, balasang ngem dina pay maikagumaan nga iladawan met, piman, ti uray langa wenno gunay ti karakter. Pagangayanna a makaammon ti reader a mangimadyin iti isipna iti langa ken kalalanga ti basbasaenna a karakter. Wenno no adda dibuho wenno ilustrasion ti maipablaak a sarita wenno nobela, daydiay lattan ti pamalatpatan ti reader iti langa wenno pamuyaan ti karakter ta sadut met nga idescribe ti autor actively wenno uray passively mainaig iti tone, mode, rhythm wenno setting ti sarita.
Kas kuna ni Jose Y. Dalisay, maysa a premiado a piksionista ken propesor iti literatura: “It isn’t enough to say that a character is ‘attractive’ or that an event was ‘memorable,’ or to talk about ‘the lost of freedom and the absence of justice’ and ‘the pernicious effects of poverty.’ The fictionist has to render these ideas in physical form, in fresh but convincing situations that will suggest or provoke reactions like ‘wonderful’ or ‘depressing’ without actually using these words.”
Nakapapati a panangitao, panangilugar, panangipagteng. Superior a panarsarita ken lengguahe. Makaallukoy ken makaaring a karakter ken manarsarita. Makatignay ken makaarit a panangiparang ken panangilamina. Talugading amin dagita ti sarita a Ti Balay Ni Major Sato. A nangkombinsir kaniak tapno iyunak iti puesto ken piliek a maysa a naisangsangayan a sarita iti 2007 wenno uray kadagiti naglabas a tawen. Ngamin ket masapul a napudno, convincing, nasken pay a maikagumaan ti autor a factual, agsipud ngarud ta agpanggep a historical daytoy a putar wenno agbatay iti pudno a pasamak iti napalabas (idi panawen ti Hapon, iti World War II). Ket natungpal dayta ti autor babaen ti nasiglat a panangpilina iti medium a pasalaysay, a pagsawenna a mismo ti karakterna, pagestoriaenna iti bukodna a panangisarita iti pakasaritaanna a pakasaritaan met ti ilina ken pakasaritaan met ti pagilianna. Dayta met ti nangruna a nangarit ken nangkarit kaniak: ti kinapudno ken kinapintek ken kinabileg ti lengguahe ti/iti sarita. Iti bukodko a pamanunotan, naisalsalumina ti kastoy nga estilo ti panangisarita iti sarita ken panangiyam-ammo ken panangidasar iti karakter nupay addada idin kakastoy a teknik a naaramat ket malagipko, maysa ti sarita met la ti autor (ti pinangabakna iti Palanca idi 2005 a Ti Galienera, Ti Ili, ken Tallo a Kronika, iti sumagmamano a pasetna). Iti panangwaya ti autor iti karakter tapno daytoyen ti makaammo (nga awan madlaw nga intervention wenno manipulasion ti autor) nga agsalaysay iti bukodna a nakasaysayud ken nakanatnatural a panagsao, idiar, nuances, expressions, ken timek, nadagup ken nairekord sadiay amin a kabukbukodan a galad ken garit, natipon aminen sadiay nakapapati a tattao, luglugar ken paspasamak. Saan la a dayta, ammo ken am-ammo unay ti autor ti karakterna, nakasiksiken ken detaliado ti deskripsion ken naratibo ket maanninaw ti komprehensibo ken ekstensibo la ketdi a research nga inwayat ti autor iti materialna. Ammo ti autor ti linawlawatna maipapan iti propesion ken mision ti maysa nga allawagi—ti maysa a maestro nga allawagi. Saan a nagpugpugto, uray iti historical background ti sarita.
Dagitoy ti nakaidumaan ken pakaidumaan daytoy a sarita ken ti gupitna kas naisangsangayan wenno kunaek a maysa a tour de force a sarita nga Iloko. Mainayonko laeng a no maipadis daytoy a sarita kadagiti dadduma a sarita a nagpadas met iti kastoy a medium wenno estilo (autobiographical babaen ti interview wenno iti surat (letter), journal wenno diary), adayo ti pangitarayan daytoy. Saanak a kombinsido, kas pagarigan, kadagitay’ sarita dita a kan’pay idi ket adda nakadadaan a surat wenno diary a masarakan ket aguddog ti sarita iti linaon daytoy a partikular a surat, ngem saan met a nakapapati ta nakadidillaw ti external a pannakibibiang ti autor iti nasao a surat. No koma ti surat ken nagsurat ket adda iti napalabas wenno iti maysa a partikular a panawen iti historical past, nasken koma a no ania ti uso idi a panagsurat, no ania ti adda idi nga estilo ti panag-construct iti balbalikas, no ania ti sursurotenda idi a grammar, spelling wenno ortograpia, wenno expressions, a, ket isu koma, a, ti en toto a mabasa iti nasao a surat wenno diary. A saan ket a ti metten agdama a moda ti panagsursurat ken sentence construction iti Iloko ti addan iti dayta a surat a supposed to be a nasurat idi angged, idi di pay uso ti sapin (karkarna, ta pati ti agdama nga annuroten ita iti umno a panagaramat iti “ti” ken “iti” ken “a” ken “nga” ket makita metten iti dayta antigo kano a surat!). Maysa pay, saan a makaanay nga agaramatka, kas pagarigan, iti daytay daan nga ortograpia ket pagbalinem a “quet” ken “quen” ti “ket” ken “ken” wenno suktam iti “c” dagiti “k” ket natalgedka metten a mangibaga a kadaanan dayta a surat, a nasurat idi panawen dagiti Kastila, Amerikano wenno Hapon. Malagidaw latta manen ti kinakappapati ti surat ken ti sapasap nga estoria ken sarita no mapagduaduaan ti kinaautentiko ken kinaantigo ti maiparang a surat-pakasaritaan. Aglallalon no saan a mangedngedan ti autor ket “isuratanna” ti karakter ket agparang a “kasla met la mannaniw wenno mannurat” ti nagsurat iti surat wenno journal ta nakasiksiken ken nakasigsigo, literary la unay metten, ti suratna ket saan a maitutop iti estado wenno edukasion wenno laingen ti maseknan a karakter nga akin-surat.
Kadagiti gagangay a maipabpablaak a sarita iti Bannawag, maysa a naidumduma ti Agpapadakami Amin. Iti man pannakaisarita ken pannarita wenno iti estilo ti pannakatrato ti maysa a timeless a moralista a tema. Adda maanninawan a kabarbaro a panglakagan wenno baro a panangestimar. Autobiograpikal ket arigna basbasaem ti biag ni Robinson Crusoe gapu iti marakronika a tun-oy wenno maranobela a tubay (maysa a kita ti bildungsroman a makuna no unnaten koma daytoy a sarita a kas nobela) ken detaliado a pannakaiparangna. Nasiglat man ti autor a nangpasiken, nangseksek ken nangiyababa iti daytoy nga atiddog a pakasaritaan ti maysa a mannipdut, saan la a kadkadawyan a mannipdut ngem maysa a master, maysa a kasla pickpocket artist ken escape artist. Manen, pagaammo unay ti autor ti karakterna ken ti bokasion daytoy. Saan nga agkarkarawa. Saan met a bastabasta ngata a panagsukisok ken panagsukimat ken panagpaliiw ti impakat ti autor tapno makarangkon iti facts maipapan iti opisio ti mannipdut, mannanakaw, swindler, estapador, mammallot, kdp. tapno maiparangna ti maysa a napudpudno a karakter. Rinangguak ngarud a maikadua daytoy a sarita iti listaak.
Ngem saan la a gapu iti kinasikenna kas convincing ken nakappapati a tale wenno estoria. Maysa met a social commentary daytoy, nakabilbileg, epektibo a naaramatna ti biag ti maysa a propesional a mannipdut tapno maiparangarangna ti kinaruker ken kinarupsa ti adda a kagimongantayo, idi man ken iti ita. Naipakita ken naipaneknek ti biag ken panagbiag ti maysa a kunatayo a managdakdakes wenno kriminal (agsipud ta krimen ti panagtakaw ken pananggundaway iti pada a tao), ket babaen kenkuana, mapasingkedantayo ti naipanurok a kinadakes ti agarup isuaminen nga adda iti gimong wenno sektor. Iti man gobierno, iti simbaan, kadagiti man nangangato ken nababa, dadakkel ken babassit, babaknang ken nakurapay. Agpapadakami met la amin, kuna ni Masiong ket babaen iti maysa a makuna nga small time wenno bassit nga ikan la a kriminal wenno agtatakaw a kas kenkuana, agbalawtayo. Ta no utoben ken awatentayo, ad-adu ken amang a nakarkaro ti aramid dagiti big time ken big fish a mannipdut ken mannibrong iti gimongtayo. Ngem ania ti mapaspasamak, nakairuamantayon ti kultura ti korupsion, awan met mamaayna ti agdildillaw, awan met ti mapabasol wenno madusa, mawayawayaan met uray ti maysa a presidente a naibalud gapu iti plunder, uso met latta ti kunniber kadagiti amin nga opisina a publiko ken pribado, manipud ngato agpababa. Ket asino laeng met no kua dagitay madmadlawtayo, dagitay matiltiliw a kasla dagitoy laeng ti managbasol wenno agtatakaw? Dagiti babassit nga agtatakaw a kas ken ni Masiong. Wenno ‘tay agtakaw iti sangasupa a bagas wenno agilibas iti sangasupot a tinapay tapno adda ipakanna iti mabisbisinan a familiana ket ikarona dayta a krimenna, malungsot iti pagbaludan. Ngem ti pakaidumaanda amin ken Masiong iti sarita, saan a naipanurok ti kinadakes ken ni Masiong: opisiona ti panagsipdut, propesionna daytoy, daytoy ti pagsapulanna tapno adda pagbiagna. Maysa met la a kumarkaramut iti biag ket survival of the fittest, and the meanest no isu, ti linteg ditoy. Ket iti udi ti sarita, adda redemption, adda panagbalbaliw. Agretiro ni Masiong. Saan met la gayam a kapada ni Masiong ti amin. Ni Masiong a mannipdut, adda konsensiana, maawatna nga agbibiag iti dakes, aklonenna ti basolna, napudno, natakneng. Saanna a kapadpada dagiti dadduma dita nga awananen panggep nga agbalbaliw ken mamalbaliw nga uray agdadata ti krimenda, awan basolko, nadalusak, nalintegak, kunkunada latta. Lugayak ti autor iti daytoy a makapnek ken makapudno nga obramaestrana.
Maikatlok ti Ti Agdadait. Naisangsangayan ti presentation ken exposition ti panagaramat ken panangiyabel iti simbolo iti sarita. Kunak a padayawak dagiti mannurat a mangipaneknek iti attempt wenno iti mastery iti craft. Mairaman ditoy dagitay’ nangibudi iti simbolo wenno nangputar iti saritada kas simbolismo. Dakkel ti kidagna kaniak daydiay nagaramat iti simbolismo, naigagara man ken saan, nga almost perfect ti panagbalabalana wenno panangigamerna iti pangngarig wenno pagarigan. Kayatna a sawen, ‘tay nakatakder, ‘tay agbalin, ‘tay pulido a panagilaga ken panagabel: nasiken ken nalmeng a no basaem dim’ pay no kua madlaw wenno masirarat agingga a maallukoyka a mangbasa manen, ken manen, tapno laeng penkem ket agpennekka a mangadal, manganag, mang-enjoy iti ibagbaga wenno iparparipiripna, iti pangiyar-ariganna. Saan a ‘tay agtutunnal, saan a ‘tay napilpilit, saan a ‘tay mekanikal wenno author-manipulated a kita ti panagisimbolo wenno panangiyarig.
Iti Ti Agdadait, very subtle ken very engaging, very smart, saan nga agrungrungarong, ti nairamen ken naibudi a simbolismo. Daytoy ti pakaidumaanna kas nasudi iti amin a kinasaitna a sarita a nagpadas a mangibinggas iti simsimbolo. Ditoy a sarita, ti agdadait a mangbukbukel iti naimeng a pagimeng manipud kadagiti retaso inna isimbolo ti self-imposed ngem utterly unselfish a role ni Ditas kas saviour wenno pigket a mangigawgawid. Ti mangdadait kadagiti nadumaduma/agduduma a retaso ti familia tapno mataginayon ti panagtitipkel, panagdedenna, panaggiginnawid, panagdedekket tapno di agsisina ket naynay latta a sibubukel ken nabara ken sangsangkamaysa ti familia. Ni Ditas ti tie that binds tapno close latta ti family ties. A tipikal met unay iti kaaduan a familia nga Ilokano wenno iti sapasap a familia a Pinoy: kapatgan pay laeng ti familia, ti naynay a kina-close koma latta no mabalbalin, ti kina-closely knitted. Makita met ditoy nga iti familia, adda latta daytay kameng nga agpaay a kasla martir kas kabinnalabag ti tradisional a kaadda met latta daytay makunkuna a black sheep. Nupay no dadduma ket sumken ken ni Ditas no apay nga ak-akmenna ti pagrebbenganna a di met maipapilit koma a rebbengenna, agturayto latta kenkuana ti inherent nga asi ken charity, ayat, naindaklan nga ayat a mangtaginayon a sibubukel ti familiada uray pay no takuptakup daytoy wenno nabukel iti retretaso, ikagumaannanto latta, kas tradisional ken uray stereotypical a martir-mannubbot, a sursiran, saraiten, daiten, pagsasaipen, pagsisilpuen dagitoy—uray pay no naynay met a pagtuoken ti tarumamis ti dagum ken rikut ti mangtugaw nga agdait, maisakripisiona amin nga anusan ken akmen uray kasukat ti dinan panangikano iti bukodna a ragsak—tapno nalagda ken naamnut ken naimeng latta ti mabukel a naimeng nga ules wenno kobrekama a sallukob, abbong, saripda, balkot.
Nasimgat ken napintek ti pannakasangal ti sarita ngem ti nakaarusanna kaniak daytoy, agkamtud iti description ken characterization. Mabalin a gapu ta nagadu la unay ti cast of characters malaksid ken Ditas, marigatan ti autor nga agtalimudok a mangilanga ken mangitagilanga ken ni Ditas kas main character ket ditay’ mamingmingan a nalaing ti maysa a babai a balo a nataengan metten. Nupay adu dagiti gundaway a nawaya koma a mai-expose isuna, nangruna iti daytay panagmaymaysana nga agdadait wenno iti eksena iti udi nga inruarna ti dinaitna a bado a pagturog nga inyur-urayna iti panagasawana koma manen. Granted, nailadawanen ti karakter ni Ditas babaen ti panagpakpakamartirna wenno iti panangdildillaw-panagpalpalagip kenkuana ni Ariston a barona. Ngem napinpintek koma pay a karakter ni Ditas no saan la a 2D (two-dimensional) ngem ketdi 3D (three-dimensional) a karakter isuna. Umanay laengen a ma-mental picturetayo isuna kas ‘tay stereotypical a martir a karakter nga am-ammotayo courtesy dagiti soap opera. Wenno kas ‘tay kunkunakon, umanay laengen a pamnuotantayo ti dibuho ti sarita iti Bannawag kas pisikal a “character reference” tapno agannineng iti lulonantayo ti Ditas iti sarita bayat ti panangbasatayo. Wen, ket daytoy pay: melodramatiko, sentimental unay ti sarita. Nagagara iti tuok, nadaripespes iti lua. Ngem agpapan pay kasta. No mapagluasitnaka daytoy a sarita, patpatalgedanna laeng ti kinasamay ken kinapudnona.
Implastarko kas maikapat ti Ni Dalusapi. Naisangsangayan kunak koma met itoy a sarita kas maysa nga animal story, ngem adda kaduana nga animal story met laeng kadagiti nai-Bannawag a sarita iti 2007, ti Ni Buriko ni Jovito F. Amorin (Abril 9). Sa adu metten ti sarita iti Iloko a kastoy, kangrunaanna, addan dagiti klasiko a sarita a Para Kiangan ni Juan B. Quimba ken ti Iti Lubong dagiti Ikan ni Firmo Estocapio. Ket gagangay kadagiti kastoy a sarita, maputar kas allegory wenno kas nasamay a satire ket ditoy a maitan-ok ti Ni Dalusapi ta sibaballigi a naibutaktak ken naiparangarangna ti biag ti maysa a bassit, mailupitlupit, maikuskupil a pinarsua a nangsaranget kadagiti pannubok ken karit ti biag ket iti udina, tumakder met a sititibker, siwawayawaya, sibaballigi iti bukodna a lubong. Daanen dayta nga idea, adun ti kasta nga estoria, makauma, mabalin a makunatayo. Agpayso. Ket no tao koma ti inaramat ti autor kas karakter, sa ket dina maiparang iti nasadia wenno nabarbaro a wagas, maipasuli la ketdi. Ngem agsipud ta maysa nga ayup, maysa a manok ti nangibagi ken nagparang, naiduma ngarud ti maekspektar a mabasa, ket nabalinan ti autor nga inyestoria manen kadatayo iti interesting ken exciting ken entertaining a panangibaskag a mara-fable dagita a tradisional nga idea wenno tema. Makapnek ti sarita nupay gagangay, nakapapati uray sumiasi iti realista nga ikub nupay agbatbatay latta iti realidad ti biag. Maitugotan ti siglat ti sirmata ken panagpalpaliiw ti autor babaen ti panangikawesna iti baro met a panangibunannag kadagiti siguden a proverbio iti biag iti popular a kultura, kas koma itoy: “No asino pay ti naari, isu pay ti dakdakkel ti bitukana.” Ken daytoy: “Matayda iti panagbutbuteng,” a mabalin nga i-relate iti famous a linia nga “ang takot ay nasa isip lamang” manipud iti Oras Na a kanta ni Coritha. Wenno ti “narigat met no kanayon lattan a kumkumiet no siplagen ti darisayen” ken ti “nabaelannan nga iningaran ti kawitan a kabutbutengna” a mabalin a kunaen nga inspirado ti kanta met laeng a Coward of the County ni Kenny Rogers (“sometimes you gotta fight when you’re a man”). Wenno daytoy pay: “Bagi dagiti babassit ti paat-atiw; bagi met dagiti dadakkel ti kantiaw.” Malaksid kadagita, maysa met nga ulidan nga initiation story ti sarita, a ti maysa a nalupoy ken basbassit a pinarsua nga ikuskuspil ken kabkabilen ti maysa a dakdakkel a pinarsua, nga iti udina, limmaban ti basbassit ket nangabak, kas iti klasiko a rivalry ti ubbing iti nalatak a Tagalog a sarita nga Impeng Negro ni Rogelio Sikat.
Ilasinko koma met ti maikalimak a sarita, ti Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela a kas naidumduma wenno manmano ti kastoy a sarita iti Iloko, kunak koma, agasem, unique a sarita ti unique nga ayat wenno rikna ken rikriknaen ti dua a senior citizens. Ngem nagkitakitak ta saanen a unique, a, ta addan immuna a kastoy a sarita ket umarngi unay no di man variation laengen ti pakasaritaan da Mam Ela ken Dok Danny. Isu ti Kilabban (Hul. 23) a sarita met laeng ti autor. No koma ta sabali ti autor ti nasao nga immun-una a sarita, akusarak ketdi koman ti autor ti Ni Doktor Danny, Ni Ma’am Ela iti panagkopia iti idea. Ngem adda ketdi met kabarbaro ita iti daytoy a sarita ti autor nupay napatak latta ti kabukbukodanna a unique nga estilo ti panagestoria nangruna ti nakaay-ayat a wit ken humor a binggas ken pakabuklan ti sarita, kasta met ti lively ken smart a dialogues ken nasiken a naratibo. Kangrunaanna ti nakapapati a parang ken gunay dagiti karakter. Ngem manen, tagikurangek ti karakterisasion. Uray nakalawlawagen, nakaparparangen, nabnabiagen a makitam wenno mariknam iti isipmo da Baket Ela ken Lakay Danny, still, inanamaek man a maanninawan la koma physically dagitoy a dua babaen ti panangibislin ti autor iti nakapokus a description segun iti exposure, garaw wenno emosion dagiti dua babaen met la iti lente ti punto-de-vista ti tumunggal maysa. Nagpintas ket koman a tiansa a naidescribe babaen ken ni Dr. Danny ti pakabuklan ni Mam Ela, ken vice versa, idi damoda ti agkita, idi “nagkaabay da Dok Danny ken Ma’am ela, iti pangaldaw” ket nagsinnukatda iti pleasantries, ngem anian ta nadismayaak ta kuna lattan, piman, nga impinal ti autor kalpasanna: “Kasdiay ti damo a panagkitada.” An’a ngarud, kasdiay lattan, a. Kasdiay a kasdiay lattan tunggal agsarak ken agsarang dagiti dua. Ket an’a ngarud manen, pagan-anusan man lattan ti drowing ti naipablaak a sarita.
Nupay nakadidillaw a konserbatibo ken addaan moralista a garit ti sarita, maikomentok man laeng, saan a gapu ta maysaak met a lalaki ket ayunak lattan ni Lakay Danny iti sabali a rikna wenno marikriknana ken ni Mam Ela. A malaksid iti ayat, kabuyogna ti pagus ti lasag, ti aron ti sex. Ngem agpayso, natural laeng dayta rikna a naindagaan wenno seksual, derrep kunatay’ man laengen, ket saan a masualit dayta nga essem uray pay iti maysan a nataengan, uray pay no dinan kabaelan, uray man laeng iti nakem ket addanto latta dayta a rikna, dayta nga essem. Sa adu pay met ita nga elderly couples ti mangipaspasingked ken mangiparparammag pay a very active, very satisfying ti sexual lifeda a mangpabpabara ken mangpatpatibker iti ayan-ayatda. Diak met ketdi ibaga a di nakapapati ti agbalin wenno mabalin a relasion da Dok Danny ken Mam Ela a purely friendship wenno companionship, a “naun-uneg pay” ngem ‘tay platonic a relationship, nonsexual, awanan karnal a panagdenna ken panagpinnateg. Talaga la a unique daytoy ket posible nga adda met a talaga dagiti kakastoy iti pudno a biag. Ngem inanamaek lattan, agsipud ta immunan a nabasak ti Killabban ket sadiay nupay mabalin koma latta ti sex, awan metten mabalbalinan dagiti karakterna, da Carmelita ken Clemens, ket amangan ket kunak man, no adda karkarna a karnal a “mapasamak” met ita kada Ela ken Danny. Ngem awan met. Pay, a. Ta ania ti ammotayo—patriarkal no patriarkal a panagpampanunot daytoy ngem let’s be practical itoy la a saritaan—no inton agangay ket marbanto met la ti depensa ni Baket Ela ket ag-give in. Saan a problema dayta no lakay ken baketka, lalo iti literatura. Kitaentayo, da Florentino Ariza ken Fermina Daza, manon ti edadda idi kalpasan ti nasurok a kagudua ti siglo a panaguray ket kamaudiananna nagdennada met laeng tapno nanamen ken pasingkedanda ti eternal loveda—ket anian a nagindaklan nga ayat, anian nga essem, anian a rugso, anian a derrep ta umas-asuk pay laeng ti rikna ken panagrinniknada iti kama? Nasurok a 80 idin ni Florentino ket nasurok metten a 70 ni Fermina. Isuda dagiti agbibiag iti maysa a kalalatakan ken kapipintasan a nasurat a love story iti sangalubongan a literatura, ti Love in the Time of Cholera ni Gabriel Garcia Marquez.
Nakain-inaka ti subject a nagwerretan ti Pinadis, ti maikanemko a sarita. Manmano a maes-estoria ti maipapan iti incest uray iti fiction, nangruna no isettingmo iti maysa a tipikal a lugar iti Kailokuan wenno isallinmo iti familia, iti kultura nga Ilokano wenno iti sapasap a kagimongan a Pinoy. Maibilang a taboo, saan a rebbengna a mapagsasaritaan ket nasken a maikurimed wenno itanem iti tagilipat, kas natalantan met laeng iti sarita. Ngem isu la ngarud ti nakaigapuananna a putaren ti autor ti sarita ket dayawek ti autor iti daytoy a gay-at ken panggep. Daytoy met ti nakaidumaanna, para kaniak (nupay addada met idin kastoy a sarita, kas iti Ti Dalag Idiay Rangat ni Prodie Gar. Padios a nai-Bannawag idi 1998). Saan a gagangay a topiko wenno tema. Ngem nupay kasta, gagangay la ti pannakaputar ti sarita, dragging ngem in-inayad met, suspense koma ngem suspending met. Adu ti pakatalaanan tapno mataginayon koma ti excitement ti agbasa a mangammo iti enigma wenno sekreto ti sarita. Kas iti Agpapadakami Amin, kasla sinopsis ti maysa nga atiddog a tale wenno nobela daytoy. Ngem saan a kas kaseksek ken kasaranta ken kasiken. Nupay saan a nadebelop a nalaing, commendable met ti attempt ti simbolismo (ranta man ken saan ti autor) babaen ti pinadis a naiparang a kasla nagpaay a shock absorber ti ina ti manarsarita a karakter manipud iti nagpasaran daytoy a nakas-ang a kalak-aman iti ima ti bukodna nga ama. Magustuak ti naulimek a panagpaypayubyob ti baket a kasla pangyaw-awananna iti im-impenna iti lubong, ken kasla pangsarangetna iti di maapeng a saem iti kaunggan a sagsagrapenna: “baliktadenna ti pinadisna ket ti adda sindina (a murdongna) ti isakmolna… ‘imbag ta di masinit.” Ngem madlaw a saan a ranta ti autor ti agisimbosimbolo kas iti ranta ti autor ti dalag iti rangat a manglamlamut kadagiti bukodna nga annak.
No kumustaen no anian ti nagudilan ti Literatura Iloko after all these years, manipud iti panagsampagana idi 1950s, nangruna idi 1960s ken 1970s, iti 1980s sa iti 1990s agingga iti agdama ket basaentayo daytoy sarita nga Igaaw a nasurat iti 2007, nalabit agsarimadengtayo, mabalin nga adda umaplaw a balaw, mabalin pay nga adda umapay nga upay. Wen, ta kasla awan sa met nagbalbaliwan ti fiction nga Iloko, awan adda a dimmur-asanna iti man masursurat ken panagsursurat. Kasla ngamin sarita idi 1950s ti Igaaw. Old school a makuna. Ngem saan met ngarud a maibilang kadagiti vintage ken classic iti old school a panages-estoria wenno kadagiti malalaki iti henerasion dagiti mannurat idi 1950s-60s. Old school style ti pannakasuratna ngem ti time ken setting ti sarita ket iti naladladaw a mabalin a 1990s wenno mabalin pay nga iti agdama. Ta adda met nadakamat a DH iti Hong Kong ken adda agraira a foot and mouth disease dagiti dinguen—kadagitoy la dagita a penomenon (nadakamat pay ti Tylenol ket saan met a nalatak a matomtomar dayta nga agas iti Filipinas, lalo iti aw-away, iti la U.S.; Advil, a, kada Medicol kada Biogesic, wenno no kayatmo ti nadadaan ket Cortal kunam wenno ‘di Novaldine; wenno no pang-ubing, a, ket Aspilet; wenno ‘tay kad’ la kadin generic a paracetamol wenno ibufrupen). Kayatna ngata nga ipasimudaag a ti Cabirabidan ket maysa nga ehemplo ti maysa nga away a “napag-iwanan na ng panahon” a kunada iti Tagalog? Maysa pay, kasla kankanayon a clueless dagiti taga-Cabirabidan no maipapan iti panawen (weather) ta kasla dida mairuruam iti idadateng ti igaaw ken matutudo ket pagparikutanda la unay ti panagtalonda a mangsibsiblok laengen piman iti panagtudona koma. Unpredictable ngata a talaga ti weather sadiay (narigat kano a padtuan)? Di ngata epekto ti naynay nga el niño wenno daytoy global warming iti agdama? Awan la ngata, aya, ti agdengdengngeg wenno agbuybuya iti damdamag, nangruna iti weather forecast, iti radio wenno tv? Imposible no awan la metten ti uray la debateria a transistor radio iti Cabirabidan ket adda metten dagiti “adda abrodna” idiay (ba’amon ti pagiwarnak wenno Bannawag, baka di dumanon). Ngem agpapan pay, uray awan ti PAGASA a pakaammuan iti kasasaad ti panawen, awan la ngatan dagitay lallakay wenno babbaket a makapadto wenno makarikna wenno makailasin iti tikag wenno nepnep? Wenno balakadan koma ida dagiti agricultural technician a mangbisbisita met iti away? Adu a saludsodko maipapan iti kinakappapati dagiti pa